An Academic Analysis of the Refutations Written Against Dozy’s History of Islam within the Framework of the Qur’an and Divine Revelation

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 1, 38 - 57, 30.06.2025

Nazife Göksu

https://doi.org/10.71353/gunaad.1694855

Öz

A Dutch orientalist, Dozy (d. 1883), wrote a work in 1863 in Flemish titled Het Islamisme, reflecting his clearly anti-Islamic stance. This work, which translates to Islamic History in Turkish, touches upon topics such as religion, revelation, prophethood, the prophethood of the Prophet Muhammad, the Ismailis, Druze, and Qarmatians. The book is filled with derogatory remarks and slanderous accusations regarding the Qur’an and the Prophet Muhammad. It was translated into Turkish by Abdullah Cevdet (d. 1932) in Cairo in 1908 under the title Târîh-i İslâmiyet. This translation, which is a direct rendering without any critical commentary, stands out in the Ottoman context as the first translation effort that openly targeted Islam and treated its fundamental principles with sarcasm, thus risking large-scale public dissent in the religious sphere. It received widespread backlash from all segments of society due to its mockery of religious values. About a year after the publication of Târîh-i İslâmiyet, various short articles were published in periodicals as initial reactions to the work. The first and most serious critique came a year and a half later, initially serialized in thirty issues of the journals Sırat-ı Müstakim and Sebilürreşad by Manastırlı İsmail Hakkı (d. 1912), and later compiled into a book in 1912 under the title Hak ve Hakîkât. The second independent critique of Târîh-i İslâmiyet was authored by Şehbenderzâde Filibeli Ahmet Hilmi (d. 1914) and published in Istanbul in 1909 under the title Tarih-i İslam. Another significant response is Kitab-ı İzâle-i Şükûk, written by İsmail Fennî Ertuğrul and published much later, in 1928, also in Istanbul. The subject of this study is to examine the baseless claims regarding the Qur’an and revelation found in Târîh-i İslâmiyet and the responses provided to these claims in the aforementioned refutations. Furthermore, the study aims to compare these refutations in terms of content, methodology, and evidential reasoning.

Anahtar Kelimeler

Qur’an , revelation , Dozy , Hak ve Hakîkât , Kitab-ı İzâle-i Şükûk

Kur’ân ve Vahiy Çerçevesinde Dozy’nin Tarih-i İslâmiyet’ine Yönelik Kaleme Alınmış Reddiyelerin Akademik Bir Tahlili

Öz

Hollandalı bir şarkiyatçı olan Dozy (ö. 1883), tam bir İslâm karşıtı kimliğiyle 1863’te Flemenkçe Het İslamiseme adlı bir eser kaleme almıştır. Türkçe İslâmiyet anlamına gelen eser, din, vahiy, nübüvvet, Hz. Peygamber’in nübüvveti, İsmâilîler, Dürzîler ve Karmatîler gibi konulara temas etmektedir. Kur’ân-ı Kerîm ve Hz. Peygamber hakkında aşağılayıcı ifadeler ve iftiralarla dolu olan eser, Abdullah Cevdet (ö. 1932) tarafından 1908 yılında Kahire’de Târîh-i İslâmiyet adıyla Türkçe’ye tercüme edilmiştir. Abdullah Cevdet’in herhangi bir eleştiride bulunmaksızın salt tercüme şeklindeki bu çalışması, İslam'ı doğrudan tenkide konu etmesi ve temel esaslarını alaylı bir tarzda ele alması açısından Osmanlı'da dini alanda büyük çaplı toplumsal muhalefeti göze alan ilk tercüme faaliyetidir. Dini değerlerle alay edildiği gerekçesiyle toplumun her kesiminden büyük tepki toplamıştır. Tarih-i İslâmiyet’in neşrinden yaklaşık bir yıl sonra ilk tepkileri ifade etmek üzere muhtelif dergilerde kısa makaleler yayımlanmıştır. Eserin ilk ve en ciddi tenkidi ise Tarih-i İslâmiyet'in yayımından bir buçuk yıl sonra, Sırât-ı Müstakim ve Sebilürreşad dergilerinde Manastırlı İsmail Hakkı (ö.1912) tarafından otuz sayı halinde yayımlanan, daha sonra da 1912 yılında Hak ve Hakîkât adıyla kitaplaştırılan eserdir. Tarih-i İslâmiyet'e yönelik ikinci müstakil tenkit, Şehbenderzâde Filibeli Ahmet Hilmi’nin (ö.1914) 1909 yılında İstanbul’da yayımlanan Tarih-i İslam adlı eseridir. Bir diğer önemli tenkit ise Dozy'nin eserinin neşrinden uzun bir süre sonra 1928 yılında yine İstanbul’da yayımlanan İsmail Fennî Ertuğrul'a ait Kitab-ı İzale-i Şükuk adlı eserdir. Çalışmamızın konusu, Tarih-i İslâmiyet’te yer alan Kur’ân ve vahiy ile ilgili asılsız iddiaların ve bahsi geçen reddiyelerde bu iddialara verilen cevapların incelenmesi, ayrıca söz konusu reddiyelerin içerik, yöntem ve delillendirme açısından karşılaştırılmasıdır.

