Taşıyıcı Annelikte Çocuğun Hukuki Statüsü: Mennesson Kararı Üzerine Bir İnceleme

Öz

Bu çalışma, yardımcı üreme tekniklerindeki gelişmeler ve özellikle kısırlık vakalarının artışıyla birlikte taşıyıcı annelik uygulamasının giderek yaygınlaşmasının, soybağına ilişkin klasik hukuk kurallarını nasıl zorladığını ve taşıyıcı annelik yoluyla doğan çocuğun hukuki durumuna ilişkin belirsizlikleri nasıl derinleştirdiğini incelemektedir. Bu kapsamda öncelikle taşıyıcı anneliğin kavramsal çerçevesi ortaya konulmuş; klasik ve gestasyonel taşıyıcı annelik modelleri ile ticari ve altruistik taşıyıcı annelik türleri arasındaki ayrımlar açıklanmıştır. Ardından Mennesson v. France kararı, çocuğun kimlik hakkı ve üstün yararı bakımından Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin benimsediği dengeleme yaklaşımı çerçevesinde değerlendirilmiştir. Mahkeme, devletlerin taşıyıcı anneliği yasaklama konusunda geniş bir takdir yetkisine sahip olduğunu kabul etmekle birlikte, yurt dışında hukuken kurulan ebeveynlik ilişkilerinin tamamen tanınmamasının çocukların özel hayata saygı hakkını ihlal edebileceğini vurgulamıştır. Bu bağlamda soybağı, vatandaşlık ve hukuki aidiyet unsurlarının belirsiz bırakılmasının çocuğun kimliği ve hukuki güvenliği üzerinde doğrudan etkili olduğu tespit edilmiştir. Çalışmada ayrıca, taşıyıcı anneliğin yalnızca kısırlık nedeniyle başvurulan bir yöntem olmaktan çıkıp farklı aile modelleri ve toplumsal dönüşümlerle bağlantılı şekilde gündeme geldiği belirtilmiş; özellikle cinsiyet değiştiren bireylerin sınır aşan taşıyıcı annelik uygulamaları ve evlat edinme mekanizmaları aracılığıyla ebeveynlik ilişkisi kurabilme ihtimali doğurduğu hukuki tartışmalar ele alınmıştır. Devamında Türk hukukundaki yasaklayıcı düzenlemeler incelenmiş; yönetmelik ve kanun düzeyindeki sınırlamalar, ortaya çıkan fiilî durumlar karşısında çocuğun korunması bakımından eleştirel bir perspektifle değerlendirilmiştir. Sonuç olarak çalışmada, kamu düzeni ve insan onuru kaygıları gözetilmekle birlikte, özellikle sınır aşan taşıyıcı annelik uygulamalarında çocuğun üstün yararını merkeze alan, kimlik hakkını güvence altına alan ve uluslararası içtihatlarla uyumlu daha dengeli bir yaklaşımın benimsenmesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• taşıyıcı annelik
• soybağı
• çocuğun hukuki statüsü
• doğal olmayan üreme teknikleri
• üreme hakkı
• çocuğun üstün yararı
• aile hayatına saygı
• Mannesson v France kararı

The Legal Status of the Child in Surrogacy: A Case Study of Mennesson v France

Öz

This study examines how the increasing prevalence of surrogacy practices, together with developments in assisted reproductive technologies and the growing incidence of infertility, challenges the classical rules of parentage and deepens the uncertainties regarding the legal status of children born through surrogacy. In this context, the conceptual framework of surrogacy is first established, and the distinctions between traditional and gestational models, as well as commercial and altruistic forms of surrogacy, are clarified. Subsequently, the judgment of Mennesson v. France is analyzed within the framework of the balancing approach adopted by the European Court of Human Rights concerning the child’s right to identity and best interests. Although the Court recognized that states enjoy a wide margin of appreciation in prohibiting surrogacy, it emphasized that the complete refusal to recognize parent-child relationships legally established abroad may violate the child’s right to respect for private life. In this regard, uncertainties concerning parentage, nationality, and legal identity were found to have a direct impact on the child’s identity and legal security. The study further addresses the legal debates arising from the possibility of individuals who have undergone gender transition establishing parent-child relationships through cross-border surrogacy arrangements, particularly by relying on adoption mechanisms. Finally, the prohibitive regulations under Turkish law are critically evaluated from the perspective of protecting the child in the face of emerging de facto situations. The study concludes that, while considerations of public order and human dignity must be taken into account, a more balanced and child-centered approach compatible with international jurisprudence should be adopted, particularly in cross-border surrogacy cases.

