Türkiye’de Hemşireler Tarafından Yürütülen ve Kemoterapi İlişkili Periferal Nöropati’de Nonfarmakolojik Yöntemleri Araştıran Tezlerin Sistematik Derlemesi

Öz

Amaç: Bu çalışmanın amacı, Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi veri tabanında yer alan lisansüstü tezlerde, Kemoterapi İlişkili Periferal Nöropati yönetiminde kullanılan nonfarmakolojik yöntemlerin etkilerini belirlemektir.

Yöntem: Literatür taraması ‘Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi’ veri tabanında 10-15 Mart 2025 tarihleri arasında yapıldı. ‘Kemoterapi’, ‘kanser’, ‘onkoloji’, ‘periferal nöropati’, ‘periferik nöropati’, anahtar kelimeleri kullanıldı. Dahil etme ve dışlama kriterleri PICOS (Population, Intervention, Comparison, Outcome, Study design) yöntemine göre belirlendi. İncelenen tezler yazar, yayın yılı, uygulama süresi, anabilim dalı, tez türü, araştırmanın türü ve amacı, örneklem sayısı, yaş grubu, kullanılan ölçüm araçları ve nonfarmakolojik yöntem(ler), araştırma sonuçları açısından tablo haline getirilerek değerlendirilmiştir.

Bulgular: Yapılan sistematik inceleme kapsamında, 2013–2024 yılları arasında tamamlanmış toplam 26 lisansüstü teze ulaşılmıştır. Başlık, özet ve tam metin değerlendirmelerinin ardından dahil etme kriterlerini karşılamayan çalışmalar dışlanmış ve nihai olarak 10 tez incelemeye alınmıştır. İncelenen tezlerin %80’inin doktora düzeyinde olduğu ve tamamının belirtilen yıllar arasında gerçekleştirildiği belirlenmiştir. Çalışmaların %50’sinin iç hastalıkları hemşireliği anabilim dalında yürütüldüğü saptanmıştır. Araştırma tasarımları incelendiğinde, tezlerin %90’ının randomize kontrollü çalışma niteliğinde olduğu ve örneklemlerin %90’ında 18 yaş ve üzeri bireylerin yer aldığı görülmüştür. Veri toplama araçları açısından değerlendirildiğinde, çalışmaların %30’unda EORTC QLQ-CIPN-20, %30’unda ise CIPNAT ölçeğinin kullanıldığı belirlenmiştir. Ayrıca tezlerin %40’ında nonfarmakolojik girişimler kapsamında egzersiz uygulamalarına yer verildiği saptanmıştır.

Sonuç: Ülkemizde onkoloji hastalarına uygulanan nonfarmakolojik yöntemlerin kemoterapi ilişkili periferal nöropati yönetiminde etkili olduğu belirlenmiştir. Hemşirelerin, periferal nöropatiyi azaltmaya yönelik nonfarmakolojik yaklaşımlar uygulamaları ve değerlendirmede geçerli ölçekler kullanmaları önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kemoterapi
• Nonfarmakolojik
• Periferal Nöropati
• Tez.

A Systematic Review of Theses Conducted by Nurses in Turkey Investigating Non-Pharmacological Methods in Chemotherapy-Related Peripheral Neuropathy

Öz

Objective: The aim of this study is to determine the effects of non-pharmacological methods used in the management of Chemotherapy-Related Peripheral Neuropathy in postgraduate theses included in the Higher Education Council National Thesis Centre database.

Methods: The literature review was conducted in the Higher Education Council National Thesis Center database (March 10–15, 2025) using the keywords ‘chemotherapy’, ‘cancer’, ‘oncology’, and ‘peripheral neuropathy’. Theses were selected based on PICOS criteria and evaluated for author, year, duration, department, type, research purpose, sample, age group, measurement tools, non-pharmacological methods, and results.

Results: Within the scope of the systematic review, a total of 26 postgraduate theses completed between 2013 and 2024 were identified. Following title, abstract, and full-text evaluations, studies that did not meet the inclusion criteria were excluded, and ultimately 10 theses were included in the review. It was determined that 80% of the reviewed theses were at the doctoral level and that all were completed within the specified years. It was found that 50% of the studies were conducted in the field of internal medicine nursing. When the research designs were examined, it was seen that 90% of the theses were randomised controlled trials and that 90% of the samples included individuals aged 18 years and older. In terms of data collection tools, it was determined that the EORTC QLQ-CIPN-20 was used in 30% of the studies, while the CIPNAT scale was used in 30%. Furthermore, it was found that 40% of the theses included exercise applications within the scope of non-pharmacological interventions.

