KAYGUSUZ ABDÂL’IN ŞİİRLERİNDE EDEP

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 4, 848 - 856, 23.12.2025

Mustafa Sever

https://doi.org/10.58659/estad.1836547

Öz

Kaygusuz Abdâl, XIV. asır sonları ile XV. asrın ilk yarısında yaşadığı düşünülen bir mutasavvıftır. Tasavvufi Türk Edebiyatı'nın en önemli temsilcilerinden biri olan Kaygusuz Abdâl, onbeşe yakın manzum ve mensur eserin şairi ve müellifidir. Bunların hemen hepsi tasavvufî neşveyle yazılmış ve tasavvufî muhtevada eserlerdir. Bektaşî erkânı içinde yetişen şair, aynı zamanda Alevî-Bektaşî Edebiyatı’nın da ilk ve en büyük temsilcisidir. Alevî-Bektaşî düşüncesinde edep insanın eline, diline, beline hâkim olmasıdır. Ebced hesabına göre “edeb” kelimesinin toplam değeri yedidir (ادب=1+4+2=7). Bu da edebin yedinci nefs mertebesine, yani nefs-i safiyeye ulaşıldığında tam olarak ortaya çıkacağını gösterir. İnsan o mertebeye gelinceye kadar nefs-i emmare’den nefs-i safiye’ye kadar yedi mertebeden geçer.
Edep, Tasavvufî Türk Edebiyatı’nda yalnızca görgü kuralları değil, kişinin varlık düzenine uygun davranması anlamına gelir. Bu bağlamda kâmil insandan ya da “bilenden” edep öğrenme vurgusu, usta-çırak geleneği, tekke terbiyesi ve sözlü kültürdeki hâl ilmi anlayışı ile ilişkilendirilmiştir. Edebin bireysel ahlâk, toplumsal düzen ve varlığın idraki açısından taşıdığı çok katmanlı anlam, tasavvufî düşüncesinin özünü oluşturur. Türk-İslam düşüncesinde edep kavramı, hem bireysel gelişimin hem toplumsal düzenin hem de vahdet-i vücûdun idrakinin merkezinde yer alır. Tasavvufî gelenekte edep, insanın hem iç hem dış dünyasında uyum ve dengeyi sağlayan temel bir ilke olarak kabul edilir. Bu bağlamda Anadolu irfanı ve sözlü kültüründe edep, çoğu zaman kısa fakat derinlikli söyleyişlerle ifade edilmiştir. Edep, ahlâkı güzelleştirmek, sözleri ve eylemleri saf hâle getirmektir. Edep, öğrenilen değil, içselleştirilen bir hâldir. Bu nedenle edebin kaynağı, yalnızca bilgili olmak değil, bilgiyi varlık hâline getirmekle ilişkilidir.
Bu çalışmada, Kaygusuz Abdâl’ın şiirlerinde edebe verilen önem ve değer üzerinde durulacaktır.

Anahtar Kelimeler

Tasavvuf , edep , ahlâk , terbiye , kâmil insan

POLİTENESS İN THE POEMS OF KAYGUSUZ ABDAL

Öz

Kaygusuz Abdâl is a sufi who is believed to have lived in the late 14th and early 15th centuries. Kaygusuz Abdâl, one of the most important representatives of Sufi Turkish Literature, is the poet and author of nearly fifteen works, both verse and prose. Almost all of these were written with a sufi fervor and are works with sufi content. The poet, who was raised within the Bektashi order, is also the first and greatest representative of Alevi-Bektashi Literature. In Alevi-Bektashi thought, decency means a person’s hand, tongue, and waist being under control. According to the Abjad calculation, the total value of the word "adab" is seven (adab = 1+4+2=7). This also shows that this will fully manifest when the seventh level of the soul, which is the pure soul, is reached. Until a person reaches that level, they pass thru seven stages, from the commanding self (nafs-i emmare) to the pure self (nafs-i safiye). In Sufi Turkish literature, “edep” (good manners) doesn't just mean rules of politeness; it signifies acting in accordance with one’s place in the order of existence. In this context, the emphasis on learning politeness from the perfect human or the “knower” has been linked to the master-apprentice tradition, Sufi training, and the understanding of the science of states in oral culture. The multifaceted meaning of politeness in terms of individual morality, social order, and the perception of existence forms the essence of sufi thought. In Turkish-Islamic thought, the concept of “adab” (politeness) is central to both individual development, social order, and the realization of “wahdat al-wujud” (unity of being). In the sufi tradition, politeness is considered a fundamental principle that ensures harmony and balance in both the inner and outer worlds of a person. In this context, in Anatolian wisdom and oral culture, politeness has often been expressed in short but profound sayings. politeness is about beautifying morals and purifying words and actions. Good manners are not learned, but internalized. Therefore, the source of literature is not merely about being knowledgeable, but is related to bringing knowledge into being.
İn this study will focus on the importance and value given to politeness in the poems of Kaygusuz Abdâl.

Anahtar Kelimeler

Sufism , politeness , ethics , morality , perfect human

Kaynakça

• AYNÎ, Mehmet Ali (1985). İslam Tasavvuf Tarihi, İstanbul: Akabe Yayınları
• GÖKBEL, Ahmet (2019). Ansiklopedik Alevi Bektaşi Terimleri Sözlüğü, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
• SEVER, Mustafa (2016). Dîvân-ı Kaygusuz Abdâl, Ankara: Helke Yayınları
• TÜRER, Osman (1998). “Hû”, TDVİA, c.18, s.260-261.
• TÜRER, Osman (2011). Ana Hatlarıyla Tasavvuf Tarihi, İstanbul: Ataç Yayınevi.
• YILMAZ, Hasan Kamil (2004). Anahatlarıyla Tasavvuf ve Tarikatlar, İstanbul: Ensar Neşriyat.