Özel Gereksinimli Çocuğa Sahip Ebeveynlerin Yaşadığı Zorluklar ve Çözüm Önerileri

Yıl 2026, Cilt: 12 Sayı: 1 , 1 - 31 , 30.03.2026

Melih Burak Özdemir

https://izlik.org/JA79GW49RH

Öz

Ebeveynlerin, özel gereksinimli bir çocuğa sahip olacaklarını öğrendikleri andan itibaren çocuklarının yetersizlik durumuyla ilgili yaşantıları, duygu ve düşünceleri yavaş yavaş şekil almaya başlamaktadır. Oldukça sancılı geçen bu süreçteyse aileler, pek çok problemle baş etmek durumunda kalmaktadır. Ailelerin yaşadığı problemler çoğu zaman çocuğun yetersizliğinden kaynaklı olmaktan öte, bu durumun aileler adına dezavantaja dönüşmesine sebep olan toplumun olumsuz bakış açısı ve uygulanan yanlış politikaların olduğu düşünülmektedir. Betimleyici tipte olan bu çalışmada, özel gereksinimli çocuğa sahip olmanın ailelere ne anlam ifade ettiği, yaşadıkları zorluklar, bu süreçte kimlerden destek aldıkları ve genel hatlarıyla yaşanan sorunların sebepleri ortaya konmaya çalışılmaktadır. Çalışma, nitel araştırma desenlerinden durum çalışması olarak tasarlanmıştır. Araştırma kapsamına amaçlı örnekleme yöntemiyle seçilen 24 ebeveyn dahil edilmiştir. Veriler, araştırmacı tarafından geliştirilen yarı yapılandırılmış görüşme formu aracılığıyla toplanarak, velilere 7 soru yöneltilmiş ve elde edilen veriler içerik analizi yöntemiyle değerlendirilmiştir. Çalışma bulgularına göz atıldığında ebeveynlerin, özel gereksinimli çocuğa sahip olacaklarını öğrendikleri ilk anda yaşadıkları duyguların ağırlıklı olarak üzüntü ve şok olduğu, yaşananlar karşısında çoğunlukla nasıl davranacaklarını bilemedikleri, bu süreçte kendilerini maddi manevi yorgun hissettikleri, toplumsal dışlanmaya maruz kaldıkları, bu süreçte en fazla desteği eşlerinden ve birinci derece akrabalarından aldıkları ve özel gereksinimli çocukları için eğitim ve toplumsal kabul gereksinimlerinin olduğu sonuçlarına ulaşılmıştır. Bu sonuçlardan hareketle, elde edilen bulguların alanyazındaki sonuçlarla benzerlik gösterdiği söylenebilir.

Anahtar Kelimeler

Özel gereksinimli , Yetersizlik , Yaşanılan zorluklar , Ebevyn

Difficulties Experienced by Parents of Children with Special Needs and Solution Suggestions

https://izlik.org/JA79GW49RH

Öz

From the moment parents learn that they will have a child with special needs, their experiences, feelings, and thoughts about their child's disability slowly begin to take shape. In this very painful process, families have to cope with many problems. It is believed that the problems families face are not due to the child’s disability, but rather to society’s negative attitudes and the misguided policies that are implemented. This study seeks to explore what it means for families to have a child with special needs, the challenges they face, the sources of support they rely on during this difficult process, and the underlying causes of the issues they encounter. The study is a case study, a type of qualitative research method. The study included 24 parents selected using a purposive sampling method. The data were collected using an interview form developed by the researcher. Parents were asked 7 questions, and the data were analyzed using content analysis. The findings indicate that the emotions parents experience upon first learning they will have a child with special needs are primarily sadness and shock. They often feel at a loss as to how to cope with the situation, experience both physical and emotional exhaustion, face social exclusion, and receive the most support from their spouses and relatives during this process. Based on these results, it can be said that the findings obtained are similar to the results in the literature.

