Eğitim Tarihçiliğimizdeki Bir Öncü: Mehmed Esad Bey, Eserleri ve Eğitim Tarihimize Katkıları

Öz

Biyografi yazmanın zorluklarından dolayı eğitim tarihmizdeki öncü isimlerden hakkında yapılmış çok az sayıda çalışma vardır. Bu araştırmada, eğitim tarihçiliğimizde eserleriyle iz bırakan öncü isimlerden biri olan Mehmed Esad Bey’in hayatı ve eğitim tarihi ile ilgili eserleri üzerinde durulmuştur. Mehmed Esad Bey, mesleki hayatında uzun yıllar askeri mekteplerde muallimlik yaptıktan sonra Düzce ve Niğde’de askerlik mesleğini icra etmiştir. Onun eğitim tarihimizdeki önemi eğitim tarihi yazcıcılığındaki ilklerden Mir’ât-ı Mekteb-i Harbiye ve Mir’ât-ı Mühendishane-i Berrî-i Hümayûn adlı iki önemli çalışmayı yazmış olmasıdır. Ülkemizdeki eğitim tarihi yazıcılığında ilklerden biri olan bu çalışmalar günümüz Türkçesine çevrilmesine rağmen önemli bir değerlendirmeye tabi tutulmamıştır. Mehmed Esad Bey’in hayatı hakkında da birkaç ansiklopedisi maddesinden başka çalışma yapılmamıştır. Bu çalışmada öncelikle Mehmed Esad Bey’in bulunan bilgiler ışığında doğumu, ailesi, tahsil hayatı ve mesleki hayatı ele alınmıştır. Daha sonra eğitim tarihi alanında kurum tarihi yazıcılığı kapsamında ele aldığı Mir’ât-ı Mekteb-i Harbiye ve Mir’ât-ı Mühendishane-i Berrî-i Hümayûn adlı çalışmaları yazılış amaçları, içerikleri ve eğitim tarihçiliğimizdeki önemleriyle ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Mehmed Esad Bey
• Türk Eğitim Tarihi
• Askeri Eğitim Tarihi
• Kurum Tarihçiliği
• Biyografi.

A Pioneer in the History of Education in Turkey: Mehmed Esad Bey, His Works and His Contributions to the History of Education

Öz

Due to the difficulties involved in writing biographies, there are very few studies on the pioneering figures in our history of education. This study focuses on the life and works on the history of education of Mehmed Esad Bey, one of the pioneering figures who left a lasting mark on our educational historiography through his writings. After serving as a teacher in military schools for many years during his professional career, Mehmed Esad Bey went on to serve in the military in Düzce and Niğde. His significance in the history of education lies in his authorship of two important works, *Mir’ât-ı Mekteb-i Harbiye* and *Mir’ât-ı Mühendishane-i Berrî-i Hümayûn*, which were among the earliest works in the field of educational history. Although these works, which are among the earliest in the field of educational history in our country, have been translated into modern Turkish, they have not been subject to a significant critical evaluation. Apart from a few encyclopaedia entries, no other studies have been conducted on the life of Mehmed Esad Bey. This study first examines Mehmed Esad Bey’s birth, family, educational background and professional career in the light of the available information. Subsequently, his works Mir’ât-ı Mekteb-i Harbiye and Mir’ât-ı Mühendishane-i Berrî-i Hümayûn, which he undertook within the scope of institutional history writing in the field of educational history, are examined in terms of their purposes, contents and significance within our educational historiography.

Anahtar Kelimeler

• Mehmed Esad Bey
• History of Turkish Education
• History of Military Education
• Institutional History
• Biography

Kaynakça

1. Alkan M.Ö. (2008). Osmanlı İmparatorluğu’nda Modernleşme ve Eğitim. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 6 (12). 9-84.
2. Altıngöller, T. (2007). Niğde İlinin Yetiştirdiği Tarihi Şahsiyetler (1923-1980), (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Niğde Üniversitesi.
3. Atlı, H.E. (1999). Geçmişten Günümüze Bor. İstanbul: Yardımsevenler Derneği Bor Şubesi Yayınları.
4. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Dahiliye Nezâreti Sicill-i Ahval Dosyaları (DH.SAİDd...), 120/405, s.405.
5. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Askeriye (İ..AS..), 15/3, 18/10/1313 (2 Nisan 1896).
6. Çağan, N. (1971). Esad Bey (Borlu Pirizâde Mehmed). İstanbul Ansiklopedisi, X. İstanbul: Koçu Yayınları.
7. Demirağ, B. (2021). 19.YY Niğde Sancağına Tâbî Bor Kâzâsı Müftülerinin Toplumsal İlişkileri ve Meşîhât-ı İslâmiyye İle Münâsebetleri, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi.
8. “Gazeteci Hasan Yılmaer’i kaybettik”, https://www.hurriyet.com.tr/gundem/gazeteci-hasan-yilmaer-i-kaybettik-24944630 (03/05/2026).

9. Güldöşüren, A. (2021). Türkiye’de Kurum Tarihçiliği Literatürü. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 19 (37), 395-466.
10. Gündüz, M. (2025). Eğitim, Tarih ve Modern Paradigma (Türkiyede Tarih Eğitimi Yazıcılığı). Ankara: İdeal Kültür Akademi.
11. Mehmed Said (1913). Kitab-ı Tezkire-i Suada. Haleb: El-Baha Matbaası.
12. Mehmed Esad (1893). Mir’ât-ı Mekteb-i Harbiye. İstanbul: Artin Asaduryan Şirket-i Mürettibiye Matbaası.
13. Mehmed Esad (1895).Mir’ât-ı Mühendishane-i Berri Hümayûn. İstanbul: Karabet Matbaası.
14. Milliyet, nr. 2006, 17/12/1955, s. 2; nr. 7287, 08/03/1968, s. 2; nr. 13343, 30/12/1984, s. 12.
15. Tercüman-ı Hakikat, nr. 1471, 5 Mayıs 1883.
16. Terzi, İ. (1988). Mehmed Esad’ın Mir’at-ı Mühendishane-i Berrî-i Hümayun ve Mir’at-ı Mekteb-i Harbiye Adlı Eserlerine Göre 19. Yüzyıl Türk Resmi. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Gazi Üniversitesi.
17. Yıldırım, N. (2020). Prof. Dr. Bedi N. Şehsuvaroğlu, Türk Tıp Tarihi ve Kültürüne Katkıları. Osmanlı Bilimi Araştırmaları (Studies in Ottoman Science), 21 (1), 151-192.