Araştırma Makalesi

HARÂBÎ’NİN HİCİVLERİNİ EDEBİYAT SOSYOLOJİSİ AÇISINDAN SOSYO-POLİTİK BİR ANALİZ

Cilt: 9 Sayı: 2 5 Ekim 2026
PDF İndir
EN TR

HARÂBÎ’NİN HİCİVLERİNİ EDEBİYAT SOSYOLOJİSİ AÇISINDAN SOSYO-POLİTİK BİR ANALİZ

Öz

Edebiyat ve toplum arasında sürekliliği olan bir dinamizm vardır. Sanatkârların toplumdaki konumlanmalarının yanında sosyal sınıfların, ideolojilerin ve kurumların değişim ve dönüşümlerindeki izleri sürerken edebiyat sosyolojisinin önem arz eder. Edîb Ahmed Harâbî Bektaşîliğin son dönemlerinin temsilcilerindendir. Şair resmî kurumda çalışırken toplumla bağını koparmamıştır. Edîb Harâbî Dîvânı’nda bireysel ve toplumsal konuları ele alırken en çok hiciv türünü tercih etmiştir. Harâbî, icazetsiz olarak ‘babalık’ iddiasında bulunduğu için İstanbul Bektaşîleri tarafından dışlanmıştır. Bu durum kişisel kırgınlıklarını ve tarikat içi iktidar mücadelelerini şiirlerine sert bir dille ele almasına sebep olmuştur. Şairin hicivleri bireysel öfkeleriyle beraber 19. yüzyılın dini, siyasi ve toplumsal hadiselerini sosyo-politik görüntüleridir. Bu şiirler edebiyat sosyolojisi açısından analiz etmeye uygundur. Ayrıca Harâbî’nin hicivleri Bektaşî tarikatındaki otorite mücadelelerini, tarikat içi çatışmaları, yozlaşmaları, meşruiyet tartışmalarını ve devlet baskısını şiire yansıttığı için tarihi ve kültürel belge niteliği taşımaktadır. Şair bu eserlerde Bektaşî çevrelerindeki güç ilişkilerini sorgulamış; kimlik, aidiyet, otorite krizlerini şiirsel bir hafızaya dönüştürmüştür. Bu çalışmada Edîb Ahmed Harâbî’nin öfkeli, alaycı ve zaman zaman argo ve küfür içeren hiciv türüne dayalı söylemleri değerlendirilmiştir. Bu değerlendirmelerde Mikhail Bakhtin’in karnavalesk ve tersine çevirme kavramlarıyla James C. Scott’un gizli senaryolar kuramı kullanılmıştır. Çalışmada nitel yöntem benimsenmiştir. Şairin divanındaki bireysel, kurumsal ve toplumsal içerikli hicivler, raslantısal örneklemler ile ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

Harâbî, hiciv, edebiyat sosyolojisi, karnavaleks, gizli senaryolar

Kaynakça

  1. AKKUŞ, Metin (2024). Klasik Türk Şiirinin Anlatım Dünyası: Edebî Tarzlar, Ankara: Fenomen Yayınları.
  2. BAKHTIN, Mikhail (2005). Rabelais ve Dünyası, (Çev: Çiçek Öztek), İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
  3. CEYLAN, Ömür (2017). “Bektâşî Diliyle Kadın Müdâfaası: Edip Harâbî’nin Lutfiye ve Zehra Bacılar Ağzından Yazdığı İki Nefes”, Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatında Kadın Sempozyumu, Amasya Üniversitesi, s.s. 255-263.
  4. CEYLAN, Ömür (2021). Kol Kırılır Yen İçinde: Büyük Bektaşî Şairi Edib Harabî’nin Dilinden "Birtakım Bektaşîler", Çanakkale: Paradigma Akademi.
  5. ÇAYLAK, Adem; KAYMAL, Cansu (2020). “Alevilikte Muhalif Dil ve Söylem: Alevî Türkü ve Deyişleri Üzerinden Bir Analiz”, Kafkas Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, Cilt: 11, Sayı: 22, s.s. 1060-1085.
  6. FAROQHI, Suraiya (2017). Anadolu’da Bektaşilik, İstanbul: Alfa Tarih.
  7. JANSKY, Herbert (1960). “Der Bektasî-Dichter Edip Harabî: Ein Beitrag zur Ideengeschichte der Bektaşî-Dichtung”, Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes, Cilt: 56, s.s. 92-112.
  8. KOCA, Şevki (2002). “Şahkulu Bektaşî Dergâhının Son Babagân Postnişinleri ve Bektaşîlerin Zor Yılları-II”, Cem Dergisi, Sayı: 124, s.s. 20-24.
  9. KÖPRÜLÜ, Mehmet Fuad (2017). Anadolu’da İslamiyet, (Haz: Hasan Aksakal), İstanbul: Alfa Tarih.
  10. MADEN, Fahri (2020). “En Uzun Yüzyılda Bektaşilik ve Bektaşiler”, Kızılbaşlık-Alevilik-Bektaşilik / Tarih Kimlik İnanç Ritüel, İstanbul: İletişim Yayınları, s.s. 191-221.