Conclusion: Non-pharmacological methods are effective in managing chemotherapy-related peripheral neuropathy, and nurses are advised to use these approaches with valid assessment scales.

Anahtar Kelimeler

• : Chemotherapy
• Non-Pharmacological
• Peripheral Neuropathy
• Thesis.

Kaynakça

1. Andersen, Hammond, E., Pitz, M., Steinfeld, K., Lambert, P., Shay, B. (2020). An exploratory randomized trial of physical therapy for the treatment of chemotherapy-induced peripheral neuropathy.Neurorehabil Neural Repair.34(3):235–246. doi: 10.1177/1545968319899918
2. Arıkan, F. (2013). Kemoterapi alan kolorektal kanseri hastalarına masajın periferik nöropati ve yaşam kalitesi üzerine etkisi. Doktora Tezi. Erciyes Üniversitesi. Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
3. Arslan, S., Zorba, Bahceli, P., İlik, Y., Artaç, M. (2020). The preliminary effects of henna on chemotherapy-induced peripheral neuropathy in women receiving oxaliplatin-based treatment: A parallel-group, randomized, controlled pilot trial. Eur J Oncol Nurs.Oct;48:101827. doi: 10.1016/j.ejon.2020.101827.
4. Bandla, A., Tan, S., Kumarakulasinghe, N.B., Huang, Y., Ang, S., Magarajah, G., Hairom, Z., Lim, J.S.J., Wong, A., Chan, G., Ngoi, N., Ang, E., Lee, Y.M., Chan, A., Lee, S.C., Thakor, N., Wilder-Smith, E., Sundar, R. (2020). Safety and tolerability of cryocompression as a method of enhanced limb hypothermia to reduce taxane-induced peripheral neuropathy. Support Care Cancer.Aug;28(8):3691-3699. doi: 10.1007/s00520-019-05177-2. Bao, T., Zhi, I., Baser, R., Hooper, M., Chen, C., Piulson, L., Li, Q.S., Galantino, M.L., Blinder, V., Robson, M., Seidman, A., Panageas, K.S., Mao, J.J. (2020). Yoga for Chemotherapy-Induced Peripheral Neuropathy and Fall Risk: A Randomized Controlled Trial. JNCI Cancer Spectr. Jun 4;4(6):pkaa048. doi: 10.1093/jncics/pkaa048.
5. Barber, D., Fedricker, M. E. (2017). Multiple Myeloma: The Role of the Primary Care Nurse Practitioner. TJNP: The Journal for Nurse Practitioners,13(5), 328–335. doi:10.1016/j.nurpra.2016.12.023
6. Bhide, A., Shah, P.S., Acharya, G.A.(2018). simplified guide to randomized controlled trials. Acta Obstet Gynecol Scand.97:380–387. doi: 10.1111/aogs.13309.
7. Bonetti, L., Tolotti, A., Anderson, G., Nania, T., Vignaduzzo, C., Sari D, Barello ,S. (2022). Nursing interventions to promote patient engagement in cancer care: A systematic review. International Journal of Nursing Studies.May; 133: 104289. doi.org/10.1016/j.nurstu.2022. 104289.
8. Chung, K.H., Park, S.B., Streckmann F, et al. (2022). Mechanisms, mediators, and moderators of the effects of exercise on chemotherapy-induced peripheral neuropathy. Cancers (Basel).14(5):1224. doi: 10.3390/cancers14051224.

