Uzaktan Algılama İle Kentsel Isı Adasının Zamansal Ve Mekansal Değişiminin Tespiti: Eskişehir Örneği

Yıl 2026, Cilt: 11 Sayı: 1 , 161 - 177 , 16.12.2025

Seda Koca , Serpil Mentese

https://doi.org/10.29128/geomatik.1806504

https://izlik.org/JA97AD62XR

Öz

Bu çalışma, 1990 ile 2023 yılları arasında Eskişehir şehir merkezi ve çevresinde arazi örtüsü ve arazi kullanımı (AÖAK) değişimlerinin yer yüzey sıcaklığı (YYS) ve kentsel ısı adası (KIA) etkisi üzerindeki etkilerini incelemek amacıyla yapılmıştır. Mevsimsel YYS değerlerini analiz etmek için CORINE Arazi Örtüsü (CORINE) verileri ve Landsat uydu görüntüleri kullanılmıştır.
Mekânsal ve zamansal analizler, kış aylarında en yüksek YYS değerlerinin sürekli sulanan tarım arazilerinde, yaz aylarında ise en yüksek YYS değerlerinin havaalanları, sanayi bölgeleri ve sulanmayan tarım arazilerinde görüldüğünü ortaya koymaktadır. KIA etkisi mekânsal olarak farklılık göstermekte olup, bitki örtüsünün bulunmadığı yoğun yapılaşmış alanlarda daha belirgindir. Buna karşılık, yeşil alanlar, üniversite kampüsleri ve Porsuk Nehri yakınındaki alanlar sıcaklıkların dengelenmesine katkı sağlamaktadır.
Yıl boyunca tutarlı bir KIA etkisi gözlenmemekle birlikte yaz aylarında yerel KIA sıcak noktaları ortaya çıkmaktadır. Mevcut sürdürülemez arazi kullanım modellerinin devam etmesi durumunda, KIA etkisinin daha da yoğunlaşması beklenmektedir. Bu bulgular, kentsel iklim hususlarının planlama süreçlerine entegre edilmesinin önemini vurgulamaktadır. Önerilen stratejiler arasında iklim duyarlı kentsel haritaların geliştirilmesi, açık renkli malzeme kullanımının teşvik edilmesi, yeşil altyapının genişletilmesi ve arazi kullanım planlamasında KIA azaltımına yönelik politikaların benimsenmesi yer almaktadır. Bu çalışma, sürdürülebilir kalkınma uygulamaları aracılığıyla kentsel iklim direncini artırmayı hedefleyen yerel yöneticilere bilimsel bir temel sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Uzaktan Algılama , Kentsel ısı adası , Arazi örtüsü ve arazi kullanımı , coğrafi bilgi sistemleri , yer yüzey sıcaklığı

Kaynakça

• United Nations. (2025). Department of Economic and Social Affairs. 04 17, 2025 tarihinde https://www.un.org/uk/desa/68-world-population-projected-live-urban-areas-2050-says-un?utm_source=chatgpt.com adresinden alındı.
• Duman Yüksel, Ü. (2005). Ankara Kentinde Kentsel Isı Adası Etkilerinin Yaz Aylarında Uzaktan Algılama ve Meteorolojik Gözlemlere Dayalı Olarak Saptanması ve Değerlendirilmesi Üzerine Bir Araştırma (Doktora Tezi). Ankara: Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Peyzaj Mimarlığı Anabilim Dalı.
• Fonji, S. F., & Taff, G. N. (2014). Using satellite data to monitor land-use land cover change in North-Eastern Latvia. Springer Plus, 3(61). doi:10.1186/2193-1801-3-6.
