Özel Gereksinimli Çocuklarda Anne-Çocuk Etkileşimi: Barnard Modeli Üzerinden Bir Bakış

Yıl 2026, Cilt: 1 Sayı: 1 , 37 - 46 , 29.03.2026

Ümran Çevik Güner , Esmanur Çınar Akbulut

https://izlik.org/JA79XB73CB

Öz

Barnard'ın Ebeveyn-Çocuk Etkileşim Modeline göre, ebeveyn çocuk etkileşimi çocukluk döneminden itibaren çocuklardan gönderilen mesajlar aracılığıyla çocuk davranışlarının anne tarafından anlaşılması, ihtiyaçlarına zamanında ve uygun şekilde yanıt verilmesi sonucu karşılıklı düzenlenen iletişim döngüsü kurulması yoluyla gerçekleşir. Özel gereksinimli çocuklarda anne-çocuk etkileşiminin niteliğinin bilinmesi önemlidir. Özel gereksinimli çocukların diğer çocuklara kıyasla etkileşim başlatma sıklıkları daha düşüktür ve etkileşimde daha pasif bir rol üstlenirler. Bu durum anne-çocuk arasındaki etkileşimin nitelik ve nicelik olarak değişmesine, anne-çocuk arasındaki etkileşimin olumsuz etkilenmesine sebep olmaktadır. Özel gereksinimli çocuğa sahip olan anneler yaşamları boyunca psikolojik, ekonomik, eğitim ve toplumsal açıdan pek çok zorlukla karşılaşmaktadır. Bu zorluklar annelerin etkileşim tarzlarının farklılaşmasına yol açmakta dolayısıyla anne-çocuk arasında olumsuz etkileşimin oluşuma neden olmaktadır. Etkileşimde yaşanan çift taraflı olumsuz döngü, geleneksel ebeveynlik yöntemlerinin ötesinde, kanıta dayalı özel müdahalelerin gerekliliğini ortaya koymaktadır. Literatür aile merkezli hizmet modelini temel alan sınırlı sayıda müdahalelerin olduğunu göstermektedir. Bu müdahale programlarının ortak amacı, annenin çocuğun dünyasına etkin bir şekilde katkı sağlayan, onun iletişim girişimlerini yorumlayabilen ve gelişimini destekleyebilen bir ortak haline getirmektir.

Barnard’ın modeli, özel gereksinimli çocuk-anne etkileşimindeki zinciri birlikte değerlendirerek anlamamıza yardımcı olmaktadır. Literatürde özellikle özel gereksinimli çocuklarda, Barnard Modeli'ne dayalı, kültürel bağlamı dikkate alan, anneyi güçlendirmeye odaklı ve uzun vadeli etkileri izleyen müdahale ve araştırma programları belirgin bir boşluk olarak öne çıkmaktadır. Bu özel grupta anne-çocuk etkileşimindeki sorunlara yönelik çözüm için, yalnızca çocuğun gelişimsel hedeflerine odaklanan değil, annenin de algı ve yanıt verme becerilerini, psikolojik sağlamlığını ve çevresel desteğini güçlendiren bütüncül ve aile merkezli müdahale programlarının yaygınlaştırılması gerekmektedir. 

Anahtar Kelimeler

Anne-Çocuk , Barnard , Etkileşim , Özel Gereksinim

Mother-Child Interaction In Children With Special Needs: A Look Through The Barnard Model

https://izlik.org/JA79XB73CB

Öz

According to Barnard's Parent-Child Interaction Model, parent-child interaction occurs through a mutually regulated communication cycle established from childhood onwards, where the mother understands the child's behavior through messages sent by the child, and responds to their needs in a timely and appropriate manner. Understanding the quality of mother-child interaction is crucial for children with special needs. Children with special needs initiate interactions less frequently than other children and take a more passive role in interaction. This leads to qualitative and quantitative changes in the interaction between mother and child, negatively impacting it. Mothers of children with special needs face numerous psychological, economic, educational, and social challenges throughout their lives. These challenges lead to differences in mothers' interaction styles, consequently causing negative interaction between mother and child. This reciprocal negative cycle in interaction highlights the need for evidence-based, specialized interventions beyond traditional parenting methods. The literature shows that there are a limited number of interventions based on a family-centered service model. The common goal of these intervention programs is to transform the mother into a partner who effectively contributes to the child's world, interprets their communication attempts, and supports their development.