Anahtar Kelimeler

Special needs , Disability , Difficulties , Parent

Kaynakça

• Akdoğan, R. (2016). A holistic approach to cope with depression and hopelessness for parents of special needs children. International Journal of Early Childhood Special Education, 8(2), 134-150. https://doi.org/10.20489/intjecse.284594
• Akoğlu, B. (2022). Özel gereksinimi olan çocuğa sahip ailelerde psikolojik sağlamlık üzerine sistematik bir derleme. Mutluluk ve İyi Oluş Dergisi, 7(13), 47-56. https://doi.org/10.32739/usmut.2022.7.13.11
• Aktan, O., Budak, Y., & Botabekovna, A. B. (2019). İlkokul öğrencilerinin kaynaştırma öğrencilerine yönelik sosyal kabul düzeylerinin belirlenmesi: Bir karma yöntem çalışması. Elementary Education Online, 18(4), 1520-1538. https://doi.org/10.17051/ilkonline.2019.632374
• Altıntaş, A. (2020). Engelli çocuğa sahip ailelerin ihtiyaçları (Yüksek lisans tezi), Selçuk Üniversitesi, Konya, Türkiye.
• Altuğ Özsoy, S. A., Özkahraman, A. G. Ş., & Çallı, Y. H. F. (2006). Zihinsel engelli çocuk sahibi ailelerin yaşadıkları güçlüklerin incelenmesi. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 9(9), 69-78.
• Altuğ Özsoy, S., Özkahraman, Ş., & Çallı, F. (2006). Zihinsel engelli çocuk sahibi ailelerin yaşadıkları güçlüklerin incelenmesi. Aile ve Toplum, 8(3), 69-77.
• Amado, A. N., Stancliffe, R. J., McCarron, M., & McCallion, P. (2013). Social inclusion and community participation of individuals with intellectual/developmental disabilities. Intellectual and Developmental Disabilities, 51(5), 360-375. https://doi.org/10.1352/1934-9556-51.5.360
• Attia, T. Z. (2016). Simultaneous determination of rutin and ascorbic acid mixture in their pure forms and combined dosage form. Spectrochimica Acta Part A: Molecular and Biomolecular Spectroscopy, 169, 82-86. https://doi.org/10.1016/j.saa.2016.06.030
• Avşaroğlu, S., & Akçeşme, F. (2018). Özel gereksinimli çocuğu olan anne babaların iyimserlik ve stresle başa çıkma tutumları. Gelecek Vizyonlar Dergisi, 2(1), 1-11. https://doi.org/10.29345/futvis.31
• Aytekin, M. (2018). Engelli çocuğu olan bireylerin depresyon ve umutsuzluk düzeyleri ile algılanan sosyal destek arasındaki ilişkinin belirlenmesi. (Yüksek lisans tezi), Gaziantep Üniversitesi, Gaziantep, Türkiye.
• Ayyıldız, T., Konuk Şener, D., Kulakçı, H., & Veren, F. (2012). Zihinsel engelli çocuğa sahip annelerin stresle baş etme yöntemlerinin değerlendirilmesi. Ankara Sağlık Hizmetleri Dergisi, 11(2), 1-12. https://doi.org/10.1501/Ashd_0000000078
• Bahar, A., Bahar, G., Savaş, H. A., & Parlar, S. (2009). Engelli çocukların annelerinin depresyon ve anksiyete düzeyleri ile stresle basa çıkma tarzlarının belirlenmesi. Fırat Sağlık Hizmetleri Dergisi, 4(11), 97-112.
• Bıyıklı, L. (1989). Özürlü çocuk, toplum ve aile. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 22(2). 633-642. https://doi.org/10.1501/Egifak_0000001410
• Bilal, E., & Dağ, İ. (2005). Eğitilebilir zihinsel engelli olan ve olmayan çocukların annelerinde stres, stresle başa çıkma ve kontrol odağının karşılaştırılması. Çocuk ve Gençlik Ruh Sağlığı Dergisi, 12(2), 56-68.
