The Masnavi of Hüsn ü Aşk in the Context of the Universalist Dichotomy

Öz

Humans have pursued “love,” which nurtures the soul and fulfills emotional needs, for thousands of years. Love, or concepts of similar nature, has been extensively reflected in literature and has inspired countless works. The masnavi of Hüsn ü Aşk is one such literary masterpiece. It narrates the love story of Hüsn (Beauty), a girl, and Aşk (Love), a boy born on the same night in the same tribe, as well as the struggles they endure for the sake of their love. Ultimately, they succeed in their struggles and reunite. However, in essence, Aşk (Love) embarked on a journey of self-discovery, culminating in achieving unity with God. The struggles depicted in the masnavi clearly symbolize the inner challenges humans must overcome and the battles fought for this purpose. Similar narratives are found in Turkish epics, where a hero departs from home with a purpose, overcomes various challenges, and achieves their goal. Yet, beneath the surface struggles for love or homeland, these epics often reveal deeper, underlying purposes. Psychanalytic studies and symbolic analyses of epics have demonstrated that epic heroes essentially engage in an internal struggle. While appearing to achieve worldly goals, they establish inner "unity" and achieve balance. This state can also be referred to as the kâmil insan (the perfect human) in Sufi terminology. The unity attained by Aşk (Love) in the masnavi of Hüsn ü Aşk recalls the universal dichotomy, the most ancient worldview of the Turks. As per the universal dichotomy, the universe originates from a single essence and consists of two universal breaths that are opposite yet complementary. This worldview explains the various manifestations of the cosmos that “an order encompasses the entire universe, within time and space”. These two universal breaths unite with an infinite yearning, creating harmony and balance in existence and humanity. Without this unity, life cannot persist. This study aims to examine the masnavi of Hüsn ü Aşk based on the principles of universal dichotomy. It explores the parallels between the maturation processes of epic heroes and the experiences of Aşk (Love), emphasizing how the unity achieved aligns with the principles of universal dichotomy. Ultimately, it will reveal that the masnavi of Hüsn ü Aşk bears traces of archaic thought preserved in the collective unconscious.

Anahtar Kelimeler

• Hüsn ü Aşk
• Universal Dichotomy
• Mythology
• Hero

Evrenselci Dikotomi Bağlamında Hüsn ü Aşk Mesnevisi

Öz

İnsan binlerce yıldır ruhunu besleyen ve duygusal ihtiyaç görülen “sevgi” peşindedir. Sevgi veya benzer nitelikteki aşk konusu, edebiyata çokça yansımış ve üzerine sayısız eser verilmiştir. Hüsn ü Aşk mesnevisi de bunlardan biridir. Hüsn ü Aşk’ta aynı kabilede, aynı gece doğmuş bir kız (Hüsn) ve bir erkeğin (Aşk) birbirlerine olan sevgisi ve bu aşk uğruna yapılan mücadeleler anlatılır. Sonuçta mücadele kazanılır ve sevgililer kavuşur. Ancak Aşk, özünde kendini aramış sonunda ise Tanrı ile “Bir” olmaya ulaşmıştır. Mesnevide anlatılanların insanın iç dünyasında aşması gerekli zorluklar ve bu uğurda verdiği savaş olduğu açıktır. Benzer anlatımlara Türk destanlarında rastlanır. Kahraman bir amaç uğruna evden ayrılmakta ve zorluklarla savaşarak amacına ulaşmaktadır. Ancak görünürde bir eş veya vatan sevgisi uğruna yapılan mücadelenin, destanın alt katmanlarında başka amaçlarla gerçekleştirildiği anlaşılmaktadır. Destanlar üzerinde yapılan psikanalitik çalışmalar ve sembolik çözümlemeler, destan kahramanlarının özünde bir iç mücadele yaptığını göstermiştir. Kahramanlar dünyevi bir amaç gerçekleştirmiş gibi görünse de aslında içsel “birliği” oluşturarak dengeye kavuşur. Ona tasavvuf dilinde “kâmil insan” da denebilir. Hüsn ü Aşk’ta Aşk’ın ulaştığı birlik Türklerin en eski dünya görüşü olan evrenselci dikotomiyi anımsatır. Evrenselci dikotomiye göre evren, bir özden gelen, birbirine zıt ancak birbirini tamamlayan iki evrensel nefesten oluşmuştur. Evrenselci dikotomi, kâinatın çeşitli tezahürlerini, “zaman ve mekân içinde tüm evreni kapsayan bir düzen” olarak açıklar. İki evrensel nefes, sonsuz bir iştiyakla birleşerek varlığın ve insanın uyumunu, dengesini oluşturur. Aksi halde yaşam sürmez. Bu çalışma evrenselci dikotominin esasları üzerinden Hüsn ü Aşk mesnevisini incelemeyi hedefler. Çalışmada destan kahramanlarının erginlenme süreçlerinin Aşk’ın yaşadıklarıyla benzerliklerine değinilecek ve oluşturulan birliğin evrenselci dikotominin esaslarıyla nasıl örtüştüğü üzerinde durulacaktır. Sonuçta Hüsn ü Aşk mesnevisinin kolektif bilinçaltında korunan arkaik düşüncelerden izler taşıdığı da anlaşılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Hüsn ü Aşk
• Evrenselci Dikotomi
• Bir Olmak
• Mitoloji
• Kahraman