9. Çömlekçi, N. (2023). Kemoterapi ilişkili periferal nöropati yönetiminde egzersizin etkisi. Doktora Tezi. İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
10. Eroğlu, İ. (2023). Kolorektal Kanserli Hastalarda El-Ayak Egzersizlerinin Platin Bazlı Tedaviye Bağlı Periferal Nöropati İlişkili Ağrı Şiddeti, Düşmeler ve Yaşam Kalitesi Üzerine Etkisi. Yüksek Lisans Tezi. Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
11. Fallon, M.T., Storey, D.J., Krishan, A, Weir, C.J., Mitchell, R., Fleetwood-Walker, S.M., Scott, A.C., Colvin, L.A. (2015). Cancer treatment-related neuropathic pain: proof of concept study with menthol--a TRPM8 agonist. Support Care Cancer.Sep;23(9):2769-77. doi: 10.1007/s00520-015-2642-8.
12. Flatters, S.J.L., Dougherty, P.M., Colvin, L.A. (2017). Clinical and preclinical perspectives on Chemotherapy-Induced Peripheral Neuropathy (CIPN): a narrative review. Br J Anaesth. Oct 1;119(4):737-749. doi: 10.1093/bja/aex229
13. Guo, S., Han, W., Wang, P., Wang, X., Fang, X. (2023). Effects of exercise on chemotherapy-induced peripheral neuropathy in cancer patients: a systematic review and meta-analysis.Guo ve ark. 203J Cancer Surviv.17(2):318–331. doi: 10.1007/s11764-022-01182-3.
14. Hao, J., Zhu, X., Bensoussan, A. (2020). Effects of Nonpharmacological Interventions in Chemotherapy-Induced Peripheral Neuropathy: An Overview of Systematic Reviews and Meta-Analyses. Integr Cancer Ther. Jan-Dec;19:1534735420945027. doi: 10.1177/1534735420945027.
15. Higgins, J., & Green, S. (2011). Cochrane handbook for systematic reviews of interventions. Wiley-Blackwell, Version 5.1.0., Hoboken, New Jersey, 2nd ed.
16. Izgu, N., Metin, Z.G., Karadas, C., Ozdemir, L., Çetin, N., Demirci, U. (2019). Prevention of chemotherapy-induced peripheral neuropathy with classical massage in breast cancer patients receiving paclitaxel: An assessor-blinded randomized controlled trial. Eur J Oncol Nurs. Jun;40:36-43. doi: 10.1016/j.ejon.2019.03.002.
17. İzgü, N. (2017). El ve Ayağa Uygulanan Aromaterapi Masajının Kemoterapi İlişkili Periferal Nöropatik Ağrı ve Yorgunluk Üzerine Etkisi. Hacettepe Üniversitesi. Doktora Tezi. Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
18. Jordan, B., Jahn, F., Sauer, S., Jordan, K. (2019). Prevention and Management of Chemotherapy-Induced Polyneuropathy. Breast Care (Basel). Apr;14(2):79-84. doi: 10.1159/000499599
19. Jordan, B., Margulies, A., Cardoso, F., Cavaletti, G., Haugnes, H.S., Jahn, P., Le Rhun, E., Preusser, M., Scotté, F., Taphoorn, M.J.B., Jordan, K. (2020). ESMO Guidelines Committee. Electronic address: [e-mail]; EONS Education Working Group. Electronic address: [e-mail]; EANO Guideline Committee. Electronic address: [e-mail]. Systemic anticancer therapy-induced peripheral and central neurotoxicity: ESMO-EONS-EANO Clinical Practice Guidelines for diagnosis, prevention, treatment and follow-up. Ann Oncol. 2020; Oct;31(10):1306-1319. doi: 10.1016/j.annonc.2020.07.003
20. Kanbayashi, Y., Sakaguchi, K., Ishikawa, T., Ouchi, Y., Nakatsukasa, K., Tabuchi, Y., Kanehisa, F., Hiramatsu, M., Takagi, R., Yokota, I., Katoh, N., Taguchi, T. (2020). Comparison of the efficacy of cryotherapy and compression therapy for preventing nanoparticle albumin-bound paclitaxel-induced peripheral neuropathy: A prospective self-controlled trial. Breast. 2020 Feb;49:219-224. doi: 10.1016/j.breast.2019.12.011.