Barnard's model helps us understand the chain of interaction between children with special needs and their mothers by considering them together. In the literature, there is a significant gap in intervention and research programs, particularly for children with special needs, that are based on the Barnard Model, take into account the cultural context, focus on empowering mothers, and monitor long-term effects. To address the problems in mother-child interaction in this special group, it is necessary to widespread holistic and family-centered intervention programs that not only focus on the child's developmental goals but also strengthen the mother's perception and response skills, psychological resilience, and environmental support.

Anahtar Kelimeler

Mother-Child , Barnard , Interaction , Special Needs

Kaynakça

• Adamson, L. B., Bakeman, R., Deckner, D. F., & Nelson, P. B. (2012). Rating parent–child interactions: Joint engagement, communication dynamics, and shared topics in autism, Down syndrome, and typical development. Journal of autism and developmental disorders, 42(12), 2622–2635. https://doi.org/10.1007/s10803-012-1520-1
• Akça, F., & Özyürek, A. (2019). Normal gelişim gösteren çocukları olan ve zihinsel engelli çocukları olan ebeveynlerin sıkıntı toleransı durumu, depresyon, kaygı ve stres düzeyleri. Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi, 8(1), 347–361. http://dx.doi.org/10.7596/taksad.v8i1.1787
• Aktürk, N. B. K., & Ekim, A. (2023). Toplumda engelli çocuk. Arel Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 7(3), 178–185.
• Bakkaloğlu, H., & Sucuoğlu, B. (2000). Normal ve zihinsel engelli bebeklerde anne-bebek etkileşiminin karşılaştırmalı olarak incelenmesi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 2(4), 47–58.
• Bayoğlu, B., & Ünal, Ö. (2013). Turkish validation of the PICCOLO (parenting interaction with children: checklist of observations linked to outcomes). Infant Mental Health Journal, 34(4), 330–338. https://doi.org/10.1002/imhj.21393
• Ceyhun, A.T., Özdemir, S., Töret, G., & Özkubat, U. (2015). Otizm spektrum bozukluğu olan çocuk ve ebeveynlerinin, ebeveyn-çocuk etkileşimlerinin normal gelişim gösteren çocuk ve ebeveynleri ile karşılaştırılması. International Journal of Early Childhood Special Education, 7(2), 183–211. Cooke, S., Cooke, D. C., & Hauck, Y. (2023). Relationship focused mother-infant groups: Preliminary evaluation of improvements in maternal mental health, parenting confidence, and parental reflective functioning. Infant Mental Health Journal, 44(5), 705–719. 10.1002/imhj.22080.
• Çevik Güner, Ü., Batkin Ertürk, D., & Koç, M. (2022). Violence sensitivity and violent discipline use of parents with disabled and non-disabled children. Eurasian Journal of Family Medicine, 11(3), 163–171. https://doi.org/10.33880/ejfm.2022110304
• Dalgar, G., Civil, F., Savaş, E., & Şahin, A. (2022). Erken Çocuklukta Bağlanma: John Bowlby ve Mary Ainsworth Açisindan İncelenmesi. Avrasya Sağlık Bilimleri Dergisi, 5(1), 85–92.
• Diken, İ. (2012). An Exploration of Interactional Behaviors of Turkish Mothers and their Children with Special Needs: Implications for Early Intervention Practices. Education and Science, 37(163), 297–309. https://doi.org/10.15390/ES.2012.1020
• Diken, Ö., & Mahoney, G. (2013). Interaction between Turkish mothers and preschool children with autism. Intellectual and Developmental Disabilities, 51(3), 190–200. https://doi.org/10.1352/1934-9556-51.3.190
• Eikeseth, S., & Klintwall, L. (2014). Educational interventions for young children with autism spectrum disorders. In V. B. Patel, V. R. Preedy & C. R. Martin (Eds.), Comprehensive guide to autism (pp. 21012123). New York: Springer.
