Excavation of the Unconscious: Freud, Gradiva, and Archaeological Rhetoric in Surrealist Photography

Öz

Modern archaeology and psychoanalysis share a common conceptual language of stratigraphy (layering) and excavation, based on the uncovering of buried traces beneath the surface. The analogy established by Sigmund Freud between these two disciplines has provided a powerful epistemological framework that has influenced modern visual culture, particularly Surrealism. Conversely, the concrete functions of archaeological rhetoric in the history of Surrealist photography, and its reflections especially through the lens of gender, have been neglected in the literature. This deficiency marks the starting point and the core problem of the current study.

The purpose of this research is to analyze the methodological and symbolic function of archaeological rhetoric in Surrealist photography, drawing upon Freud’s psychoanalytic theory and his interpretations of Wilhelm Jensen’s Gradiva. The study utilizes qualitative research methods, specifically document analysis and visual semiotic analysis. The works of artists such as Man Ray, Salvador Dalí, and Hans Bellmer, which constitute the research sample, are analyzed within the context of artistic intervention techniques (solarization, double exposure), the unconscious, memory, and desire strategies. In the analysis process, Lambros Malafouris’ Material Engagement Theory and post-processual archaeological theories are employed as data evaluation criteria.

The study reveals that Surrealist photography employs the metaphor of archaeological excavation not merely as a symbolic narrative but as a structural excavation tool that freezes the layers of the mind into vertical sections through darkroom techniques. Furthermore, as an original finding of the study, it is demonstrated that this visual archaeology, which sets out with the promise of discovering the unconscious, reproduces a patriarchal hierarchy and heterosexual male mythology by encoding the female body as an "ancient ruin" to be rescued or a "buried landscape" to be conquered (the Gradiva paradigm).

Anahtar Kelimeler

• Surrealism
• Archaeological Metaphor
• Freudian Psychoanalysis
• Visual Culture

Etik Beyan

The study does not require ethics committee approval. It is hereby declared that all stages of the study, including preparation, data collection, analysis, literature review, and similar processes, were conducted in accordance with scientific ethical principles and rules, and that all conditions of the Committee on Publication Ethics (COPE) were accepted, thereby complying with ethical duties and responsibilities.

Bilinçdışının Kazısı: Freud, Gradiva ve Sürrealist Fotoğrafta Arkeolojik Retorik

Öz

Modern arkeoloji ve psikanaliz; yüzeyin altındaki gömülü izlerin açığa çıkarılmasına dayanan ortak bir katmanlaşma (stratigrafi) ve kazı dilini paylaşmaktadır. Sigmund Freud’un bu iki disiplin arasında kurduğu analoji, özellikle Sürrealizm başta olmak üzere modern görsel kültürü etkileyen güçlü bir epistemolojik çerçeve sunmuştur. Buna karşılık arkeolojik retoriğin Sürrealist fotoğraf tarihindeki somut işlevleri ve özellikle toplumsal cinsiyet odağındaki yansımaları alan yazınında ihmal edilmiştir. İşte bu eksiklik, mevcut çalışmanın çıkış noktasını ve temel problemini oluşturmaktadır.

Bu araştırmanın amacı, Freud’un psikanalitik kuramı ile Wilhelm Jensen’in “Gradiva” adlı eserine ilişkin yorumlarından hareketle, arkeolojik retoriğin Sürrealist fotoğraftaki metodolojik ve sembolik işlevini çözümlemektir. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden belge analizi ve görsel semiyotik analiz yöntemleri kullanılmıştır. Araştırma örneklemini oluşturan Man Ray, Salvador Dalí ve Hans Bellmer gibi sanatçıların yapıtları; sanatsal müdahale teknikleri (solarizasyon, çift pozlama), bilinçdışı, bellek ve arzu stratejileri bağlamında analiz edilmiştir. Çözümleme sürecinde, Lambros Malafouris’in Maddi Etkileşim Teorisi ve post-süreçsel arkeoloji kuramları veri değerlendirme ölçütü olarak ele alınmıştır.