Anahtar Kelimeler

Kur’an , vahiy , Dozy , Hak ve Hakîkât , Kitab-ı İzâle-i Şükûk

Kaynakça

• Akîkî, Necip, el- Müsteşrikûn. 3 Cilt. Kahire: Daru’l- Maarif, 1980.
• Bilgin, Muharrem Samet, Dozy’e Yazılan Türkçe Reddiyeler, Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
• Bolay, Süleyman Hayri, “İsmâil Fennî Ertuğrul”. DİA 23/98-100, İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
• Bolay, Süleyman Hayri, Türkiye’de Ruhçu ve Maddeci Görüşlerin Mücadelesi, Ankara: Atlas Kitap, 2018.
• Ceylan, Betül, Reinhart P. A. Dozy’nin Tarih-i İslâmiyet Adlı Eserinin Felsefî Açıdan İncelenmesi (İsmail Fennî, Manastırlı İsmail Hakkı, Filibeli Ahmet Hilmi. Kırklareli: Kırklareli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Dozy, Reinhart Pieter Anne, Târîh-i İslâmiyet, çev. Abdullah Cevdet. Kahire: 1908.
• Ekici, Mehmet Zeki, II. Meşrutiyet Dönemi Fikir Adamı Şehbenderzâde Filibeli Ahmed Hilmi, Hayatı ve Eserleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1997.
• Ertuğrul, İsmail Fennî, Kitâb-ı İzâle-i Şükûk, İstanbul: Orhaniye Matbaası, 1928.
• Hatibolğlu, İbrahim, “Osmanlı Aydınlarınca Dozy’nin Târîh- i İslâmiyyet’ine Yöneltilen Tenkitler”, İslam Araştırmaları Dergisi, 3 (1999), 197-213.
• İz, Mahir, Yılların İzi, Ankara: Kitabevi, 2019.
• Manastırlı, İsmail Hakkı, Hak ve Hakîkât, İstanbul: Sırat-ı Müstakim Matbaası, 1929.
• Kandemir, M. Yaşar, Şifâ-i Şerîf Şerhi, 3 Cilt. İstanbul: Tahlil Yayınları, 2012.
• Kaygusuz, Bezmi Nusret, Bir Roman Gibi, İzmir: İhsan Gümüşayak Matbaası, 1955.
• Kırıcı, Abdülhamit, Reinhart Dozy’nin Tarihi-i İslâmiyet Adlı Eserinde Hz. Peygamber Dönemi, Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
• Kara, İsmail, Türkiye’de İslamcılık Düşüncesi Metinler Kişiler, 3 Cilt. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2011. Özdemir, Mehmet, “Dozy”, DİA. 9/513-514, İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
• Şehbenderzâde, Ahmet Hilmi, İslam Tarihi. Sadeleştiren Ziya Nur Aksun, İstanbul: Ötüken Yayınları, 2021.
• Toku, Neşet, Türkiye’de Anti-materyalist Felsefe (Spiritüalizm) İlk Temsilcileri, İstanbul: Umut Matbaacılık, 1996.
• Uçman, Abdullah, “Şehbenderzâde Filibeli Ahmed Hilmi”, DİA. 38/424-425, İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Uludağ, Zekeriya, Şehbenderzâde Filibeli Ahmed Hilmi ve Spiritüalizm, Ankara: Akçağ Yayınları, 1996.
• Uğur, Hakan, “Avrupa’da Oryantalizm’in Ortaya Çıkışı ve Dozy’nin İslam’ın Aslîliği Hakkındaki İddialarına Karşı İsmail Fennî Ertuğrul’un Savunması”, Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 48 (2019), 175-195.
• Uğur, Hakan, “Bir Medeniyet Savunusu Olarak, Manastırlı İsmail Hakkı'nın Sebilürreşad Dergisinde Çıkan Makalelerinde Müsteşrik Dozy'ye Karşı Kur'an Müdafaası”, İSTEM, 12/44 (2024), 521-538.
• Ülken, Hilmi Ziya, Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2013.
• Yavuz, Salih Sabri, “Manastırlı İsmail Hakkı”, DİA, 27/563-564, Ankara: TDV Yayınları, 2003.
• Yenilmez, Hasan, II. Meşrûtiyet Dönemi İslam Tarihi Yazıcılığında Oryantalizm Etkisi: Dozy Reddiyeleri Örneği”, İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
• Yılmaz, Yasin, “Batılı münekkitler ve Dozy’nin Kur’an-ı Kerim, vahiy ve Hz. Muhammed’e Yönelik Tenkitlerine Müslümanların Cevabı: Filibeli Ahmed Hilmi Örneği”. Dini Araştırmalar 12/55 (2019), 77-95.
• Yılmaz, Yasin, “Filibeli Ahmet Hilmi’nin Tarih-i İslam Adlı Eseri Özelinde Dozy ve Müsteşriklerin İddialarıyla İlgili Bazı Mülahazalar”. Turkish Studies, 12/2 (2017), 283-300.
• Zirikli, Hayreddin, el-A’lâm. 8 Cilt. Lübnan: Dârü'l-İlm li'l-Melâyîn, 2002.