21. Kanzawa-Lee, G. A., Ploutz-Snyder, R. J., Larson, J. L., Krauss, J. C., Resnicow, K., Lavoie Smith, E., M. (2022). Efficacy of the Motivational Interviewing-Walk Intervention for Chemotherapy-Induced Peripheral Neuropathy and Quality of Life During Oxaliplatin Treatment: A Pilot Randomized Controlled Trial. Cancer Nurs. Mar-Apr:01;45(2):E531-E544. doi: 10.1097/NCC.0000000000001003.
22. Kayıkçı, E.E. (2020). Taksan ve platin bazlı tedavi alan kanser hastalarında tedaviye bağlı gelişen periferal nöropatinin yönetiminde tuzlu su banyosunun etkisi. Doktora Tezi. İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
23. Kim, H.J., Lee, Y., Sohng, K.Y. (2016). The effects of footbath on sleep among the older adults in nursing home: A quasi-experimental study. Complement Ther Med. Jun;26:40-6. doi: 10.1016/j.ctim.2016.02.005.
24. Klafke, N., Bossert, J., Kröger, B., Neuberger, P., Heyder, U., Layer, M., Winkler, M., Idler, C., Kaschdailewitsch, E., Heine, R., John, H., Zielke, T., Schmeling, B., Joy, S., Mertens, I., Babadag-Savas, B., Kohler, S., Mahler, C., Witt, C. M., ... Stolz, R. (2023). Prevention and Treatment of Chemotherapy-Induced Peripheral Neuropathy (CIPN) with Non-Pharmacological Interventions: Clinical Recommendations from a Systematic Scoping Review and an Expert Consensus Process. Medical Sciences, 11(1), 15. doi:10.3390/medsci11010015
25. Kleckner, I.R., Kamen, C., Gewandter, J.S, et al. (2018). Effects of exercise during chemotherapy on chemotherapy-induced peripheral neuropathy: a multicenter, randomized controlled trial.Support Care Cancer.26(4):1019–1028. doi: 10.1007/s00520-017-4013-0.
26. Kurt, S. (2016). Onkoloji hastalarında periferal nöropatinin yönetiminde refleksolojinin etkisi. Doktora Tezi.İstanbul Üniversitesi. Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
27. Kurt S., & Can G. (2018). Reflexology in the management of chemotherapy induced peripheral neuropathy: A pilot randomized controlled trial. Eur J Oncol Nurs. Feb;32:12-19. doi: 10.1016/j.ejon.2017.11.001
28. Lafçı, C. (2019). Multipl Miyelomlu Hastalara Verilen Eğitimin Semptom Şiddeti Üzerine Etkisinin İncelenmesi.Yüksek Lisans Tezi.Ege Üniversitesi. Sağlık Bilimleri Enstitüsü
29. Li, Ruolin, B.S; Liu, Yu MS; Xue, Rui BS; Wang, Ying BS; Zhao, Fuyun BS; Chen, Lu BS; Liu, Jun-E PhD, RN. (2025). Effectiveness of Nonpharmacologic Interventions for Chemotherapy-Induced Peripheral Neuropathy in Patients With Breast Cancer: A Systematic Review and Network Meta-analysis. Cancer Nursing 48(2):p E98-E110, 3/4 2025. doi: 10.1097/NCC.0000000000001278
30. Lin, W.L., Wang, R.H., Chou, F.H., Feng, I.J., Fang, C.J., Wang, H.H. (2021). The effects of exercise on chemotherapy-induced peripheral neuropathy symptoms in cancer patients: a systematic review and meta-analysis.Support Care Cancer.29(9):5303–5311. doi: 10.1007/s00520-021-06082-3. Steflitsch, W., Wolz, D., Buchbauer, G., Stadelmann, I. (Eds.). (2021). Aromatherapie in Wissenschaft und Praxis; Stadelmann Natur: Wiggensbach, Germany.
31. Leen, A.J., Yap, D.W., Teo, C.B.; Tan, B.K. Molassiotis, A.; Ishiguro, H. Fan, S.W. Sundar, R. Soon, Y.Y. Bandla, A. (2022). A Systematic Review and Meta-Analysis of the Effectiveness of Neuroprotectants for Paclitaxel-Induced Peripheral Neuropathy.Front. Oncol.11, 763229. doi: 10.3389/fonc.2021.763229.
32. Loprinzi, C.L., Lacchetti, C., Bleeker, J., Cavaletti, G., Chauhan, C., Hertz, D.L., Kelley, M.R., Lavino, A., Lustberg MB, Paice JA, Schneider BP, Lavoie Smith EM, Smith ML, Smith TJ, Wagner-Johnston N, Hershman DL. (2020). Prevention and Management of Chemotherapy-Induced Peripheral Neuropathy in Survivors of Adult Cancers: ASCO Guideline Update. J Clin Oncol. Oct 1;38(28):3325-3348. doi: 10.1200/JCO.20.01399.
