The Evaluatıon of Fevzi (Çakmak) Pasha Regardıng the Occupatıon of Istanbul

Öz

Following the Armistice of Mondros, the capital of the Ottoman State, which had been de facto occupied on 13 November 1918 (in economic, military, political, and psychological terms), was formally occupied on 16 March 1920 with the raid on the Ottoman Parliament (Meclis-i Mebusan). This occupation caused great repercussions both in Istanbul and in Anatolia. The Salih Pasha Government, which was in power at the time of the occupation, adopted a relatively moderate stance toward the National Struggle. In particular, the Minister of War, Fevzi Pasha, was among the leading figures within the Salih Pasha Government who supported the National Struggle. He worked in favor of the movement by facilitating the smuggling of weapons to Anatolia and appointing commanders sympathetic to the National Struggle to posts there. Meanwhile, the representatives of the National Struggle that had begun in Anatolia arrived in Ankara with Mustafa Kemal Pasha on 27 December 1919 and began efforts to establish a fully independent national assembly away from the occupying forces. While waiting for the right moment, the formal occupation of Istanbul provided the necessary ground for the establishment of a national assembly. Accordingly, the Grand National Assembly of Turkey (TBMM) was founded on 23 April 1920. Fevzi Pasha, who was in Istanbul at the time, personally witnessed the actions of the occupying forces during the occupation process and moved to Ankara shortly thereafter. Upon his arrival in Ankara, and in accordance with a decision taken by the Assembly, he delivered a speech from the rostrum of the TBMM on 27 April 1920. In this address, he spoke about the events he had witnessed, the situation of the Ministry of War during the occupation, his meeting with the Sultan, the demands of the Allied Powers, the ill-treatment inflicted by the British during the raid on the parliament, and explained why he had waited before departing for Anatolia. Fevzi Pasha’s arrival in Ankara was welcomed with satisfaction by Mustafa Kemal Pasha, who requested that the speech be printed and distributed. Fevzi Pasha’s arrival also pleased the public and boosted morale. This study focuses on Fevzi Pasha’s assessment of the occupation of Istanbul as expressed in his speech delivered from the rostrum of the TBMM.

Anahtar Kelimeler

• Occupational of Istanbul
• Fevzi (Çakmak) Pasha
• TGNA
• National Struggle
• Ankara

Fevzi (Çakmak) Paşa’nın İstanbul’un İşgali ile İlgili Değerlendirmesi

Öz

Mondros Mütarekesi’nin ardından 13 Kasım 1918 tarihinde fiilen(aslında ekonomik, askeri, siyasi ve psikolojik) işgal edilen Osmanlı Devleti’nin başkenti, 16 Mart 1920 tarihinde Meclisi Mebusan’ın basılması ile resmen işgal edilmiştir. Bu işgal, gerek İstanbul’da gerekse Anadolu’da büyük yankı uyandırmıştır. İşgal sırasında iktidarda bulunan Salih Paşa Hükümeti de Milli Mücadele’ye karşı ılımlı bir tutum sergilemiştir. Özellikle Harbiye Nazırı Fevzi Paşa, Salih Paşa Hükümeti’nde Milli Mücadeleye destek olanların başında gelmiştir. Anadolu’ya silah kaçırılması, Milli Mücadele taraftarı komutanların Anadolu’ya tayini gibi işler yaparak Milli Mücadele lehine çalışmıştır. Diğer taraftan Anadolu’da başlayan Milli Mücadele hareketinin temsilcileri Mustafa Kemal Paşa ile birlikte 27 Aralık 1919 tarihinde Ankara’ya gelmiş, işgal güçlerinden uzakta tam bağımsız milli bir meclis kurmak için çalışmalara başlamıştır. Bunun için doğru zaman beklenirken, İstanbul’un resmen işgali milli meclisin kurulmasına zemin hazırlamıştır. Buradan hareketle 23 Nisan 1920 tarihinde TBMM kurulmuştur. O sırada İstanbul’da bulunan Fevzi Paşa, işgal sürecince işgal güçlerinin eylemlerine bizzat şahit olmuş, işgalden kısa bir süre sonra Ankara’ya geçmiştir. Ankara’ya varınca mecliste alınan karara binaen 27 Nisan 1920 tarihinde TBMM kürsüsünde bir nutuk irad etmiştir. Bu nutkunda, şahit olduğu olayları, işgal sırasında Harbiye Nezareti’nin durumunu, Padişahla görüşmesini, İtilaf devletlerinin taleplerini, meclisin basılması sırasında İngilizlerin kötü muamelelerine değinmiş ve Anadolu’ya geçmek için neden beklediğini anlatmıştır. Fevzi Paşa’nın Ankara’ya gelişi Mustafa Kemal Paşa tarafından memnuniyetle karşılanmış ve yaptığı konuşmanın basılıp dağıtılmasını istemiştir. Fevzi Paşa’nın gelişi halkı da sevindirmiş, moralini artırmıştır. Bu çalışmada Fevzi Paşa’nın TBMM kürsüsünde yaptığı İstanbul’un işgali ilgili değerlendirmesi konu edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• İstanbul’un İşgali
• Fevzi (Çakmak)Paşa
• TBMM
• Milli Mücadele
• Ankara

