TÜRKÇE DİVANLARINA GÖRE ALİ ŞÎR NEVÂYÎ’NİN ŞAİRLİK VASIFLARI

This research attempts to identify the poetic qualities of Ali Şîr Nevâyî based on his poetic evaluations and views on the art of poetry expressed in his Turkish divans and prefaces. To this end, six of Nevâyî's divans (Bedayiü'l-Bidâye, Nevâdirü'n-Nihâye, Garâibü's-Sıgar, Nevâdirü'ş-Şebâb, Bedayiü'l-Vasat, Fevâidü'l-Kiber) were examined within a poetic context, and the data obtained regarding his poetic qualities were classified and evaluated. According to the findings, Nevâyî described his own poetic abilities with attributes such as "innate talent; an original style and imaginative world; miraculous expression; sweet language and narrative; mastery of language; creating valuable and original meanings; leading and setting an example for other poets; being a person of suffering and expressing sorrow and suffering in poetry; writing with subtlety and presenting poetry to statesmen who understand subtlety; writing poems that would please the beloved and the beautiful; dominating the realm of poetry and exalting it; expressing divine love with the image of human love," etc. Nevâyî also expressed some of his poetic qualities within the context of the ghazal form, such as "ensuring stylistic and semantic unity between the couplets of the ghazal; creating a ghazal example from every letter; writing ghazals of at least seven couplets; and including lines of advice between the couplets of ghazals that describe human beauties." Sometimes he expressed his views through metaphors such as "nightingale, salamander, caravan leader," etc. The results of this research will not only reveal Nevâyî's understanding of the poet but will also make significant contributions to the comprehensive identification of the poet's poetics.

Bu araştırmada, Ali Şîr Nevâyî’nin Türkçe divan ve dibacelerinde dile getirdiği poetik değerlendirmeleri ve şiir sanatına dair görüşlerinden hareketle onun şairlik vasıfları tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu amaçla Nevâyî’nin tertip ettiği altı divan (Bedayiü’l-Bidâye, Nevâdirü’n-Nihâye, Garâibü’s-Sıgar, Nevâdirü’ş-Şebâb, Bedayiü’l-Vasat, Fevâidü’l-Kiber) poetik bağlamda incelenmiş ve şairlik vasıflarıyla ilgili elde edilen veriler tasnif edilip değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgulara göre Nevâyî, kendi şairliğiyle ilgili “doğuştan gelen kabiliyet; özgün bir üslup ve hayal dünyası; mucizevî söyleyiş; tatlı dil ve anlatım; dile hakimiyet; değerli ve özgün anlamlar oluşturmak; diğer şairlere önderlik ve örneklik teşkil etmek; dert ehli olup şiirde hüznü ve dertleri anlatmak; incelikle yazıp şiiri incelikten anlayan devlet büyüklerine sunmak; sevgilinin ve güzellerin beğeneceği şiirler yazmak; şiir ülkesine hâkim olup şiiri yüceltmek; İlahî aşkı beşerî aşk görüntüsüyle anlatmak” vb. vasıflardan söz etmiştir. Nevâyî, “Gazelin beyitleri arasında üslup ve anlam birlikteliği sağlamak; her harften gazel örneği oluşturmak; en az yedi beyitlik gazeller yasmak; beşerî güzelliklerin anlatıldığı gazellerin beyitleri arasına nasihat içerikli dizeler koymak” gibi bazı şairlik vasıflarını gazel nazım şekli bağlamında ifade etmiş; bazen de “bülbül, semender, kervan başı” vb. benzetilenler üzerinden dile getirmiştir. Bu araştırmadan elde edilen sonuçlar, Nevâyî’nin şair anlayışını ortaya koyacağı gibi şairin poetikasının bütün olarak tespit edilmesine de önemli katkılar sağlayacaktır.