• Bitsiko, V., Sharpley, C. F., & Bell, R. (2013). The buffering effect of resilience upon stress, anxiety and depression in parents of a child with an autism spectrum disorder. Journal of Developmental and Physical Disabilities, 25(5), 533-543. https://doi.org/10.1007/s10882-013-9333-5
• Canarslan, H., & Ahmetoğlu, E. (2015). Engelli çocuğa sahip ailelerin yaşam kalitesinin incelenmesi. Trakya University Journal of Social Science, 17(1),13-31.
• Cavkaytar, A. (2010). Özel eğitimde aile eğitimi ve rehberliği. Maya Akademi.
• Chambers, H. G., & Chambers, J. A. (2015). Effects of caregiving on the families of children and adults with disabilities. Physical Medicine and Rehabilitation Clinics, 26(1), 1-19. https://doi.org/10.1016/j.pmr.2014.09.004
• Cramm, J. M., & Nieboer, A. P. (2011). Psychological well-being of caregivers of children with intellectual disabilities: using parental stress as a mediating factor. Journal of Intellectual Disabilities, 15(2), 101-113. https://doi.org/10.1177/1744629511410922
• Çavdar, S., Şimşek, Ç., Gündüz, B., & Yılmaz Yalçınkaya, E. (2021). Engelli bireyler ve bakım veren ailelerinin yaşadıkları zorluklar: Sosyal içerme perspektifi. Uluslararası Engelsiz Yaşam ve Toplum Dergisi, 5(1), 29-41. https://doi.org/10.29329/baflas.2021.441.2
• Çelik, D. (2004). İşitme engelli çocuğa sahip olmanın aile işlevlerine etkisi (Yüksek lisans tezi), Hacettepe Üniversitesi, Ankara, Türkiye.
• Çetin, K. (2018). Engelli çocuklara sahip ailelerin çocuklarını kabul-reddi ile sosyal destek ilişkisinin çeşitli değişkenlerce yordanması. Adnan Menderes Üniversitesi Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 9(2), 137-154.
• Çiçek Gümüş, E. (2020). Özel gereksinimli çocuğu olan ebeveynlerle uygulanan kabul ve kararlılık terapisi temelli girişimlerin psikolojik sağlamlık, depresyon, anksiyete, stres düzeylerine ve bakım yüküne etkisi (Doktora tezi), Akdeniz Üniversitesi, Antalya, Türkiye.
• Çürük N. (2008) Ankara il merkezindeki iş okullarında 1. ve 4. sınıfa devam eden zihinsel engelli çocukların annelerinin kaygı ve sosyal destek düzeylerinin karşılaştıkları problemlere göre incelenmesi (Yüksek lisans tezi), Gazi Üniversitesi, Ankara, Türkiye.
• Davis, N. O., & Carter, A. S. (2008). Parenting stress in mothers and fathers of toddlers with autism spectrum disorders: Associations with child characteristics. Journal of Autism and Developmental Disorders, 38(7), 1278-1291. https://doi.org/10.1007/s10803-007-0512-z
• Demirbilek, M. (2013). The needs of mentally disabled individuals and their families. Turkish Journal of Family Medicine & Primary Care, 7(3), 58-64. https://doi.org/10.5455/tjfmpc.45355
• Dereli, F., & Okur, S. (2008). Engelli çocuğa sahip olan ailelerin depresyon durumunun belirlenmesi. Yeni Tıp Dergisi, 25(3), 164-168.
• Eldeniz Çetin, M., & Terzioğlu, N. K. (2018). Ağır düzeyde zihinsel yetersizliği sahip çocuğu olan annelerin boş zamanlarını değerlendirmeye yönelik görüşleri. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 18(2), 857-873. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2018.-400742
• Engin, C. (2019). Özel eğitim gereksinimi olan çocukların annelerinde psikolojik iyi oluş, psikolojik sağlamlık ve bilinçli farkındalık ile ilişkisi (Yüksek lisans tezi), Haliç Üniversitesi, İstanbul, Türkiye.