Kaynakça

1. Abalıoğlu, Yunus Nadi, Kurtuluş Savaşı Anıları, s. İstanbul, Erdini Basım ve Yayın evi, 1978.
2. Akandere, Osman, Cemal Güven, “İngiliz Generali Townshend’in Anadolu Seyahati ve Mustafa Kemal Paşa İle Konya’da Yaptığı Görüşme”, SÜ Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Ata Dergisi, Sayı: 9, Konya-2002.
3. Alkanalka, Mehmet, Gökhan Eşel, “I. Dünya Savaşı'ndaki ateşkes ve barış antlaşmalarının karşılaştırmalı analizi”, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (2024). 21(3), 1473-1483.
4. Arı, Kemal, “Büyük Millet Meclisinin Açılışına Giden Yolda: Fetva Savaşları”, Bütün Dünya Dergisi, 2016/4, ss.53-56.
5. Atatürk'ün, Tamim, Telgraf ve Beyannameleri, s.322. "309-Fevzi Paşanın Ankara’ya Geldiğine Dair Tamim (27.IV.1920)
6. Bal, Mehmet Akif, “İşgalcilerin Milli Mücadele’yi Kadrosuz Bırakma Çabası: Malta Sürgünleri (1919-1921)”, Türk Dünyası Araştırmaları TDA, Kasım - Aralık 2022 Cilt: 132 Sayı: 261 Sayfa: 327-368.330
7. Baycan, Nusret, “Mareşal Fevzi Çakmak”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 1989-Cilt: 6 - Sayı: 16, 177-206.
8. Bilal Şimşir, Malta Sürgünleri, TTK yay., Ankara 1985, s.27.