Kaynakça

1. Aktaş, E (2011). Hakas Destanları III- Han Orba. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
2. Campbell, J. (2010). Kahramanın Sonsuz Yolculuğu, (çev. Sabri Gürses). İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
3. Demirli, E. (2012). Vahdet-i Vücûd. TDV İslâm Ansiklopedisi, 42.cilt, 431-435.
4. Deveci, Ü. (2018). Hüsn ü Aşk’taki Kitonyen Unsurların İşlevselliği. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(1), 609-624.
5. Dilek, İ. (2007). Altay Destanları-III. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
6. Duymaz, A. (1997) Bir Destan Kahramanı Salur Kazan. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
7. Eberhard, W. (1943) Eski Çin Kültürü Ve Türkler, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, C.1, S.4, 19-29.
8. Eberhard, W. (2019). Çin Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

9. Ekici, M. (2019). “13. Dede Korkut Destanı: “Salur Kazan’ın Yedi Başlı Ejderhayı Öldürmesi” Boyunu Beyan Eder Hanım Hey!”. Milli Folklor. 16 (122), 5-13.
10. Ergin, M. (2011). Orhun Abideleri. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
11. Ergun, M. (2006). Şor Kahramanlık Destanları. Ankara: Akçağ Yayınları.
12. Esin, E. (2001). Türk Kozmolojisine Giriş. İstanbul: Kabalcı Yayınevi. https://sozluk.gov.tr, (2024, Aralık 29)
13. https://www.bilimup.com/sevginin-iyilestirici-gucu-var-midir, (2024, Aralık 29).
14. https://www.guven.com.tr/saglik-rehberi/mental-saglik-nedir-stresin-vucut-uzerindeki-etkileri-nelerdir, (2024, Aralık 29).
15. Gümüş, İ., Dağ, P. (2016). Türk Dikotomi Algısının Orhon Yazıtlarındaki Görünümü. SOBİDER, Sosyal Bilimler Dergisi, Yıl: 3, S.7, s.292-302.
16. Koçak, A., Gündoğdu, S. (2022). Ben-Ötesi Psikolojinin İzinde Yûnus Emre’yi Anlama. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 104, Aralık, 15-28.
17. Koçak, A., Kara Tekgül, I. (2020). Bilgeliğin Tacını Takan Alp Salur Kazan. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, C.13, S.31, s.960-976.
18. Koçak, A., Özpınar, B. (2023). Madalyonun İki Yüzü: Evrenselci Dikotomi Bağlamında Salur Kazan ve Yedi Başlı Ejderha Anlatısı. Türk Dili Edebiyatı Dergisi, C.63, S.2, s.399-419.
19. Okçu, N. (1977). Şeyh Gâlib'in Divânı ile Hüsn ü Aşkı'ndaki Dînî veTasavvufî Unsurlar. Atatürk Üniversitesi, İslami İlimler Fakültesi, Doktora tezi.
20. Okçu, N. (1999). Hüsn ü Aşk. TDV İslâm Ansiklopedisi, 19.cilt, s.29-31.
21. Özdingiş, V. (2010). Bir Dersin Notu (Hüsn ü Aşk Mesnevisi). Journal of Turkish Research Institute, 15(39), 57-71.
22. Özpınar, B. (2023). Güney Sibirya Türk Destanlarında Mekân ve Zaman Sembolizmi. T.C. İstanbul Kültür Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü. Doktora tezi.
23. Özpınar, B., Koçak, A. (2022). Evrenselci Dikotomi Bağlamında Arı Haan Destanı. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi. 15 (40), 1113-1128.
24. Rzasoy, S. (2012). Oğuz Mitolojisinde Kaos ve Onun Deli Paradigmaları. Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 24, 169-180.
25. Rzasoy, S. (2020). “Kitabi-Türkman Lisani” Oğuznâmesinin Transmediativ Strukturu ve Ritual-Mifoloji Semantikası. Bakı: Azerbaycan Milli Elmler Akademiyası Folklor İnstitutu.
26. Sagan, C. (2016). Kozmos, Evrenin ve Yaşamın Sırları, (çev. R. Aşçıoğlu). İstanbul: Altın Kitaplar Yayınevi.
27. Taş, İ. (2011). İslam Öncesi Türk Düşüncesinde Kozmogoni-Kozmoloji. Konya: Kömen Yayınları.
28. Ülken, H. Z. (2007). Türk Tefekkürü Tarihi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.