The Intellectual Construction of Modern Turkish Identity: Genç Kalemler

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 2, 308 - 329, 31.12.2025

Mehmet Alpaslan Eşki

https://doi.org/10.71353/gunaad.1823138

Öz

The Genç Kalemler movement (1911–1912) represents a rational response to the legitimacy crisis that emerged during the dissolution of the Ottoman Empire and constitutes a strategic watershed in the construction of modern Turkish national identity. Replacing the ideologies of Ottomanism and Pan-Islamism, which had lost their capacity to sustain the imperial integrity, this movement transformed nationalism from an abstract concept into a systematic modernization program operationalized through language and culture. This process, led by Ömer Seyfettin, Ziya Gökalp, and Ali Canip Yöntem, bears the characteristics of a political and social engineering project rather than merely a literary movement.The "New Language" (Yeni Lisan) approach at the center of the movement was not simply a philological debate, but a sociological maneuver addressing the necessity of a "standardized communication language" required for nation-state building. By aiming to bridge the deep cultural and linguistic gap between the Istanbul-centered bureaucratic elite and the Anatolian populace through "simplification," the movement paved the way for the creation of a national public sphere. In this context, Turkism was constructed not primarily as a mechanism of ethnic exclusion, but as a unifying supra-identity that centered on the social base—the people—and aimed for cultural homogenization. The movement transformed language from a mere medium of communication into a strategic apparatus for reproducing collective memory and national consciousness. The intellectual capital generated by Genç Kalemler formed the ideological and cultural pillars of the Republic established after 1923. The principles of populism and linguistic purification advocated by the movement evolved into state policy during the Republican era, embodied in institutional reforms such as the 1928 Alphabet Reform, the establishment of the Turkish Language Association, and the Turkish History Thesis. Consequently, Genç Kalemler should be analyzed as a foundational intellectual structure that ensures historical continuity between Ottoman modernization and Republican revolutions, effectively translating modern Turkish nationalism from a theoretical framework into a practical reality.

Anahtar Kelimeler

Genç Kalemler , Turkism , Modern Turkish Identity , Language Reform , Republican Cultural Policy

Etik Beyan

I hereby declare that this is an original study; that I have complied with scientific ethical principles and rules in all stages of the study, including preparation, data collection, analysis, and presentation of information; that I have cited all data and information not obtained within the scope of this study and included these sources in the bibliography; that I have not made any changes to the data used, and that I have adhered to ethical duties and responsibilities by accepting all terms and conditions of the Committee on Publication Ethics (COPE). I also declare that I consent to all moral and legal consequences that may arise if a situation contrary to this declaration regarding the study is determined at any time.

Modern Türk Kimliğinin Entelektüel İnşası: Genç Kalemler

Öz

Genç Kalemler hareketi (1911–1912), Osmanlı İmparatorluğu’nun dağılma sürecinde ortaya çıkan meşruiyet krizine karşı geliştirilen rasyonel bir çözüm önerisi ve modern Türk ulus kimliğinin inşasında stratejik bir dönüm noktasıdır. İmparatorluğu bir arada tutma kapasitesini yitiren Osmanlıcılık ve İslamcılık ideolojilerinin yerini alan bu hareket, milliyetçiliği soyut bir fikir olmaktan çıkarıp, dil ve kültür üzerinden işleyen sistematik bir modernleşme programına dönüştürmüştür. Ömer Seyfettin, Ziya Gökalp ve Ali Canip Yöntem öncülüğünde gelişen bu süreç, bir edebiyat akımı olmanın ötesinde, siyasal ve toplumsal bir mühendislik projesi niteliği taşımaktadır. Hareketin merkezinde yer alan "Yeni Lisan" yaklaşımı, filolojik bir tartışma değil, ulus-devlet inşasının gerektirdiği "tek tipleşmiş iletişim dili" ihtiyacına yönelik sosyolojik bir hamledir. İstanbul merkezli bürokratik elit ile Anadolu halkı arasındaki kültürel ve dilsel kopukluğu "sadeleşme" yoluyla gidermeyi hedefleyen hareket, ulusal bir kamusal alan yaratılmasının zeminini hazırlamıştır. Bu bağlamda Türkçülük, etnik bir dışlamadan ziyade, toplumsal tabanı (halkı) merkeze alan ve kültürel homojenizasyonu hedefleyen birleştirici bir üst kimlik olarak kurgulanmıştır. Hareket, dili bir iletişim aracı olmaktan çıkarıp, kolektif hafızayı ve millî bilinci yeniden üreten stratejik bir aygıta evriltmiştir. Genç Kalemler ’in ürettiği entelektüel sermaye, 1923 sonrasında kurulan Cumhuriyet’in ideolojik ve kültürel temellerini oluşturmuştur. Hareketin önerdiği halkçılık ve dilde özleşme prensipleri, Cumhuriyet döneminde devlet politikası haline gelerek 1928 Harf İnkılabı, Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Tezi gibi kurumsal reformlarda somutlaşmıştır. Dolayısıyla Genç Kalemler, Osmanlı modernleşmesi ile Cumhuriyet devrimleri arasındaki tarihsel sürekliliği sağlayan, modern Türk milliyetçiliğini teorik zeminden pratik zemine taşıyan kurucu bir entelektüel yapı olarak analiz edilmelidir.