Araştırmanın sonucunda, Sürrealist fotoğrafın arkeolojik kazı metaforunu sadece sembolik bir anlatı olarak değil, karanlık oda teknikleriyle zihnin katmanlarını dikey kesitler halinde donduran yapısal bir kazı aracı olarak kullandığı saptanmıştır. Ayrıca çalışmanın özgün bir bulgusu olarak, bilinçdışının keşfi vaadiyle yola çıkan bu görsel arkeolojinin, kadını kurtarılması gereken bir “antik kalıntı” veya fethedilecek bir “gömülü manzara” (Gradiva paradigması) olarak kodlayarak heteroseksüel erkek mitolojisi ve eril hiyerarşiyi yeniden ürettiği ortaya konmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Sürrealizm
• arkeolojik metafor
• Freudyen psikanaliz
• görsel kültür

Etik Beyan

Çalışma, etik kurul onayı gerektirmemektedir. Çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz, literatür taraması ve benzeri tüm aşamalarında bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davranıldığı, Committee on Publication Ethics (COPE)'in tüm şartları kabul edilerek etik görev ve sorumluluklara riayet edildiği taahhüt edilmiştir.

Kaynakça

1. Bernfeld, S. C. (1951). Freud and Archeology. American Imago, 8(2), 107-128.
2. Centre Pompidou. (2026). Action in the Gradiva Gallery (1937) by Dora Maar. Erişim tarihi: 11 Mart 2026. https://www.centrepompidou.fr/en/ressources/oeuvre/c7rz9a.
3. Chadwick, W. (1970). Masson's Gradiva: The Metamorphosis of a Surrealist Myth. The Art Bulletin, 52(4), 415-422. https://doi.org/10.1080/00043079.1970.10789611.
4. Conley, K. (2015). Value and Hidden Cost in André Breton's Surrealist Collection. South Central Review, 32(1), 8-22. https://doi.org/10.1353/SCR.2015.0004.
5. Foster, H. (2011). Zoraki Güzellik: Sürrealist Modernizmde Tekinsiz ve Arzu (Çev. Ş. Tekaydın). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
6. Foucault, M. (1972). The Archaeology of Knowledge (Çev: A. M. Sheridan Smith). New York, NY: Pantheon Books.
7. Freud, S. (1937). Constructions in analysis. The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, 23, 255-270.
8. Freud, S. (1959). Delusions and dreams in Wilhelm Jensen’s Gradiva. J. Strachey (Ed.& Çev.), The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, 9,1-95. London: Hogarth Press. (Orijinal eserin yayın tarihi 1907).

9. Freud, S. (2025). Uygarlığın Huzursuzluğu (Çev. F. J. İçöz). İstanbul: Sel Yayınları.
10. Gane, M. (2024). Myth of the ‘muse’: A history of the gender roles conceptualised in art. Waves of Perception, 1, 132-137. https://doi.org/10.2218/plurality.10079.
11. Indiana, G. (2009). A Stone for Unica Zürn. Art in America. Erişim tarihi: 11 Mayıs 2026, https://www.artnews.com/art-in-america/features/a-stone-for-unica-zurn-62802/.
12. Jung, C. G. (2006). Analitik Psikoloji (Çev. E. Gürol). İstanbul: Payel Yayınevi.
13. Krauss, R. E. (1985). The Originality of the Avant-Garde and Other Modernist Myths. Cambridge, MA: The MIT Press.
14. Malafouris, L. (2013). How Things Shape the Mind: A Theory of Material Engagement. Cambridge, MA: The MIT Press.
15. Minneapolis Institute of Art Collection. (2026). Solarized portrait of Lee Miller (1930) by Man Ray. Erişim tarihi: 11 Mayıs 2026, https://collections.artsmia.org/art/96654/solarized-portrait-lee-miller.
16. Oisteanu, V. (2012, Mayıs). Bound: Hans Bellmer and Unica Zürn. The Brooklyn Rail. Erişim tarihi: 11 Mayıs 2026, https://brooklynrail.org/2012/05/artseen/bound-hans-bellmer-and-unica-zrn/.
17. Shanks, M. & Tilley, C. (1992). Re-constructing Archaeology: Theory and Practice (2nd ed.). London: Routledge.
18. Vatican Museum. (2026). Gradiva. Erişim tarihi: 12 Mart 2026 https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/en/collezioni/musei/museo-chiaramonti/gradiva.html.
19. Watson, K. (2022). Fantasies and Freak Shows: Salvador Dalí’s Dream of Venus and the 1939 New York World’s Fair. Journal of Surrealism and the Americas, 13(1), 63-77.
20. Woźny, J. (2021). Archeology as a Metaphor in Contemporary Culture. Qualitative Sociology Review, 17(1), 28-38. https://doi.org/10.18778/1733-8077.17.1.3.