ŞİRVÂNÎ’NİN MAKÂMÂT TERCÜMESİ: MÜSECCA‘ BİR METNİN 19. YÜZYILDA VEYSÎ / NERGİSÎ ÜSLUBUYLA YENİDEN İNŞASI

Bu çalışma, Arap edebiyatının şaheserlerinden Harîrî’nin Makâmât’ının, 19. yüzyıl Osmanlı âlimi Ahmed Hamdî-i Şirvânî tarafından yapılan Tercüme-i Makâmât-ı Harîrî’sini konu edinmektedir. Çalışmanın temel amacı, kaynak metnin yüksek belagat ve seci‘ sanatına dayalı zorlu yapısının, mütercim tarafından hedef dilde nasıl karşılandığını ve hangi üslup usulleriyle yeniden kurulduğunu tespit etmektir. Bu çalışmada, eserin birinci cildi çeviri yöntemi ve dil üslubu verileri merkeze alınarak incelenmiştir. Elde edilen bulgulara göre Şirvânî, anlamı muhafaza etmeyi ilke edinmekle birlikte, asıl gayretini metnin estetik değerini Türkçede yeniden üretmeye teksif etmiştir. Mütercim, Arapça metnin ritmik gücünü, Klasik Türk Edebiyatı’nın 'Üslûb-ı Âlî' geleneğiyle karşılamış; seci‘-i murassa gibi zorlu sanatları kullanarak metni adeta bir mensur şiire dönüştürmüştür. Ayrıca metne eklenen şerh mahiyetindeki izahlar ve ayet/hadis iktibasları, eseri salt bir çeviri olmaktan çıkarıp 'te’lifî tercüme' kategorisine taşımıştır. Sonuç olarak bu tercüme, 19. yüzyıl Osmanlı nesir sanatının, kaynak metnin estetiği ile Türkçenin inşâ imkânlarının kapasitesini gösteren özgün bir yeniden inşa örneğidir.

This study focuses on Tercüme-i Makâmât-ı Harîrî, the translation by the 19th-century Ottoman scholar Ahmed Hamdî-i Şirvânî of Harīrī’s Maqāmāt, one of the masterpieces of Arabic literature. The primary aim of the study is to determine how the challenging structure of the source text, based on high rhetoric and the art of saj' (rhymed prose), was addressed by the translator in the target language and with which stylistic methods it was reconstructed. In the analysis, the first volume of the work was examined based on data regarding translation method and linguistic style. According to the findings, although Şirvânî adopted the principle of preserving the meaning, he concentrated his main effort on reproducing the aesthetic value of the text in Turkish. The translator responded to the rhythmic power of the Arabic text with the 'Üslûb-ı Âlî' (High Style) tradition of Classical Turkish Literature; by employing challenging artistic devices such as seci‘-i murassa, he virtually transformed the text into a 'prose poetry.' Furthermore, commentary-like explanations and citations from the Qur'an and Hadith added to the text elevate the work beyond a mere translation to the category of 'te’lifî tercüme' (compositional translation). In conclusion, this translation is a unique example of reconstruction that demonstrates the capacity of 19th-century Ottoman prose art to combine the aesthetics of the source text with the compositional (inşâ) possibilities of Turkish.