• Jensen, J. R. (2005). Introductory Digital Image Processing: A Remote Sensing Perspective. New Jersey: Pearson Education, Inc.,
• IPCC. (2023). Climate Change 2023: Synthesis Report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Core Writing Team, H. Lee and J. Romero (eds.)]. Geneva, Switzerland: IPCC. doi:doi: 10.59327/IPCC/AR6-9789291691647
• Oke, T. R. (1973). City size and the urban heat island. Atmos. Environ., 7(8), s. 769-779. doi:https://doi.org/10.1016/0004-6981(73)90140-6
• Oke, T. R. (1982). The energetic basis of the urban heat island. Querterly Journal of the Royal Meteorological Society, 108(455), s. 1-24. doi:https://doi.org/10.1002/ qj.49710845502
• Landsberg, H. E. (1981). The Urban Climate. New York: Akademic Press.
• Voogt, J. A., & Oke, T. R. (2003). Thermal remote sensing of urban climates. Remote Sensing of Environment, 86(3), s. 370-384. doi:doi: http://dx.doi.org/10.1016/S0034-4257(03)00079-8.
• Yakar, M., Yıldız, F., Uray, F., & Metin, A. (2010) Photogrammetric Measurement of The Meke Lake and Its Environment with Kite Photographs to Monitoring of Water Level to Climate Change. In ISPRS Commission V Mid-Term Symposium (pp. 613-616.
• Çiçek, İ., & Doğan, U. (2005). Ankara'da şehir ısı adasının incelenmesi. Coğrafi Bilimler Dergisi, 3(1), s. 57-72.
• Oke, T. R., Johnson, G. T., Steyn, D. G., & Watson, I. D. (1991). Simulation of surface urban heat islands under "Ideal" conditions at night part 2: Diagnosis of causation. Boundary-Layer Meteorology, 56, s. 339-358.
• Chandler, T. J. (1965). London Weather. London: Hutchinson.
• Şekertekin, A., Kutoğlu, S. H., & Kaya, S. (2016). Evaluation of spatio-temporal variability in land surface temperature: A case study of Zonguldak, Turkey. Environmental Monitoring and Assessment, 188(1), s. 1-15. doi: 10.1007/s10661-015-5032-2
• Leconte, P., Bouyer, J. C., Claverie, R., & Petrissans, M. (2015). Using local climate zone scheme for UHI assessment: Evaluation of the method using mobile measurements. Building and Environment, 83, s. 39-49. doi:doi:10.1016/j.buildenv.2014.05.005
• Thompson, R. D., & Perry, A. H. (1997). Applied Climatology: Principles and Practice. Routledge.
• Das, M., & Das, A. (2020). Assessing the relationship between local climatic zones (lczs) and land surface temperature (lst) –a case study of Sriniketan-Santiniketan planning area (SSPA), West Bengal, India. Urban Climate, 32(100591). doi:https:doi. org/10.1016/j.uclim.2020.100591
• Gerçek, D. & Türkmenoğlu Bayraktar, N. (2014). Kentsel Isı Adası Etkisinin Uzaktan Algılama ile Tespiti ve Değerlendirilmesi: İzmit Kenti Örneği. 5. Uzaktan Algılama-CBS Sempozyumu (UZAL-CBS 2014), İzmit.
• Güneş, C., Pekkan, E., & Tün, M. (2021). Eskişehir kent merkezinde yer alan üniversite kampüslerindeki kentsel ısı adası etkilerinin Landsat-8 uydu görüntüleri üzerinden araştırılması. Ulusal Çevre Bilimleri Araştırma Dergisi, 4(1), s. 22-32.
• Oke, T. R. (2002). Boundary Layer Climates (Second Edition ed.), Routledge.
• Yılmaz, E. (2015). Landsat görüntüleri ile Adana yüzey ısı adası. Coğrafi Bilimler Dergisi, 13(2), s. 115-138.
• Zhou, W., Pickett, S. T., & Cadenasso, M. L. (2016). Shifting concepts of urban spatial heteregeneity ant their implications for sustainability. Land. Ecol., 32, s. 15-30.
• Estoque, R. C., Murayama, Y., & Myint, S. W. (2017). Effects of landscape composition and pattern on land surface temperature: an urban heat island study in the megacities of Southeast Asia. Sci. Total Environ., 577, s. 349-359.