• Festante, F., Antonelli, C., Chorna, O., Corsi, G., & Guzzetta, A. (2019). Parent‐infant interaction during the first year of life in infants at high risk for cerebral palsy: A systematic review of the literature. Neural plasticity, 2019(1), 5759694. https://doi.org/10.1155/2019/5759694
• Gençer, A. A., & Aksoy, A. B. (2016). Anne çocuk etkileşiminde farklı bir yaklaşım: Theraplay oyun terapisi. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 8(3), 244–254. https://doi.org/10.18863/pgy.238186
• Gönener, H. D. (2010). Abuse-Neglect in mentally handicapped children and nursing approach. Journal of Experimental and Clinical Medicine, 27(4), 137–143.
• Hetherington, M. M., & McNally, J. (2019). Reading Appetite Cues in Infancy: A Role for Nutrition Education. In Nestlé Nutrition Institute Workshop Series, 92, 41–52. Howe, D. (2006). Disabled children, parent–child interaction and attachment. Child & family social work, 11(2), 95–106. https://doi.org/10.1111/j.1365-2206.2006.00397.x
• İrtiş, A., & Özdemir, S. (2019). Görme yetersizliği olan ve olmayan çocuklarda anne-çocuk etkileşiminin karşılaştırılması. Eğitim ve Bilim, 44(200), 409–428. 10.15390/EB.2019.7997
• Innocenti, S. M., Roggman, A. L., & Cook, A. G. (2013). Using the PICCOLO with parents of children with a disability. Infant Mental Health Journal, 34(4), 307–318. https://doi.org/10.1002/imhj.21394
• Juffer, F., Bakermans-Kranenburg, M. J., & van IJzendoorn, M. H. (2008). Methods of the video-feedback programs to promote positive parenting alone, with sensitive discipline, and with representational attachment discussions. In F. Juffer, M. J. Bakermans-Kranenburg & M. H. van IJzendoorn (Eds.), Promoting positive parenting: An attachment-based intervention (pp. 11–21). Lawrence Erlbaum Associates.
• Kay, M. A., & Sağlam, M. (2020). Çocuklarda sosyal ve duygusal gelişimi ölçmek için kullanılan ölçeklerin incelenmesi. Batman Üniversitesi Yaşam Bilimleri Dergisi, 10(2), 18–33.
• Korkusuz, D. (2023). Özel gereksinimli ve tipik gelişen çocuğa sahip ebeveynlerin çocukları ile etkileşimlerinin karşılaştırmalı olarak incelenmesi, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Bursa Uludağ Üniversitesi Özel Eğitim Ana Bilim Dalı, Bursa.
• Kubicek, L. F., Riley, K., Coleman, J., Miller, G., & Linder, T. (2013). Assessing the emotional quality of parent-child relationships involving young children with special needs: applying the constructs of emotional availability and expressed emotion. Infant Mental Health Journal, 34(3), 242–256. https://doi.org/10.1002/imhj.21384
• Kurt, O., & Subaşı Yurtçu, A. B. (2017). Otizm spektrum bozukluğu olan bireylere yönelik kapsamlı uygulamalar. Sakarya University Journal of Education, 7(1), 155–182. doi: 10.19126/suje.273808
• Leach, D., & LaRocque, M. (2011). Increasing social reciprocity in young children with autism. Intervention in School and Clinic, 46(3), 150–156. https://doi.org/10.1177/1053451209349
• Lin, M.-L., & Faldowski, R. A. (2023). The relationship of parent support and child emotional regulation to school readiness. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(6), 4867. https://doi.org/10.3390/ijerph20064867
• Lipschits, O., & Geva, R. (2024). An integrative model of parent-infant communication development. Child Development Perspectives, 18(3), 137–144. https://doi.org/10.1111/cdep.12507
• Metin Karaaslan, M., & Çelebioğlu, A. (2018). Zihinsel engelli çocuğu olan ebeveynlerin psikolojik durumları ile bakım yükünün değerlendirilmesi. Researcher: Social Science Studies, 6(2), 188–200. Mortensen, J. A., & Mastergeorge, A. M. (2014). A meta-analytic review of relationship-based interventions for low-income families with infants and toddlers: facilitating supportive parent-child interactions. Infant Mental Health Journal, 35(4), 336–353. https://doi.org/10.1002/imhj.21451
