Türk Kültür Coğrafyasının Prehistorik İzleri; Petroglifler

Kültür, toplumların yaşadığı fiziki çevre ile etkileşimi sonucu üretilen tüm unsurları kapsar. Tarih öncesi dönem, kültürel evrimin en eski ve en uzun dönemidir. Beşeriyetin en eski izleri bu dönemde ortaya çıkmıştır. Bu uzun dönemde kullanılan mağara ve kaya sığınakları, taştan ve kemikten yapılmış aletler, höyükler, çanak-çömlekler, mağara duvarlarına ve kaya yüzeylerine yapılan resimler doğanın insan hayatı için yadsınamaz bir önemi olduğunu göstermektedir. Kaynağını Orta Asya’dan alan ve zaman içerisinde oldukça geniş bir alana yayılan Türk kültürü, birçok kültürle etkileşim kurmuş olup zengin ve eklektik bir yapıya sahiptir. Günümüzde birbirlerinden oldukça uzak bölgelerde yaşayan Türklerin ortak bir kimlik oluşturmasına etki eden değerler içinde prehistorik dönemin kültürel kanıtları ve bu kanıtların altında gizlenen duygusal ve düşünsel nedenler önemlidir. Bilimsel adı ‘petroglif” olan kaya resimleri, Türklerin tarih öncesi dönemdeki yerleşim yerleri ve inanç sistemleri hakkında bilgi vermektedir. Günümüzde yeteri kadar aydınlatılamamış bu örnekler, Türk kültürünün yayıldığı coğrafi ortam hakkında mekânsal kanıtlar oluşturmaktadırlar. Bu çalışmada Türk kültürüne ait petroglif örnekleri Anadolu, Türkistan ve Kafkasya’da görülen petroglifler üzerinden analiz edilmiştir. Türk kültürü için sembolik önem taşıyan motif ve sembollere odaklanılarak farklı bölgelerdeki “ortak dil” anlaşılmaya çalışılmıştır. Kayaüstü resimler aracılığıyla erken dönemlerdeki gündelik yaşam, yerleşim ve ibadet merkezlerine ilişkin bilgiler edinilmiş, insanların bu coğrafi mekânları tercih etme nedenleri anlaşılmaya çalışılmıştır. Elde edilen bulgular, birbirinden oldukça bağımsız olan kaya resim alanlarının kültürel açıdan tek bir çatı altında toplanabildiğini göstermektedir. Zaman içinde yaşam koşulları değişse de farklı nesne ve olaylar ekseninde kültürel sürekliliğin sağlandığı görülmektedir.

Culture includes all elements produced as a result of the interaction of societies with the physical environment in which they live. The prehistoric period is the oldest and longest period of cultural evolution. The oldest traces of humanity emerged in this period. The caves and rock shelters used in this long period, tools made of stone and bone, mounds, pottery, paintings on cave walls and rock surfaces show that nature has an undeniable importance for human life. The Turkish culture, which took its source from Central Asia and spread to a wide area over time, has interacted with many cultures and has a rich and eclectic structure. The cultural evidence of the prehistoric period and the emotional and intellectual reasons hidden under these evidences are important among the values that affect the formation of a common identity among the Turks living in regions far from each other today. Rock paintings with the scientific name 'petroglyph' provide information about the prehistoric settlements and belief systems of the Turks. These examples, which have not been sufficiently clarified today, constitute spatial evidence about the geographical environment in which Turkish culture spread. In this study, petroglyph samples belonging to Turkish culture were analyzed over petroglyphs seen in Anatolia, Turkestan and Caucasia. Focusing on motifs and symbols that are of symbolic importance for Turkish culture, the "common language" in different regions has been tried to be understood. Through the rock paintings, information about daily life, settlements and worship centers in the early periods was obtained, and the reasons why people preferred these geographical places were tried to be understood. The findings show that the rock painting areas, which are quite independent from each other, can be culturally gathered under a single roof. Although living conditions change over time, it is seen that cultural continuity is ensured in the axis of different objects and events.