Araştırma Makalesi

HÂZİM DÎVÂNI’NDA SOSYAL TENKİT

Cilt: 9 Sayı: 1 19 Haziran 2026
PDF İndir
TR EN

HÂZİM DÎVÂNI’NDA SOSYAL TENKİT

Öz

İnsan, belirli bir çevrede, ortak kültür ve değerleri paylaştığı fertlerle bir arada yaşayan sosyal bir varlıktır. Bu yönüyle de ait olduğu toplumdan bağımsız değildir. Bilhassa şairler, duyuş ve düşünüş itibarıyla toplumun bir adım önünde yer alarak edebî eser veren birer sanatkâr olmanın ötesine geçmiş, toplumun sesi olmuş ve toplumda şahit oldukları aksaklıkları şiirlerine yansıtmışlardır. Klasik Türk edebiyatında ise divan şairleri, şiirlerinde aşk, sevgili, sevgilinin güzelliği ve şarap gibi muhtevalardan başka ferdî ve içtimai tenkitlere de yer vermişlerdir. Büyük değişimlere, içtimai ve siyasî bunalımlara sahne olan 18. yüzyıl Osmanlı coğrafyasında yaşamış Hâzim de duyarlı ve realist şair kimliğiyle tanık olduğu siyasî ve ahlaki yozlaşmayı gözler önüne sermiştir. Dönemin tezkireleri, biyografik kaynakları ve mecmualarında yer almadığı için hayatına dair kısıtlı bilgilere Dîvânı’ndan ulaşılan Hâzim’in 18. yüzyılın ikinci yarısı ile 19. yüzyılın başlarında yaşadığı düşünülmektedir. Ömrünün büyük bir kısmını Halep’te, gurbette geçirmiştir. I. Abdülhamid (1774-1789) ve III. Selim (1789-1807) saltanatlarına tanıklık etmiştir. Hâzim’in bilinen tek eseri de Dîvânı’dır. Dîvânı’nda sosyal tenkit ve şikâyet temalarını içeren farklı nazım şekillerinde kaleme aldığı pek çok şiiri mevcuttur. Bu çalışmada 18. yüzyılın sosyal ve siyasî hayatı kısaca ele alınmış, Hâzim ve Dîvânı’na dair bilgiler verilmiş, Hâzim Dîvânı’nda yer alan sosyal tenkit içerikli şiirler tespit edilerek bu şiirler belirli başlıklar altında, muhteva ve anlam yönünden incelenmiştir. Bu çalışma, bugüne dek ortaya çıkarılmamış olan Hâzim’in Dîvân’ında yer alan sosyal tenkit içerikli şiirler üzerinden dönemin aksaklıklarına dair yeni ve özgün yaklaşımlar sunacaktır.

Anahtar Kelimeler

18. Yüzyıl, Toplum, Dîvân Şairi, Hâzim, Sosyal Tenkit

Kaynakça

  1. DANİŞMEND, İsmail Hami (1971). İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi (C. 5), İstanbul: Türkiye Yayınevi.
  2. Râmiz (1994). Râmiz ve Âdâb-ı Zurafâ’sı (İnceleme-Tendkidli Metin-İndeks-Sözlük) (Haz. Sadık Erdem), Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
  3. Esad Mehmed Efendi (2001). Esad Mehmed Efendi ve Bağçe-i Safâ-endûz’u İnceleme-Tenkitli Metin-Dizin. (Haz. Rıza Oğraş), Burdur: Emirdağ Ofset.
  4. Hâzim. Dîvân-ı Hâzim, Cambridge University Library, No: Or. 1591.
  5. İNCE, Adnan (2005). Teskiretü’ş-Şu’arâ Sâlim Efendi, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
  6. İPEKTEN, Haluk vd. (1998). Tezkirelere Göre Divan Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
  7. İzzet Hasan Efendi (2009). Ziyânâme: Sadrazam Yusuf Ziya Paşa’nın Napolyon’a karşı Mısır seferi (1798-1802), (Haz. M. İlkin Erkutun), İstanbul: Kitabevi Yayınları.
  8. KÖKSAL, M. Fatih (2016). Kilisli Lutfullah Hâzim ve Dîvânçesi (Mecmû’a-i Lutfî), İstanbul: Kesit Yayınları.
  9. KURNAZ, Cemal ve ÇELTİK, Halil (2013). Divan Şiiri Şekil Bilgisi, Ankara: Kurgan Edebiyat Yayınları.
  10. Mehmed Süreyya. (1996). Sicill-i Osmanî (C. 2-3) (Yay. Haz. Nuri Akbayar), İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.

Kaynak Göster

APA
Erdoğan, S., & Batur, A. (2026). HÂZİM DÎVÂNI’NDA SOSYAL TENKİT. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi [Journal Of Old Turkish Literature Researches], 9(1), 285-309. https://doi.org/10.58659/estad.1957237
AMA
1.Erdoğan S, Batur A. HÂZİM DÎVÂNI’NDA SOSYAL TENKİT. ESTAD. 2026;9(1):285-309. doi:10.58659/estad.1957237
Chicago
Erdoğan, Sacide, ve Atilla Batur. 2026. “HÂZİM DÎVÂNI’NDA SOSYAL TENKİT”. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi [Journal Of Old Turkish Literature Researches] 9 (1): 285-309. https://doi.org/10.58659/estad.1957237.
EndNote
Erdoğan S, Batur A (01 Haziran 2026) HÂZİM DÎVÂNI’NDA SOSYAL TENKİT. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi [Journal Of Old Turkish Literature Researches] 9 1 285–309.
IEEE
[1]S. Erdoğan ve A. Batur, “HÂZİM DÎVÂNI’NDA SOSYAL TENKİT”, ESTAD, c. 9, sy 1, ss. 285–309, Haz. 2026, doi: 10.58659/estad.1957237.
ISNAD
Erdoğan, Sacide - Batur, Atilla. “HÂZİM DÎVÂNI’NDA SOSYAL TENKİT”. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi [Journal Of Old Turkish Literature Researches] 9/1 (01 Haziran 2026): 285-309. https://doi.org/10.58659/estad.1957237.
JAMA
1.Erdoğan S, Batur A. HÂZİM DÎVÂNI’NDA SOSYAL TENKİT. ESTAD. 2026;9:285–309.
MLA
Erdoğan, Sacide, ve Atilla Batur. “HÂZİM DÎVÂNI’NDA SOSYAL TENKİT”. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi [Journal Of Old Turkish Literature Researches], c. 9, sy 1, Haziran 2026, ss. 285-09, doi:10.58659/estad.1957237.
Vancouver
1.Sacide Erdoğan, Atilla Batur. HÂZİM DÎVÂNI’NDA SOSYAL TENKİT. ESTAD. 01 Haziran 2026;9(1):285-309. doi:10.58659/estad.1957237