Anahtar Kelimeler

• surrogacy
• filiation
• legal status of the child
• assisted reproductive technologies
• reproductive rights
• best interests of the child
• right to respect for family life
• Menneson v France

Kaynakça

1. Acabey, Mehmet Beşir. Soybağı Kurulması Genel Olarak Sonuçları (Özellikle Evlilik Dışında Doğan Çocukların Mirasçılığı). İzmir: Güncel Hukuk Yayınları, 2002.
2. Akçaal, Mehmet. “Evlilik Birliği İçinde Doğan Çocuklar İçin Koca Tarafından Yapılan Giderlerin Biyolojik Babadan Talebinin Hukukî Dayanağı”. Antalya Bilim Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 7/14 (Aralık 2019), 433-457.
3. Akın, Burak. “Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin Taşıyıcı Anneliğe İlişkin Yaklaşımı: Mennesson ve Labassee Kararları”. Hukuk ve İktisat Araştırmaları Dergisi 18/2 (2026), 91-105.
4. Akıntürk Turgut- Ateş Derya. Aile Hukuku. 25. Baskı. Ankara: Yetkin Yayınları, 2024.
5. Andrae, Marianne. “§ 7 Abstammung von Kindern.” Internationales Familienrecht. 5. Baskı. Baden-Baden: Nomos, 2024.
6. Çelik Kara, Hüma. Soybağının Reddi Davası. Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2024.
7. Demir, Bahadır. “Türk Hukukunda Taşıyıcı Annelik ve Taşıyıcı Annelik Sözleşmesi.” Türkiye Barolar Birliği Dergisi, S. 174 (2024): 263-294.
8. Erdoğan İhsan- Keskin, A. Dilşad. Medeni Hukuk. Ankara: Gazi Kitabevi, 2020.