• Du, H., Zhou, F., Li, C., Cai,W., Jiang, H. & Cai, Y. (2020). Analysis of The Impact of Land Use on Spatiotemporal Patterns of Surface Urban Heat Island in Rapid Urbanization, A Case Study Of Shanghai, China. Sustainability 12, 1171.
• Morris, C. J., Simmonds, I., & Plummer, N. (2001). Quantification of the ınfluences of wind and cloud on the nocturnal urban heat island of a large city. J. Appl. Meteorol., 40(2), s. 169-182.
• Ünal Çilek, M. (2022). Kentsel yüzey ısı adalarının belirlenmesinde yer yüzey sıcaklık verilerinin kullanımı. Avrupa Bilim ve Teknoloji Dergisi, 33, s. 213-222.
• Lougeay, R., Brazel, A., & Hubble, M. (1996). Monitoring intraurban temperature patterns and associated land cover in Phoenix, Arizona using Landsat thermal data. Geocarto International, 11(4), s. 79-90. doi:10.1080/10106049609354564
• Cui, Y. Y., & de Foy, B. (2012). Seasonal variations of the urban heat island at the surface and the near-surface and reductions due to urban vegetation in Mexico City. Journal of Applied Meteorology and Climatology, 51(5), 855-868. doi:doi:10.1175/JAMC-D-11-0104.1
• Sun, R., & Augenbroe, G. (2014). Urban heat ısland effect on energy application studies of office buildings. Energy and Buildings, 77, s. 171-179. https://doi.org/10.1016/j. enbuild.2014.03.055
• Macintyre, H. L., Heaviside, C., Cai, X., & Phalkey, R. (2021). The winter urban heat island: Impacts on cold-related mortality in a highly urbanized european region for present and future climate. Environment International, 154(Article 106530). doi:https:// doi.org/10.1016/j.envint.2021.106530
• Anderson, M. C., K. W., Norman, J. M., Hain, C. R., Mecikalski, J. R., Schultz, L., . . . Gao, F. (2011). Mapping daily evapotranspiration at field to continental scales using geostationary and polar orbiting satellite ımagery. Hydrol. Earth Syst. Sci, 15, s. 223-239.
• Hulley, G. C., Ghent, D., Göttsche, F. M., Guillevic, P. C., Mildrexler, D. J. & Coll, C. (2019). Taking the Temperature of the Earth Steps Towards Integrated Understanding of Variability and Change. (Ed. Glynn C. Hulley & Darren Ghent). Land Surface Temperature (Chapter 3), Elsevier, s. 57-127.
• Zhou, D., Xiao, J., Bonafoni, S., Berger, C., Deilami, K., Zhou, Y., . . . Sobrino, J. A. (2019). Satellite remote sensing of surface urban heat islands: progress, challenges, and perspectives. Remote Sensing, 11(1), s. 1-36. doi:https:// doi.org/10.3390/rs11010048.
• Tsou, J., Zhuang, J., Li, Y., & Zhang, Y. (2017). Urban heat island assessment using the Landsat 8 data: A case study in Shenzhen and Hong Kong. Urban Science, 1(1), s. 10.
• Rao, P. K. (1972). Remote sensing of urban" heat island" from an environmental satellite. Bulletin of the American Meteorological Society, 53(7), s. 647-648.
• Khorrami, B., & Gündüz, O. (2019). Uzaktan Algılama ve CBS’nin Yüzey Sıcaklığı ve Kentsel Isı Adası Tespit Analizinde Uygulanması. Meteorolojik Uzaktan Algılama Sempozyumu (UZALMET). Antalya.
• T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. (2024a). Coğrafya Yapısı. 01 23, 2024 tarihinde https://eskisehir.ktb.gov.tr/TR-70841/cografya-yapisi.html adresinden alındı
• Ardos, M. (1995). Türkiye Ovalarının Jeomorfolojisi (Cilt 2). İstanbul: Çantay Kitabevi.