• Ersoy, Ö., & Çürük, N. (2009). Özel gereksinimli çocuğa sahip annelerde sosyal desteğin önemi. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi 17(17), 104-110. https://doi.org/10.21560/SPCD.73242
• Ertan, H. (2013). Araştırma yöntem ve teknikleri II. Atatürk Üniversitesi Yayınları.
• Fırat, S. (2016). Otistik çocukların anne-babalarının depresyon ve kaygı düzeyleri. Çukurova Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi, 41(3), 539-547. https://doi.org/10.17826/cukmedj.237509
• Fırat, T., & Koyuncu, İ. (2019). Lise öğrencilerinin özel gereksinimli bireylere yönelik sosyal kabul düzeyleri. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 39(1), 503-525. https://doi.org/10.17152/gefad.431264
• Fiorati, R. C., & Elui, V. M. C. (2015). Social determinants of health, inequality and social inclusion among people with disabilities. Revista Latino-Americana de Enfermagem, 23(2), 329-336. https://doi.org/10.1590/0104-1169.0187.2559
• Gökçearslan, E. (2002). Özürlü çocuğa sahip ailelerin güçlendirilmesi. Ufkun Ötesi Bilim Dergisi, 2(2), 97-106.
• Güneysucu, J. (2010). Eğitilebilir zihinsel engelli çocuğa sahip olan babaların sosyo-demografik değişkenlere göre stres düzeyleri ve stresle başa çıkma tarzlarının incelenmesi. (Yüksek lisans tezi), Maltepe Üniversitesi, İstanbul, Türkiye.
• Güzeloğlu, B. (2019). Özel gereksinimli çocuğa sahip ebeveynlerin eş destek ve aile yaşam kalitesinin umutsuzluk ve stres düzeyleri ile ilişkisinin incelenmesi. (Yüksek lisans tezi), Ankara Üniversitesi, Ankara, Türkiye.
• Halstead, E., Ekas, N., Hastings, R. P., & Griffith, G. M. (2018). Associations between resilience and the well-being of mothers of children with autism spectrum disorder and other developmental disabilities. Journal of Autism and Developmental Disorders, 48(4), 1108-1121. https://doi.org/10.1007/s10803-017-3447-z
• Hannon, F. (2007). Literature review on attitudes towards disability. Erişim adresi: https://nda.ie/publications/literature-review-on-attitudes-towards-disability
• Hays, P. A. (2004). Case study research. In K. De Marrais & S. D. Lapan (Ed.), Foundations for research: Methods of inquiryin education and the social sciences (pp. 218-234). Lawrence Erlbaum Associates.
• Holanda, C. M. D. A., Andrade, F. L. J. P. D., Bezerra, M. A., Nascimento, J. P. D. S., Neves, R. D. F., Alves, S. B., & Ribeiro, K. S. Q. S. (2015). Support networks and people with physical disabilities: social inclusion and access to health services. Ciência & Saúde Coletiva, 20, 175-184. https://doi.org/10.1590/1413-81232014201.19012013
• Kancınar, F., Özok, H. İ., & Tayiz, V. (2024). Özel gereksinimli çocuğa sahip ebeveynlerin başlıca stres kaynakları. Uluslararası Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Dergisi, 11(114), 2846-2869. https://doi.org/10.5281/zenodo.14585165
• Kaner, S. (2010). Aile katılımı ve işbirliği. (B. Sucuoğlu (Ed). Zihin engelliler ve eğitimleri (s. 353-401) içinde, (3. Baskı), Kök Yayıncılık.
• Kara, A. (2019). Zihinsel özel gereksinimi olan çocuk annelerinde psikolojik sağlamlık ve baba katılımı ilişkisi. (Yüksek lisans tezi), Cumhuriyet Üniversitesi, Sivas, Türkiye.