33. Mazilu, L., Stănculeanu, D. L., Gheorghe, A. D., Voinea, F., Suceveanu, A. P, Pıțuru S.& Suceveanu, A. I. (2019). Incidence of chemotherapy-induced peripheral neuropathy in cancer patients in clinical practice. Age, 57(13.21), 60-68. doi.org/10.31925/farmacia.2019.3.14
34. Özdemir, B. (2024). Teknoloji destekli yoga ve egzersizin lösemili çocuklarda kemoterapiyle ilişkili periferik nöropatiye ve ağrıya etkisi. Doktora Tezi.Dokuz Eylül Üniversitesi. Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
35. Özdemir, D. (2024). Paklitaksel alan meme kanserli kadınlarda rahatsız edici semptomlar teorisine dayalı yapılan yürüyüş egzersizinin periferal nöropati ve artralji-miyalji üzerine etkisi: randomize kontrollü pilot uygulama. Doktora Tezi. Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
36. Page, M.J., McKenzie, J.E., Bossuyt, P.M., Boutron, I., Hoffmann, T.C., Mulrow, C.D., Shamseer, L., Tetzlaff, J.M., Akl, E.A., Brennan, S.E. (2021). The PRISMA 2020 statement: an updated guideline for reporting systematic reviews. International Journal of Surgery, 88, 105906. doi:10.1136/bmj.n71.
37. Park, R., & Park, C. (2015). Comparison of foot bathing and foot massage in chemotherapy-induced peripheral neuropathy. Cancer Nurs. 38(3):239-47. doi: 10.1097/NCC.0000000000000181.
38. Sağlık Bakanlığı. (2011, Nisan). Hemşirelik yönetmeliğinde değişiklik yapılmasına dair yönetmelik https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/04/20110419-5.htm
39. Seretny, M., Currie, G. L, Sena, E. S, Ramnarine, S., Grant, R., MacLeod, M. R.,& Fallon, M. (2014). Incidence, prevalence, and predictors of chemotherapy-induced peripheral neuropathy: a systematic review and meta-analysis. PAIN®, 155(12), 2461-2470. doi: 10.1016/j.pain.2014.09.020
40. Şimşek, N.Y., & Demir, A. (2021). Cold Application and Exercise on Development of Peripheral Neuropathy during Taxane Chemotherapy in Breast Cancer Patients: A Randomized Controlled Trial. Asia Pac J Oncol Nurs.Mar 26;8(3):255-266. doi: 10.4103/apjon.apjon-2075. Timmins, H.C., Mizrahi, D., Li, T., Kiernan, M.C., Goldstein, D., Park, S.B. (2021). Metabolic and lifestyle risk factors for chemotherapy-induced peripheral neuropathy in taxane and platinum-treated patients: a systematic review. J Cancer Surviv. Jan 12. doi: 10.1007/s11764-021-00988-x.
41. Wardley, A.M. (2020). ACUFOCIN: randomized clinical trial of ACUpuncture plus standard care versus standard care alone for Chemotherapy Induced Peripheral Neuropathy (CIPN); (12003). In: ASCO Virtual Scientific Program. Alexandria, VA: American Society of Clinical Oncology. doi: 10.1016/j.ejon.2022.102171.
42. Yükseltürk, Şimşek, N. (2020). Taksan Alan Meme Kanserli Hastalarda Gelişen Periferal Nöropati ve Bulantı Kusmaya Refleksolojinin Etkisinin Belirlenmesi: Randomize Kontrollü Çalışma. Doktor Tezi. Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
43. Zajaczkowska, R., Kocot-Kepska, M., Leppert, W., Wrzosek, A., Mika, J., Wordliczek, J. (2019). Mechanisms of Chemotherapy-Induced Peripheral Neuropathy. International Journal of Molecular Sciences. Mar; 20(6): 1451. doi: 10.3390/ms20061451.
44. Zhang, X., Wang, A., Wang, M., Li, G., Wei, Q. (2023). Non-pharmacological therapy for chemotherapy-induced peripheral neurotoxicity: a network meta-analysis of randomized controlled trials. BMC Neurol. Dec 11;23(1):433. doi: 10.1186/s12883-023-03485-z.