• Ertin, G. (1994). Eskişehir Kentinde Yerleşmenin Evrimi (Cilt no:773). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
• Esen, E., Yakal, M., Gökçen, M., Mumcu, N., Türkman, M., Dirik, M., & Atalay, E. (1975). DSİ-Eskişehir ve İnönü Ovaları Hidrojeolojik Etüt Raporu. Eskişehir.
• ÇED ve Çevre İzinleri Şube Müdürlüğü. (2023). Eskişehir İli 2022 Yılı Çevre Durum Raporu. Eskişehir: Türkiye Cumhuriyeti Eskişehir Valiliği Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü.
• T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (2024a). Resmi İstatistikler. 01 27, 2024 tarihinde https://mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=A&m=ESKISEHIR adresinden alındı
• Akkurt, A. (2020). Arazi Örtüsü/Kullanım Değişimlerinin Yer Yüzey Sıcaklığına Olan Etkisinin Araştırılması (Eskişehir İli Örneği) (Yüksek Lisans Tezi). Eskişehir: Eskişehir Teknik Üniversitesi Uzaktan Algılama ve Coğrafi Bilgi Sistemleri Anabilim Dalı.
• T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (2024b). İklim Sınıflandırması Eskişehir. 01 2024, 27 tarihinde https://mgm.gov.tr/iklim/iklim-siniflandirmalari.aspx?m=ESKISEHIR adresinden alındı
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. (2024b). Bitki Örtüsü. 01 28, 2024 tarihinde https://eskisehir.ktb.gov.tr/TR-111593/iklim-ve-bitki-ortusu.html adresinden alındı
• Programme of the European Union. (2023). Corine Land Cover. 01 02, 2023 tarihinde https://land.copernicus.eu/en/products/corine-land-cover adresinden alındı
• USGS. (2023). Earth Explorer. https://earthexplorer.usgs.gov adresinden alındı
• Chander, G., & Markham, B. (2003). Revised Landsat-5 TM radiometric calibration procedures and postcalibration dynamic ranges. IEEE Transactions on Geoscience and Remote Sensing, 41(11), s. 2674-2677.
• Yuan, F., & Bauer, M. E. (2006). Comparison of impervious surface area and normalized difference vegetation index as indicators of surface urban heat island effects in Landsat imagery. Remote Sensing of Environment, 106(3), s. 375-386.
• Chander, G. & Groeneveld, D. P. (2009). Intra‐annual NDVI Validation of the Landsat 5 TM Radiometric Calibration. International Journal of Remote Sensing, 30(6), 1621-1628. doi: 10.1080/01431160802524545.
• Şener, E. (2016). Burdur Gölü Yüzey Sıcaklığı Mevsimsel Değişiminin Landsat 8 Uydu görüntüleri kullanılarak belirlenmesi. Mühendislik Bilimleri ve Tasarım Dergisi, 4 (2), 67-73.
• Anandababu D., Puruhothaman B. M. & Babu S.S. (2018). Estimation of Land Surface Temperature Using Landsat 8 Data. International Journal of Advance Research, Ideas and Innovations in Technology, 4(2), 177- 186.
• Polat, N. (2020). Mardin ilinde uzun yıllar yer yüzey sıcaklığı değişiminin incelenmesi. Türkiye Uzaktan Algılama Dergisi, 2(1), s. 10-15.
• Çelik, B. (2013). Yeryüzü Sıcaklıklarının Uzaktan Algılama Tekniği ile Belirlenmesi: Tek- Kanal Yöntemi (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
• Stathopoulou, M., & Cartalis, C. (2007). Daytime urban heat islands from Landsat ETM+ and Corine land cover data: an application to major cities in Greece. Solar Energy, 81(3), s. 358-368.
• Salih M, Jasim O, Hassoon K & Abdalkadhum A. (2018). Land Surface Temperature Retrieval from LANDSAT-8 Thermal Infrared Sensor Data and Validation with Infrared Thermometer Camera. International Journal of Engineering & Technology, 7 (4.20) 608-612.
• Türkyılmaz, M., Özelkan, E., & Karaman, M. (2020). Termal Uydu Görüntülerinden Üretilen Yer Yüzeyi Sıcaklığı ile Hava Sıcaklığı İlişkisinin Değerlendirilmesi. Europena Journal of Science and Technology, 20, s. 932-948.
