ÇATIŞMA SONRASI DEVLET KAPASİTESİ VE İNSANİ GELİŞME: IRAK, LİBYA, SRİ LANKA ÖRNEKLERİNİN KARŞILAŞTIRMALI İNCELEMESİ
Öz
Yürütülen çalışma çatışma sonrasında devlet kapasitesi ile insanî gelişmenin dinamik ilişkisini ele almayı amaçlayarak dış müdahale ve iç askerî zafer örüntüleri bağlamında karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Çalışmada vaka seçimi olarak Irak ve Libya dış müdahale ile rejim değişikliği bağlamında, Sri Lanka ise iç askerî zafer bağlamında tercih edilmiştir. Analiz süreci Fund for Peace tarafından yayımlanan Fragile States Index (FSI) ile Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı’nın İnsani Gelişme Endeksi (HDI) verilerinin 2009-2021 dönemine ait on bir ardışık gözleminden oluşan panel veri setine dayanmaktadır. Yöntemsel olarak betimleyici istatistikler, histogram dağılımları, zaman serisi eğilimleri ve Pearson korelasyon analizi kullanılmış; T₀ olarak tanımlanan resmî çatışma-sonu tarihinden itibaren her vaka için simetrik zaman dilimi izlenmiştir. Bulgular üç düzlemde toplanmıştır. İlk olarak Irak ve Libya’da FSI toplam skorunun “yüksek kırılganlık” bandında kalıcılaştığı, HDI’nın ise dalgalı bir seyir izlediği saptanmıştır. Irak’ta güvenlik açıkları ile grup şikâyetleri arasındaki kuvvetli korelasyon, güvenlik sektöründeki reform eksikliğinin toplumsal gerilimleri derinleştirdiğini göstermektedir. Libya’da elit parçalanması, güvenlik kırılganlığını ve sosyal hoşnutsuzluğu aynı anda tetiklemiştir. İkinci önemli bulgu ise Sri Lanka’da FSI’ın istikrarlı şekilde düşerek 85 puan bandına gerilemesi ve HDI’nin .763 ortalamayla yükselmesi, iç dinamiklere dayalı barış sürecinin kurumsal konsolidasyonu ve kalkınma sonuçlarını olumlu etkilediğini ortaya koymaktadır. Üçüncü olarak ise alt gösterge analizleri değerlendirildiğinde her ülkenin kendine özgü kırılganlık sarmalına sahip olduğunu görülmektedir. Mülteci akımları ve dış müdahale arasında Irak’ta pozitif, Libya’da dalgalı, Sri Lanka’da ise önemsiz ilişkiler gözlenmiştir. Çalışma karşılaştırmalı nicel analiz yöntemiyle çatışma sonrası devlet inşasında bağlamsal farklılıkların görmezden gelinmesinin insanî kalkınma süreçlerinde geri tepmeye yol açabileceğini ortaya koyarak literatüre özgün katkı sunmaktadır.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Al Arabiya. (2011). Libya’s NTC declares country’s liberation days after Qaddafi’s death. Al Arabiya English. https://www.alarabiya.net/articles/2011%2F10%2F23%2F173328.html
- Anckar, C. (2008). On the Applicability of the Most Similar Systems Design and the Most Different Systems Design in Comparative Research. International Journal of Social Research Methodology, 11(5), 389–401. https://doi.org/10.1080/13645570701401552
- Barnett, M., Fang, S., & Zürcher, C. (2014). Compromised Peacebuilding. International Studies Quarterly, 58(3), 608–620. https://doi.org/10.1111/isqu.12137
- Berdal, M., & Zaum, D. (Ed.). (2013). Political Economy of Statebuilding: Power after Peace. Routledge.
- Call, C. T., & Cousens, E. M. (2008). Ending Wars and Building Peace: International Responses to War-Torn Societies. International Studies Perspectives, 9(1), 1–21. https://doi.org/10.1111/j.1528-3585.2007.00313.x
- Chamberlain, G., (2009a, Mayıs 19). Sri Lankans celebrate end of conflict. The Guardian. https://www.theguardian.com/world/2009/may/19/sri-lanka-conflict-tamil-tigers
- Chamberlain, G., (2009b, Mayıs 19). The fight for survival goes on in Sri Lanka amid reports of 15,000 killed. The Guardian. https://www.theguardian.com/world/2009/may/19/sri-lankan-war
- Chulov, M. (2011, Aralık 15). US exit from Iraq: “this is not a withdrawal, this is an act on a stage”. The Guardian. https://www.theguardian.com/world/2011/dec/15/us-exit-iraq-withdrawal-ambivalence
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
Uluslararası Güvenlik, Uluslararası İlişkiler (Diğer)
Bölüm
Araştırma Makalesi
Yazarlar
A. Gökhan Yaşa
*
0000-0002-1521-4701
Türkiye
Yayımlanma Tarihi
3 Haziran 2026
Gönderilme Tarihi
9 Haziran 2025
Kabul Tarihi
11 Mart 2026
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Sayı: 2026