• Karadağ, G. (2009). Engelli çocuğa sahip annelerin yaşadıkları güçlükler ile aileden algıladıkları sosyal destek ve umutsuzluk düzeyleri. TAF Preventive Medicine Bulletin, 8(4), 315-322.
• Kaya, M. O., & Yöndem, Z. D. (2020) Otizmli çocuğu olan annelerde psikoeğitim grup programının algılanan stres düzeyine etkisi. Uşak Üniversitesi Eğitim Araştırmaları Dergisi, 6(1), 20-33.
• Kaytez, N., Durualp, E., & Kadan, G. (2015). Engelli çocuğu olan ailelerin gereksinimlerinin ve stres düzeylerinin incelenmesi. Eğitim ve Öğretim Araştırmaları Dergisi, 4(1), 197-214.
• Kim, H.-C., & Zhu, Z.-Y. (2020). Improving social inclusion for people with physical disabilities: The roles of mobile social networking applications (MSNA) by disability support organizations in China. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(7), 2333. https://doi.org/10.3390/ijerph17072333
• Kishore, M. T. (2011). Disability impact and coping in mothers of children with intellectual disabilities and multiple disabilities. Journal of Intellectual Disabilities, 15(4), 241-251. https://doi.org/10.1177/1744629511431659
• Kot, M., Sönmez, S., & Eratay, E. (2018). Özel gereksinimli bireylere sahip ailelerin yaşadıkları zorluklar. Atatürk Üniversitesi Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Dergisi, 37, 85-96.
• Köksal, G., & Kabasakal, Z. (2012). Zihinsel engelli çocukları olan ebeveynlerin yaşamlarında algıladıkları stresi yordayan faktörlerin incelenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, 32(32), 71-91.
• Kurt, A. S., Tekin, A., Koçak, V., Kaya, Y., Özpulat, Ö., & Önat, H. (2008). Zihinsel engelli çocuğa sahip anne babaların karşılaştıkları güçlükler. Türkiye Klinikleri Journal of Pediatrics, 17(3), 158-163.
• Küçüker, S. (2001). Erken eğitimin gelişimsel geriliği olan çocukların anne-babalarının stres ve depresyon düzeyleri üzerindeki etkisinin incelenmesi. Özel Eğitim Dergisi, 3(1), 1-11. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000055
• Leedy, P. D., & Ormrod, J. E. (2005). Practical research: Planning and design (8th ed.). Prentice Hall.
• Merriam, S. B. (2009). Qualitative research: A guide to design and implementation: Revised and expanded from qualitative research and case study applications in education. Jossey-Bass.
• Oelofsen, N., & Richardson, P. (2006). Sense of coherence and parenting stress in mothers and fathers of preschool children with developmental disability. Journal of Intellectual and developmental Disability, 31(1), 1-12. https://doi.org/10.1080/13668250500349367
• Özbay, Y., & Aydoğan, A. G. D. (2013). Aile yılmazlığı: Bir engele rağmen birlikte güçlenen aile. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 7(31), 129-146.
• Özbulut, M., & Özgür-Sayar, Ö. (2009). Bir sosyal dışlanma fotoğrafı: Engelli bireylerin toplumla bütünleştirilmesine yönelik tespit, bilgilendirme ve veri tabanı oluşturma çalışması (Özveri-Malatya) projesi araştırma sonuçları. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 17(17), 59-76. https://doi.org/10.21560/SPCD.27217
• Özdemir, Ö. (2011). Aile eğitimi. H. Avcıoğlu (Ed). İlköğretimde özel eğitim (s. 191-217) içinde. Nobel Yayın Dağıtım.