• Zhang, J. O., Wang, Y. P., & Li, Y. (2006). A C++ program for retrieving land surface temperature from the data of Landsat TM/ETM+ band6. Computers & Geosciences, 32(10), s. 1796-1805.
• Sobrino, J. A., Jiménez-Muñoz, J. C., Guillem, S. M., Luis Guanter, R., J., M., Plaza, A., & Martínez., P. (2008). Land surface emissivity retrieval from different VNIR and TIR sensors. IEEE Transactions on Geoscience and Remote Sensing, 46(2), s. 316-327.
• Matuzko, A. K., & Yakubailik, O. E. (2018). Urban Heat Island Effects Over Krasnoyarsk Obtained on The Basis Of Landsat 8 Remote Sensing Data. In IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. 211 (1). IOP Publishing.
• Yilmaz, H. M. & Yakar, M. (2008). Computing Of Volume Of Excavation Areas By Digıtal Close Range Photogrammetry. Arabian J. Sci. Eng. 33(1A), 63-78.
• Kesgin Atak, B. & Ersoy Tonyalıoğlu, E. (2020). Alan Kullanım/Arazi Örtüsü ve Bitki Örtüsündeki Değişimin Arazi Yüzey Sıcaklığına Etkisinin Değerlendirilmesi: Aydın İli Örneği. Türkiye Ormancılık Dergisi, 21 (4), 489-497.
• Jusuf, S. K., Wong, N. H., Hagen, E., Anggoro, R. & Hong, Y. (2007). The Influence Of Land Use on The Urban Heat Island in Singapore. Habitat International, 31, 232-242.
• Cai, G., Du, M. & Xue, Y. (2011). Monitoring of Urban Heat Island Effect in Beijing Combining ASTER and TM Data. International Journal of Remote Sensing, 32 (5), 1213-1232.
• Mindali, O. R., Michael, Y., Helman, D. & Lensky, I. M. (2015). The Role Of Local Land Use on The Urban Heat Island Effect of Tel Aviv As Assessed From Satellite. Remote Sensing. Applied Geography, 56, 145-153.
• Yamak, B., Yağcı, Z., Bilgilioğlu, B. & Çömert, R. (2019). Kentleşmenin Arazi Yüzey Sıcaklığına Etkisinin Araştırılması Bursa İli Örneği. Türkiye Fotogrametri ve Uzaktan Algılama Birliği (TUFUAB) X. Teknik Sempozyumu, Aksaray, Türkiye, s. 23-32.
• Amorim, M. C. C. T., Dubreuil, V. & Amorim, A. T. (2021). Day and Night Surface and Atmospheric Heat Island in a Continental and Temperate Tropical Environment. Urban Climate, 38.
• Yücer, E. (2023). Albedo, Yer Yüzey Sıcaklığı ve NDVI Arasındaki İlişkinin Landsat-7 ve Landsat-8 Uydu Verileri Kullanılarak İncelenmesi: Safranbolu Örneği. KSÜ Mühendislik Bilimleri Dergisi, 26 (1), 177-190.
• Çiçek, İ., Yılmaz, E., Türkoğlu, N. & Çalışkan, O. (2013). Ankara Şehrinde Yüzey Sıcaklıklarının Arazi Örtüsüne Göre Mevsimsel Değişimi. International Journal of Human Sciences. 10(1), 621-640.
• Yılmaz, E. (2013). Ankara Şehrinde Isı Adası Oluşumu. (Doktora Tezi), Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Arslan, N. (2016). Landsat Uydu Görüntülerinden Kentsel Isı Adalarının Belirlenmesi: Batı Akdeniz Bölgesi Örneği. (Yüksek Lisans Tezi). Akdeniz Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Uzay Bilimleri ve Teknolojileri Anabilim Dalı, Antalya.