9. Bilge Criss, İşgal altında İstanbul 1918-1923, İletişim Yay., İstanbul 2023.
10. Bolat, Bengül, “Salih Hulusi Paşa (Kezrak) (1864-1939)”, Atatürk Ansiklopedisi,
11. Bozaslan Neslihan Bolat, “Mondros Mütarekesi’nin İmzalanma Süreci”, Jass Studies- The Journal of Academic Social Science Studies, Year: 13, Number: 79, Spring, p. 497-507.
12. Bozaslan, Neslihan Bolat, “Birinci Dünya Savaşı'nda Yemen cephesinde lojistik faaliyetler”, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Doktora tezi, Konya 2016.
13. Cebesoy, Ali Fuat; Milli Mücadele Hatıraları, İstanbul, 2002.
14. Çanlı, Mehmet, Bilinmeyen Yönleriyle Padişah Vahdettin’in Sadrazamlarından Mareşal Ahmet İzzet Paşa Kimdir?
15. Çelik, Akın, “Mondros Mütarekesi Öncesinde Osmanlı Kamuoyunda Sulh Tartışmaları”, Tarih Dergisi, Sayı 56 (2012 / 2), İstanbul 2013, S. 87-127.
16. Çelik, Akın, “Mondros Mütarekesi Sonrasında İstanbul Hükümetleri Ve Ermeniler”, İstanbul Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, Doktora Tezi, 2009.
17. Çetin, İsmigül, “İngiliz Yüksek Komiserliği ve İstanbul Hükümetlerine Müdahale Örnekleri”, Tarihçi 1, no. 2 (Mayıs 2021): 209-224.
18. Çetin, Nurten, “Salih Paşa Hükümeti, Basın Ve Siyasi Çevrelerin Hükümete Yaklaşımı”, Tarih Okulu Dergisi, 2016 Yıl 9, Sayı XXV, s. 869-898.
19. Çiftçi, Ali, “Mareşal Fevzi Çakmak’ın 1946-1950 Yılları Arasındaki Siyasal Faaliyetleri”, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2019, 21 2 967–985.
20. Çulcu, Murat, Tarihin Satır aralarında Bir İngiliz Esir, Toplumsal çözüm yayınları, İstanbul 2007.
21. Bıyıklıoğlu, Tevfik, Türk İstiklal Harbi Mondros Mütarekesi ve Tatbikatı I, Genelkurmay Yay. Ankara 1962. Falih Rıfkı Atay, Çankaya, Pozitif Yay. 2025.
22. Genç, Acar Derya. “Mareşal Fevzi Çakmak’ın Millî Mücadele, Kurtuluş Savaşı ve Atatürk’e İlişkin Konuşma, Demeç ve Söyleşileri Üzerine Bir Basın Taraması”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 22, sy. 64-65-66 (Kasım 2006): 293-328.
23. Gerhard Jascke, Kurtuluş Savaşı ile İlgili İngiliz Belgeleri, çev. Cemal Köprülü. TTK Yay. Ankara 2011.
24. Gök, Hacı Veli (2021), “Mareşal Fevzi Çakmak’ın Vefatının Türk Basınına Yansıması ve Radyoevi Hadisesi, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD)(35), 125-154.
25. Görgülü, İsmet, “İstiklâl Harbi’nin Ana Hatları”
26. Güven, Cemal, “Mîsak-ı Millî: Türkiye'nin İstiklâl ve İstikbâl Esasları”, Tarihin Peşinde Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, Sayı: 20, Konya, 2018, ss. 107-128.
27. Hatemi, Nilüfer, Mareşal Fevzi Çakmak ve Günlükleri, Cilt II., Yapıkredi Yay. İstanbul 2002.
28. HTVD, sayı: 14 yıl 1955. Belge No: 367-368.
29. Işık, Mehmet, Şakir Eşitti, “Osmanlı İmparatorluğu’nun Birinci Dünya Savaşı’ndaki Propaganda Faaliyetleri Üzerine Bir İnceleme: Harp Mecmuası Örneği”, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 2018 Güz (29), 185-216.
30. Karacakaya, Safa Furkan, “Osmanlı Arşiv Belgelerine Göre Mondros Mütarekesinin İmzalanması Süreci”, Türk İslâm Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi TİMAD Cilt: 14, Sayı: 27, 2019-Kış Nutuk, C.I, s. 242. TTK Yayınları, Ankara
31. Öksüz, Hikmet ve Veysel Usta, “I. Dünya Savaşı Sırasında Rus Donanmasının Trabzon Ve Çevresini Bombalaması”. Journal of Turkology, c. 24, sy. 1, 2014, ss. 25-51, doi:10.18345/tm.22447.
32. Öncü, Ali Servet, “Tevfik Paşa Hükümeti’nin Programı Ve Meclis-İ Mebusan’daki Müzakereleri”, A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi [TAED] 49, ERZURUM 2013, 261-280.
33. Özyürek Mustafa, “Mustafa Kemal Paşa’nın Erzurum Günleri (3 Temmuz 1919-29 Ağustos 1919)” Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 35(35), 64-77.
34. Saylan, Gürkan Fırat, “İstanbul’un Resmen İşgali (16 Mart 1920)”, Öneri Dergisi, 11(41), 17-40. s.21
35. Selahattin Tansel, Mondros’tan Mudanya’ya Kadar I, CI. TTK.Yay. Ankara 2023.
36. Sofuoğlu, Adnan, “Damat Ferit Paşa Hükümetlerinin Millî Mücadele’ye Karşı Girişimleri̇ Ve Son Olarak Kuvay-ı Seferiye Adıyla Yeni Bir Askerî Birlik Oluşturma Çabası”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 18, sy. 52 (Mart 2002): 37-87.
37. Sürmeli, Serpil. “Şehzadebaşı Karakolu Baskını ve Olay Mahalline Giren İlk Gazete Tevhid İ Efkâr”. Atatürk Yolu Dergisi 12, sy. 45 (Mayıs 2010): 103-116, s.105.
38. Şenol Zümrüt, Mareşal Fevzi Çakmak`ın siyasal kişiliği ve Millet Partisi (MP), Yıldız Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü, yüksek lisans tezi,2004.
39. TBMM Zabıt Ceridesi, Devre 1, Cilt 1, İçtima Senesi 1, Celse 5
40. Temel, Mehmet, İşgal Yıllarında İstanbul’un Sosyal Durumu, Ankara, 1998.
41. Turan, Mustafa, “Atatürk’ün Ankara’ya Gelişi: “Milli Temsil Meselesi”, Gazi Akademik Bakış Dergisi, Cilt 5 Sayı 10 Yaz 2012.
42. Türkmen, Zekeriya, “Ali Rıza Paşa Hükümeti Kuva-yı Milliye İlişkileri”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi ,16, sy. 46 (Mart 2000): 37-87.
43. Uçman, Abdullah, “İstanbul’un İşgali ve 16 Mart Faciası”, Türk Dili Dergisi, Mart 2024 Yıl: 73 Sayı: 867.
44. Ural, Selçuk, “İngiltere’nin Mondros Mütarekesi’nin 20. Maddesi’ne Aykırı Uygulamaları”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, S 44, Güz 2009, s. 713-742.
45. Urhal, Ömer, “Mareşal Fevzi Çakmak hayatı, askeri ve siyasi faaliyetleri (1876-1950)”, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, Konya 1997.
46. Üzen, İsmet, Recep Büyüktolu, Mehmet Şah Özcan, “İstanbul’un İşgal Yıl Dönümlerinin İstanbul ve Ankara Basınına Yansımaları (1922-1928)”. Türklük Bilimi Araştırmaları, sy. 57, 2025, ss. 201-224,
47. Yel, Selma, “Mondros Mütarekesi Ve Evliye-i Selasenin Tahliye Edilmesi”, Turkhis Studies, Volume3/4Summer 2008, S.921-947.