• Poslawsky, I. E., Naber, F. B., Kranenburg, M. J., Jonge, M. V., Van Engeland, H., & Van Ijzendoorn, M. H. (2014). Development of a video-feedback intervention to promote positive parenting for children with autism (VIPP-AUTI). Attachment & Human Development, 16(4), 343–355. https://doi.org/10.1080/14616734.2014.912487
• Potharst, E. S., Schuengel, C., Last, B.F., Wassenaer, A. A., Kok, J. H., & Houtzager, B. A. (2012). Difference in mother-child interaction between preterm and termborn preschoolers with and without disabilities. Acta paediatrica, 101(6), 597–603. https://doi.org/10.1111/j.1651-2227.2012.02599.x
• Repetti, R. L., Sears, M. S., & Bai, S. (2015). Social and Emotional Development in the Context of the Family. In International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences: Second Edition (pp. 156–161). Elsevier Inc.
• Roggman, L. A., Cook, G. A., Innocenti, M. S., Jump Norman, V., & Christiansen, K. (2013). Parenting interactions with children: Checklist of observations linked to outcomes (PICCOLO) in diverse ethnic groups. Infant Mental Health Journal, 34(4), 290–306. https://doi.org/10.1002/imhj.21389
• Santos, D. N., Assis, A. M. O., Bastos, A. C. S., Santos, L. M., Santos, C. A. S. T., Strina, A., Prado, M. S., Almeida-Filho, N. M., Rodrigues, L. C., & Barreto, M. L. (2008). Determinants of cognitive function in childhood: A cohort study in a middle income context. BMC Public Health, 8(1), 202. doi:10.1186/1471-2458-8-20
• Sarı, C., & Demirbağ, B. C. (2018). Kathryn Eleaın Barnard’ın Ebeveyn Çocuk Etkileşim Modeli ile down sendromlu bir çocuğa hemşirelik bakımı. Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi, 27(6), 441–447.
• Sümer, N., Metin-Orta, İ., Alsancak-Akbulut, C., Salman-Engin, S., İlden-Koçkar, A., Şahin-Acar, B., Akkol-Solakoğlu, S., Aran, Ö., Çakır, D. S., Kavaklı, B., Memişoğlu-Sanlı, A., Sağel-Çetiner, E., Türe, D., Üstünel, A. Ö., & Yaşar, B. (2020). Olumlu ebeveyn davranışlarını artırmaya yönelik video-geri bildirimli müdahale programının anne duyarlığı üzerindeki etkisinin yeye’de incelenmesi. Türk Psikoloji Dergisi, 35(85), 100–116. http://dx.doi.org/10.31828/tpd1300443320190219m000018
• Töret, G., Özdemir, S., & Özkubat, U. (2015). Ciddi düzeyde otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar ile annelerinin ebeveyn-çocuk etkileşimlerinin ebeveyn ve çocuk davranışları açısından incelenmesi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 16(01), 1–28.
• Turan, F. (2012). Normal ve özel gereksinimli çocuğu olan annelerin çocuklarının dil edinimine ilişkin görüşleri ile çocuklarıyla etkileşim biçimlerinin karşılaştırılması. Eğitim ve Bilim, 37(166), 275–288. https://doi.org/10.15390/ES.2012.1095
• Ulutaş, A., Aksoy, A. B., & Çalışkan, Z. (2016). Anne-bebek etkileşimi. Annals of Health Sciences Research, 5(1), 38–44.
• Usta, M. B., & D. N. Yazıcı, (2020). Otizm Spektrum Bozukluğunda Eğitsel Modellerin Gözden Geçirilmesi. Turkish Journal of Child & Adolescent Mental Health/Çocuk ve Gençlik Ruh Sagligi Dergisi, 27(3), 134–9. doi: 10.4274/tjcamh.galenos.2020.43531
• Vallotton, C. D. (2012). Infant signs as intervention? Promoting symbolic gestures for preverbal children in low-income families supports responsive parent–child relationships. Early Childhood Research Quarterly, 27(3), 401–415. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2012.01.003
• Yıldız, D., Kızıler, E., & Eren Fidancı, B. (2017). Ebeveyn-çocuk etkileşim modeli doğrultusunda hemşirelik yaklaşımları. Turkiye Klinikleri Journal of Nursing Sciences, 9(1), 71–78. doi: https://doi.org/10.5336/nurses.2016-50083