• Kaplan, G., Yiğit Avdan, Z. & Avdan, U. (2018). Urban Heat Island Analysis-Eskişehir, Turkey. ISUEP2018 Uluslararası Kentleşme ve Çevre Sorunları Sempozyumu: Değişim/Dönüşüm/Özgünlük, 28-30 Haziran 2018, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir, s. 458-463.
• Ünsal, Ö. & Avcı, V. (2023). Yer yüzeyi sıcaklıkları ile kentsel arazi kullanımı arasındaki ilişkinin belirlenmesi: Şanlıurfa, Diyarbakır ve Mardin örneği. Türk Uzaktan Algılama ve CBS Dergisi, 4 (2), 125-150.
• Nichol, J. E. (1996). High-Resolution Surface Temperature Patterns Related to Urban Morphology in a Tropical City: A Satellite-Based Study. Journal of Applied Meteorology, 35(1), 135-146. doi:10.1175/1520-0450(1996)035<0135:HRSTPR>2.0.CO;2
• Peña, M. A. (2009). Examination of the Land Surface Temperature Response for Santiago, Chile. Photogrammetric Engineering & Remote Sensing, 75(10), 1191-1200. doi:10.14358/PERS.75.10.119.
• Sür, İ. B., Alganci, U., & Sertel, E. (2025). Evaluating the performance of deep learning-basedsegmentation algorithms for land use land cover mapping in a heterogenous vegetative environment. International Journal of Engineering and Geosciences, 10(3), 380-397.
• Yılmaz, V. (2025). Climate patterns in Europe: A focus on ten countries through remote sensing. International Journal of Engineering and Geosciences, 10(3), 398-418. https://doi.org/10.26833/ijeg.1583206.
• Gupta, R. (2025). GIS-Based Analysis of Land Surface Characteristics and Urban Heat Islands in Metropolitan Cities of India. International Journal of Engineering and Geosciences, 10(3), 440-455. https://doi.org/10.26833/ijeg.1638818.
• Ambreen, H., & Rahman, A.- ur. (2025). Evaluating Spatio-temporal Dynamics in LULC and its Implications on Land Surface Temperature of Swat valley, Eastern Hindukush. International Journal of Engineering and Geosciences, 10(3), 495-503. https://doi.org/10.26833/ijeg.1666208
• Mogaraju, J. K. (2024). Machine learning assisted prediction of land surface temperature (LST) based on major air pollutants over the Annamayya District of India. International Journal of Engineering and Geosciences, 9(2), 233-246. https://doi.org/10.26833/ijeg.1394111.
• Ayalke, Z., & Şişman, A. (2024). Google Earth Engine kullanılarak makine öğrenmesi tabanlı iyileştirilmiş arazi örtüsü sınıflandırması: Atakum, Samsun örneği. Geomatik, 9(3), 375-390. https://doi.org/10.29128/geomatik.1472160.
• Efe, E., & Algancı, U. (2023). Çok zamanlı Sentinel 2 uydu görüntüleri ve makine öğrenmesi tabanlı algoritmalar ile arazi örtüsü değişiminin belirlenmesi. Geomatik, 8(1), 27-34. https://doi.org/10.29128/geomatik.1092838.
• Tırmanoğlu, B., İsmailoğlu, İ., Tuzcu Kokal, A. & Musaoğlu, N. (2023). Yeni nesil multispektral ve hiperspektral uydu görüntülerinin arazi örtüsü / arazi kullanımı sınıflandırma performanslarının karşılaştırılması: Sentinel-2 ve PRISMA Uydusu. Geomatik, 8(1), 79-90. https://doi.org/10.29128/geomatik.1126685.
• Yakar, M., Yilmaz, H. M., & Yurt, K. (2010). The effect of grid resolution in defining terrain surface. Experimental Techniques, 34(6), 23-29.
• Şekertekin, A., & Marangoz, A. M. (2019). Zonguldak Metropolitan Alanındaki Arazi Kullanımı Arazi Örtüsünün Yer Yüzey Sıcaklığına Etkisi. Geomatik, 4(2), 101-111. https://doi.org/10.29128/geomatik.497051.