• Özen, A. (2010). Aile eğitimi. İ. H. Diken (Ed). Özel eğitim (s. 110-130) içinde. Pegem Yayıncılık.
• Özen, A. (2013). Ailelerle işbirliği ve iletişim. A. Cavkaytar (Ed.). Özel eğitim (s. 37-51) içinde. Vize Basın Yayın.
• Özşenol, F., Işıkhan, V., Ünay, B., Aydın, H. İ., Akın, R., & Gökçay, E. (2003). Engelli çocuğa sahip ailelerin aile işlevlerinin değerlendirilmesi. Gülhane Tıp Dergisi, 45(2), 156-164.
• Öztürk, M. (2011). Bunları biliyor muydunuz? Sizin haklarınız. A. Serenli (Ed.), Türkiye’de engelli gerçeği, (ss. 105) içinde, MUSIAD Cep Kitapları.
• Pastor-Cerezuela, G., Fernández-Andrés, M.-I., Pérez-Molina, D., & Tijeras-Iborra, A. (2021). Parental stress and resilience in autism spectrum disorder and Down syndrome. Journal of Family Issues, 42(1), 3-26. https://doi.org/10.1177/0192513X20910192
• Patton, M. Q. (2014). Nitel araştırma ve değerlendirme yöntemleri (M. Bütün & S. B. Demir, Çev. Ed.) Pegem Akademi.
• Richman, D. M., Belmont, J. M., Kim, M., Slavin, C. B., & Hayner, A. K. (2009). Parenting stress in families of children with Cornelia de Lange syndrome and Down syndrome. Journal of Developmental and Physical Disabilities, 21(6), 537-553. https://doi.org/10.1007/s10882-009-9156-6
• Rubin, H. J., & Rubin, I. S. (2005). Qualitative interviewing: The art of hearing data. Thousand Oaks, Sage Publication.
• Sarı, H. Y. (2007). Zihinsel engelli çocuğu olan ailelerde aile yüklenmesi. Cumhuriyet Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu Dergisi, 11(2), 1-5.
• Scudamore, H. (2019) Meaningful engagement for social inclusion: A practical guide. Erişim adresi: https://hic.org.au/wp-content/uploads/2019/11/HIC-Social-inclusionguide-Healthwest.pdf
• Seydel E. H., Yıkılkan, H., & Görpelioğlu, S. (2016). Engelli çocuk yakınlarının gereksinimleri ve mevcut hak ve hizmetlerden yararlanma durumları. Smyrna Tıp Dergisi, 3, 47-52.
• Simplican, S. C., Leader, G., Kosciulek, J., & Leahy, M. (2015). Defining social inclusion of people with intellectual and developmental disabilities: An ecological model of social networks and community participation. Research in Developmental Disabilities, 38, 18-29. https://doi.org/10.1016/j.ridd.2014.10.008
• Sivrikaya, T., & Çifci Tekinarslan, İ. (2013). Zihinsel yetersizliği olan çocuğa sahip annelerde stres, sosyal destek ve aile yükü. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 14(2), 17-29. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000182
• Şahin, S., Işıtan, S., & Gündüz, S. (2011). Özel gereksinimli çocuklar ve aileleri. N. Baykoç (Ed). Özel gereksinimli çocuklar ve eğitimleri (s. 107-150). Eğiten Kitap.
• Şengül, S., & Baykan, H. (2013). Zihinsel engelli çocukların annelerinde depresyon, anksiyete ve stresle başa çıkma tutumları. Kocatepe Tıp Dergisi, 14(1), 30-39. https://doi.org/10.18229/ktd.06162
• Şimşek Aybar, S. (2014). Özel eğitim merkezinde tedavi edilen çocukların anne ve babalarında depresyon ve yaşam kalitesinin analizi. (Yüksek lisans tezi), İstanbul Bilim Üniversitesi, İstanbul, Türkiye.
• Tavil, Y. Z., & Karasu, N. (2013). Aile eğitim çalışmaları: Bir gözden geçirme ve meta-analiz örneği. Eğitim ve Bilim, 38, 85-95.
