Bithynialı bir Hayvan Savaşçısının (archikynegos) Sosyal Yükselişi
Abstract
Bolu'nun merkezinde 2010 yılında hafriyat sırasında bulunan bir mezar sütununun üzerinde yer alan yazıt, arenalarda vahşi hayvanlara karşı savaşan bir gladyatörün sosyal yükselişini yansıtmakta-dır. İ.S. 2. yy.a ait bu yazıtta mezar sahibi Iustus «başavcı» (arkhikynegos) sıfatıyla tanıtılmış ve kendisinin Nikaia, Prusa, Smyrna, Ephesos ve Pergamon kentlerinin vatandaşı olduğu belirtilmiştir. Iustus'un ve mezarı yaptıran iki kardeşi Valerius ile Iulius'un kendilerini tek bir (Latince) isimle tanıtmaları ve de baba ismini vermemiş olmaları bu kardeşlerin köle kökenli olduğunu göstermektedir. Yazıtta geçen aneksodiaston ve skule sözcüklerinin kullanım alanının Bithynia'da Nikaia bölgesi ile kısıtlı olması ve de bu kentin Iustus'a ait vatandaş listesinde ilk sırada anılması, onun Nikaia topraklarında büyüdüğünü kanıtlamaktadır. Gladyatör eğitimini muhtemelen memleketi Nikaia'da alan Iustus, Bithynia arenalarında vahşi hayvanlara karşı verdiği mücadelelerde uzun yıllar hayatta kalmayı ve popüler olmayı başardıktan sonra azat edilmiş olmalıdır. Mesleğini takip eden beş kent vatandaşlığı (ethnikon) bunun kesin ispatıdır. Özgürlüğüne kavuştuktan sonra mesleğine devam eden Iustus şöhretini Bithynia sınırları dışında da duyurmayı başarmış ve Smyrna, Ephesos ve Pergamon gibi Asia eyaletinin önde gelen kentlerinden olasılıkla büyük ücret karşılığında kendi arenalarında sahneye çıkması için çağrı almıştır. İmar faaliyetleri ve unvan yarışlarının yanı sıra (gladyatör savaşlarının da dahil olduğu) eğlence sektöründe de birbirleriyle yarışan Asia kentlerinde özellikle imparator kültü çerçevesinde düzenlenen gladyatör ve hayvan döğüşleri önem kazanmış ve bu oyunları düzenleyen asiarkhes'ler büyük paralar harcamışlardır. Dio Chrysostomos ve başka kaynaklar özellikle Smyrna, Ephesos ve Pergamon'u örnek göstererek bu kentlerin gladyatör savaşlarının da içine girdiği eğlence sektörüne yaptıkları savurgan harcamaları kınamaktadır.
Iustus bu kentlerde de bir «yıldız» olmayı başarmış ve hatta bir gladyatör için başarılması neredeyse imkansız olan bir imtiyazla, yani Smyrna, Ephesos ve Pergamon kentlerinin ona vatandaşlık hakkı vermesiyle onurlandırılmıştır. Iustus bu konuda aynı hakkı elde eden bazı sofist ve sporcularla kıyaslanabilir.
Bir gladyatöre vatandaşlık hakkı verilmesi ender uygulanan bir durumdur ve bu sebepten dolayı da ilk bakışta basit bir mezar yazıtı görünümü veren, Iustus'a ait bu epigrafik belge tarihi öneme sahiptir. Iustus'un dışında Anadolu'da böyle bir başarıyı elde eden tek örnek Ankyra'da bulunan mezar yazıtından bilinen Pergamonlu P. Aelius'tur. Aelius başka gladiatörlere karşı verdiği mücadelelerde üstün başarı gösterdikten sonra azat edilmiş ve Roma vatandaşı yapılarak dönemin hükümdarı Hadrianus'un soy ismini almıştır. Aelius kariyerine gladyatör oyunlarını denetleyen başhakem (summa rudis) olarak devam etmiş ve Roma'daki hakemler derneğine üye olmuştur. Aelius'un 37 yaşındaki ölümüne kadar aralarında Thessalonike, Abdera ve Nikomedeia kentlerinin de bulunduğu dokuz kentten vatandaşlık hakkı kazanmış olması, onun hakemlik görevinin yanı sıra aktif gladyatör olarak hala arenalara çıkmış olduğunu akla getirmektedir.
Iustus'a verilen arkhikynegos unvanı, onun tıpkı bir matador gibi başka gladyatörlerden destek almaksızın tek başına sahneye çıktığını ve vahşi hayvanlarla teke tek döğüştüğünü düşündürmektedir. Kynegos sözcüğü arenada hayvanlara karşı savaşan gladyatörler için sıkça belgelenmiş iken arkhikynegos ifadesi epigrafik kaynaklarda daha önce sadece iki mezar yazıtında geçmektedir. Makalede Troas'ta ve Kuzey Lykia'da bulunan söz konusu bu mezar yazıtlarında isimleri verilen hayvan dövüşçülerinin de kariyer yapmış gladyatörler olduklarına dair görüşler sunulmaktadır. Oinoanda yakınlarında ölen arkhikynegos Philologos'un kayaya işlenmiş mezar stelinde betimlenen bir ayı, arkhikynegos'ların arenalarda bu tür yırtıcı hayvanlara karşı teke tek dövüş verdiklerini göstermektedir. Çıkış noktası olarak aldığımız Iustus'un Bolu'da ele geçen mezar yazıtının çevirisi şöyledir:
Valerius ve Iulius; kardeşleri avcı başı Nikaia, Prusa, Smyrna, Ephesos ve Pergamon vatandaşı olan Iustus'a anısı vesilesiyle. (Bu mezar) satılamaz! Her kimse bu sunağa zarar verirse, Devlet kasasına 1500 Dinar ödesin! Sağlıcalıkla.
Keywords
The Social Rise of an Animal Fighter (archikynegos) from Bithynia
Abstract
A funerary inscription recently found in Claudiupolis reveals that the venator/archikynegos Iustus was a citizen of the Asian metropoleis of Smyrna, Ephesus and Pergamon as well as of the Bithynian cities of Nicaea and Prusa ad Olympum. Since he and his two brothers are mentioned only with their praenomina but without their father's name, they seem to be of servile origin. The mention of Nikaia at the top of the list of citizenships as well as the use of the words σκυλεύω and ἀνεξοδίαστον suggest that this city was Iustus' patria. After a successful career as venator Iustus became a freedman. His various citizenships and the title archikynegos suggest that he continued his career as a fighter of wild beasts even after manumission. He must have reached stardom in the arena since the most important metropoleis of Asia honoured him with gifts of citizenship. The naturalisation of a venator is unique for Asia Minor. Iustus can be compared to the sportsmen and sophists who also acquired the citizenship of various cities.
Keywords