Kaynak Göster

APA
Erbay, N. (2026). HARÂBÎ’NİN HİCİVLERİNİ EDEBİYAT SOSYOLOJİSİ AÇISINDAN SOSYO-POLİTİK BİR ANALİZ. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi [Journal Of Old Turkish Literature Researches], 9(2), 374-395. https://doi.org/10.58659/estad.1980996
AMA
1.Erbay N. HARÂBÎ’NİN HİCİVLERİNİ EDEBİYAT SOSYOLOJİSİ AÇISINDAN SOSYO-POLİTİK BİR ANALİZ. ESTAD. 2026;9(2):374-395. doi:10.58659/estad.1980996
Chicago
Erbay, Nazire. 2026. “HARÂBÎ’NİN HİCİVLERİNİ EDEBİYAT SOSYOLOJİSİ AÇISINDAN SOSYO-POLİTİK BİR ANALİZ”. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi [Journal Of Old Turkish Literature Researches] 9 (2): 374-95. https://doi.org/10.58659/estad.1980996.
EndNote
Erbay N (01 Ekim 2026) HARÂBÎ’NİN HİCİVLERİNİ EDEBİYAT SOSYOLOJİSİ AÇISINDAN SOSYO-POLİTİK BİR ANALİZ. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi [Journal Of Old Turkish Literature Researches] 9 2 374–395.
IEEE
[1]N. Erbay, “HARÂBÎ’NİN HİCİVLERİNİ EDEBİYAT SOSYOLOJİSİ AÇISINDAN SOSYO-POLİTİK BİR ANALİZ”, ESTAD, c. 9, sy 2, ss. 374–395, Eki. 2026, doi: 10.58659/estad.1980996.
ISNAD
Erbay, Nazire. “HARÂBÎ’NİN HİCİVLERİNİ EDEBİYAT SOSYOLOJİSİ AÇISINDAN SOSYO-POLİTİK BİR ANALİZ”. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi [Journal Of Old Turkish Literature Researches] 9/2 (01 Ekim 2026): 374-395. https://doi.org/10.58659/estad.1980996.
JAMA
1.Erbay N. HARÂBÎ’NİN HİCİVLERİNİ EDEBİYAT SOSYOLOJİSİ AÇISINDAN SOSYO-POLİTİK BİR ANALİZ. ESTAD. 2026;9:374–395.
MLA
Erbay, Nazire. “HARÂBÎ’NİN HİCİVLERİNİ EDEBİYAT SOSYOLOJİSİ AÇISINDAN SOSYO-POLİTİK BİR ANALİZ”. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi [Journal Of Old Turkish Literature Researches], c. 9, sy 2, Ekim 2026, ss. 374-95, doi:10.58659/estad.1980996.
Vancouver
1.Nazire Erbay. HARÂBÎ’NİN HİCİVLERİNİ EDEBİYAT SOSYOLOJİSİ AÇISINDAN SOSYO-POLİTİK BİR ANALİZ. ESTAD. 01 Ekim 2026;9(2):374-95. doi:10.58659/estad.1980996