• Temel, M. (2015). Engelli çocuğa sahip aileler ile engelsiz çocuğa sahip ailelerin tükenmişlik ve psikolojik dayanıklılıklarının incelenmesi. (Yüksek lisans tezi), Beykent Üniversitesi, İstanbul, Türkiye.
• Tezcan, M. (1993). Eğitim sosyolojisinde çağdaş kuramlar ve Türkiye. Ankara Üniversitesi Basımevi.
• Tura, G. (2017). Engelli çocuğu olan ve çocuğu engelli olmayan annelerin anksiyete, depresyon ve psikolojik sağlamlık düzeylerinin incelenmesi. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (18), 30-36.
• Uğuz, Ş., Toros F., İnanc, B. Y., & Colakkadıoğlu, O. (2004). Zihinsel veya bedensel engelli çocukların annelerinin anksiyete, depresyon ve stres düzeylerinin belirlenmesi. Klinik Psikiyatri, 7, 42-47.
• United Nations. Department of economic and social affairs. (2016). Leaving no-one behind: The imperative of inclusive development. 2016 report on the World Social Situation. New York, NY: UN. Erişim adresi: https://www.un.org/development/desa/dspd/world-social-report/rwss2016.html
• Usmonovich, O. U. B., & Temirpulatovich, T. B. (2023). The influence of the presence of mentally ill children in the family on the psyche of parents. Journal of Education, Ethics and Value, 2(8), 68-75.
• Ülgüt, Ö. (2019). Otizmli ve normal çocukların ana babalarında benlik algısı evlilik uyumu ve psikolojik sağlamlık ilişkisi. (Yüksek lisans tezi), Nişantaşı Üniversitesi, İstanbul, Türkiye.
• Varol, N. (1996). Aile eğitimi çalışmalarının planlanması. Eğitim ve Bilim, 19, 31-37.
• World Bank. (t.y.) Understanding poverty: Social inclusion. Erişim adresi: https://www.worldbank.org/en/topic/social-inclusion
• Yazar, F. B. (2021). Özel gereksinimli çocuğu olan ebeveynlerin yaşadığı zorluklar hakkındaki görüşleri. Pearson Joournal of Social Sciences & Humanities, 6(11), 107-122. Doi Number: http://dx.doi.org/10.46872/pj.228
• Yazıcı, D. N., & Durmuşoğlu, M. C. (2017). Özel gereksinimli çocuğu olan ailelerin karşılaştığı sorunlar ve beklentilerinin incelenmesi. Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 30(2), 657-681. https://doi.org/10.19171/uefad.369222
• Yıldırım Doğru S. S., & Arslan E. (2008). Engelli çocuğu olan annelerin sürekli kaygı düzeyi ile durumluk kaygı düzeylerinin karşılaştırılması. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 19, 543 553.
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2020). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (2. Baskı). Seçkin Yayıncılık.
• Yıldırım, F., & Conk, Z. (2005). Zihinsel yetersizliği olan çocuğa sahip anne/babaların stresle başa çıkma tarzlarına ve depresyon düzeylerine planlı eğitimin etkisi. C.Ü. Hemşirelik Yüksekokulu Dergisi, 9(2), 1-10.
• Yılmaz, G. K. (2014). Kuramdan uygulamaya eğitimde bilimsel araştırma yöntemleri. M. Metin (Ed,) Durum çalışması (261-285) içinde. Pegem Akademi
• Yin, R. K. (1984). Case study research: Design and methods. Sage Publications.
• Yüksel, H., & Tanrıverdi, A. (2019). Özel gereksinimli çocuğa sahip olan ailelerin yaşadıkları sosyal sorunlar ve baş etme yolları. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 20(3), 535-559. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.493089