9. European Court of Human Rights (ECHR). “Surrogacy”. Knowledge Sheets. 2023. https://ks.echr.coe.int/documents/d/echr-ks/surrogacy-tur (Erişim: 10 Nisan 2026).
10. Grziwotz, Herbert. “15. Beurkundungen im Kindschaftsrecht”. Beck’sches Notar-Handbuch. 8. Auflage. München: C.H. Beck, 2024.
11. Hakeri, Hakan. Taşıyıcı Annelik Kurumuna Müsaade Edilerek Düzenlenmesine İlişkin Düşünceler. Ankara: Aristo Yayınevi, 2020.
12. Hatemi, Hüseyin. Aile Hukuku. 10. Baskı. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2023.
13. https://beck-online.beck.de (Erişim: 1 Nisan-10 Mayıs 2026).
14. https://lexpera.com.tr (Erişim: 1 Nisan-10 Mayıs 2026).
15. Huber, Peter. “§ 1626a Elterliche Sorge nicht miteinander verheirateter Eltern; Sorgeerklärungen”. Münchener Kommentar zum BGB. 9. Auflage. München: C.H. Beck, 2024.
16. Kaplan, Kaman. Droit de la famille étranger. Ed. Rieck/Lettmaier. 28. EL. Temmuz 2025.
17. Kayalı, Didem. “Milletlerarası Taşıyıcı Annelik Sonucu Doğan Çocuğun Soybağına Uygulanacak Hukuk”. Public and Private International Law Bulletin 44/1 (2024), 221-252.
18. Keskin, Dilşad. “Bölünmüş Annelik ve Ana Yönünden Soybağının Reddi.” Çankaya Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 5, S. 1-2 (2020): 1989-2016.
19. Kılıçoğlu, Ahmet M. Aile Hukuku. 6. Baskı. Ankara: Turhan Kitabevi, 2022.
20. Kırkbeşoğlu, Nagehan. Soybağı Alanında Biyoetik ve Hukuk Sorunları. İstanbul: Vedat Kitapçılık, 2006.
21. Kuş Özgür- Özbek Güven Gamze. “Üreme Turizmi ile Yaygınlaşan Taşıyıcı Annelik Üzerine Etik Bir Değerlendirme”. Türkiye Biyoetik Dergisi 8/2 (2021): 126–133.
22. Lang. “§ 21 Medizin- und Gesundheitsrecht.” Handbuch Verfassungsrecht in der Praxis. Ed. Heusch/Ullrich/Posser. 1. Baskı. Münih: C.H. Beck, 2024.
23. MacCallum, Fiona vd., “Surrogacy: The Experience of Commissioning Couples”, Human Reproduction, 18/6 (1 Haziran 2003) 1334-1342.
24. März, Thomas. “Vom Primat des ordre public zum Recht des Kindes auf Achtung seines Privat- und Familienlebens – Die französische Rechtsprechung zur transnationalen Leihmutterschaft nach den Mennesson- und Labassee-Entscheidungen des Europäischen Gerichtshofs für Menschenrechte (EGMR)”. NZFam (2021) Nelle, Dietrich. “Altruistische Leihmutterschaft in Indien- ein Modell?”. StAZ 161 (2024).
25. Nomer, Haluk Nami. “Suni Döllenme Dolayısıyla Ortaya Çıkabilecek Nesep Problemleri”. M. Kemal Oğuzman Anısına Armağan. İstanbul: Beta Yayınları, 2000, 545-594.
26. Özdemir, Elif- Kaplan, Sena. “İnfertilite ve Hemşirelik Yaklaşımı”. Türkiye Sağlık Bilimleri ve Araştırmaları Dergisi 4/1 (24 Nisan 2021).
27. Patel, Nayana Hitesh vd. “Insight into Different Aspects of Surrogacy Practices”. Journal of Human Reproductive Sciences 11/3 (2018), 212-218.
28. Pürselim, Hatice Selin. “MÖHUK Kapsamında İddet Müddetinin Soybağının Reddi ve Babalık Davalarına Etkileri”. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 27/1 (2021), 513-542.
29. Ratzel, Rudolf. “§ 121a Genehmigung zur Durchführung künstlicher Befruchtungen.” Gesundheitsrecht. Ed. Berchtold/Huster/Rehborn. 2. Baskı. Baden-Baden: Nomos, 2018.
30. Reuß. “§ 1591 Mutterschaft.” beck-online. GROSSKOMMENTAR zum BGB. Genel ed.: Gsell/Krüger/Lorenz/Reymann, ed.: Krafka (Güncelleme: 01.02.2026).
31. Rosenau. “§ 6 Strafrechtliche Risiken bei Fortpflanzungsmedizin und Gentechnologie.” Strafrecht der Medizin. Ed. Saliger/Tsambikakis. Münih: C.H. Beck, 2022.
32. Savaş, Esra. Tıp Hukukunda Taşıyıcı Annelik. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Medeniyet Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, 2019.
33. Schramm, Edward. “Plädoyer für die Liberalisierung der nichtkommerziellen Leihmutterschaft in Deutschland”. Festschrift für Rengier, 2018.
34. Sönmez, Yasin. “Danıştay ve Conseil d’État’nın Ölüm Sonrası Tıbbi Destekli Üreme Konusundaki Yaklaşımı” (2025) 31(2) Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 2025, 2026-2059.
35. Şensöz Malkoç, Ebru. “Milletlerarası Özel Hukukta Boşluk: Taşıycı Annelik”. SD Sağlık Düşüncesi ve Tıp Kültürü Dergisi 25 (2013), 13-49.
36. Taşkın, Zeynep Damla. “Evli Olmayan Kişilere Üremeye Yardımcı Tedavi Yöntemlerinden Yararlanma Hakkı Tanınmamasının Hukuki Gerekçeleri Üzerine Bir Değerlendirme”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 73/2 (2024), 1449-1481.
37. Taupitz Jochen- Hermes Georg. “Eizellspende verboten – Embryonenspende erlaubt?” Neue Juristische Wochenschrift (NJW) 68/2015, 1777-1840.
38. Tuor, Peter- Schnyder, Bernard- Schmid, Jörg- Jungo, Alexandra. Das Schweizerische Zivilgesetzbuch. 15. Auflage. Zürich: Schulthess, 2023.
39. Turan, Ramazan. “Soybağının Reddi Davası ve Yapay Döllenme, Tüp Bebek ve Taşıyıcı Annelik Hallerinde Soybağının Belirlenmesi ve Reddi.” Terazi Hukuk Dergisi 15, S. 168 (Ağustos 2020): 1651-1662.
40. Turgut, Cemile. Yapay Döllenme, Taşıyıcı Annelik ve Soybağına İlişkin Hukuki Sorunlar. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2016.
41. Ungan Çalışkan, Hazal. “Bırakınız Taşısınlar: Taşıyıcı Anneliğe Güncel Bakış”. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 22/1 (2016): 489-509.
42. Wellenhofer, Marina. “§ 1591 Mutterschaft.” Münchener Kommentar zum BGB. 9. Baskı. Münih: C.H. Beck, 2024. Yılmaz, Sinan. Dünyadaki Uygulama ve Mevzuatımız Açısından Kiralık Rahim- “Surrogate Motherhood”. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Adli Tıp Enstitüsü, 2002.
43. Zengin Özküçükparlak, Burcu: “Ana ile Çocuk Arasındaki Soybağının Tespitine İlişkin Nüfus Sicilinin Düzeltilmesi Davası ve Taşıyıcı Annelik Bağlamında Değerlendirilmesi”, Terazi Hukuk Dergisi, S. 225, Mayıs 2025, 86-100.
44. Zengin, Zeynep Gamze. Özel Hukukta Taşıyıcı Annelik. Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2022.