Anahtar Kelimeler

Genç Kalemler , Türkçülük , Modern Türk Kimliği , Dil Devrimi , Cumhuriyet Dönemi Kültür Politikası

Etik Beyan

Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı, çalışmanın Committee on Publication Ethics (COPE)' in tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim. Herhangi bir zamanda, çalışmayla ilgili yaptığım bu beyana aykırı bir durumun saptanması durumunda, ortaya çıkacak tüm ahlaki ve hukuki sonuçlara razı olduğumu bildiririm.

Kaynakça

• Akşin, Sina. Jön Türkler ve İttihat ve Terakki. İstanbul: İmge Kitabevi, 2006.
• Akün, Ömer Faruk. “Şemsettin Sami.” İslâm Ansiklopedisi, cilt 11, 2. basım. İstanbul: MEB, 1969.
• Arai, Masami. “The Genç Kalemler and the Young Turks: A Study in Nationalism.” ODTÜ Gelişme Dergisi 12/3–4 (1985): 197–244.
• Arai, Masami. Jön Türk Dönemi Türk Milliyetçiliği. Çev. Tansel Demirel. 7. baskı. İstanbul: İletişim Yayınları, 2022.
• Arai, Masami. Jön Türk Dönemi Türk Milliyetçiliği. İstanbul: İletişim Yayınları, 2011.
• Argunşah, Haluk. “Milli Edebiyat.” İçinde Yeni Türk Edebiyatı El Kitabı 1839–2000, ed. R. Korkmaz, 183–236. Ankara: Grafiker Yayınları, 2013.
• Argunşah, Hülya. “Milli Edebiyat.” İçinde: Korkmaz, Ramazan (ed.), Yeni Türk Edebiyatı El Kitabı (1839–2000), 167–168. Ankara: Grafiker Yayıncılık, 2004.
• Bayındır, Abdullah. Osmanlı Piyade Eğitiminde Atış Talimleri. Çanakkale: Paradigma Akademi Yayınları, 2022.
• Bayındır, Abdullah. Osmanlıda Piyade Sınıfı Askerlerin Eğitimi. İstanbul: Hiperyayın, 2021.
• Bektes, Serkan; Kurt, Mehmet. “Değerler Eğitimi Bağlamında Ziya Gökalp’ın ‘Alageyik’ ve ‘Turan’ Adlı Şiirlerinin Millî Kimlik İnşası Sürecine Etkisi.” Ana Dili Eğitimi Dergisi 10, no. 2 (2022): 440–453.
• Berkes, Niyazi. Türkiye’de Çağdaşlaşma. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2002.
• Biçici, Mehmet; Eşki, Mehmet Alpaslan. "Demokratikleşme Sürecinde Türk Milliyetçiliği." ASSAM Uluslararası Hakemli Dergi 24 (2024): 61–77.
• Birinci, Ali. “Vatan! Yalnız Vatan Hakkında Birkaç Söz…” Tarih ve Toplum 12/70 (1989): 50.
• Bozdoğan, Ahmet. “‘Dönem’ ve ‘Akım’ Nitelemeleri Arasında Kalmış Bir Terim: Millî Edebiyat.” İlmi Araştırmalar 22 (2006): 15–32.
• Brummett, Palmira. II. Meşrutiyet Basınında İmge ve Emperyalizm 1908–1911. Çev. Ayşen Anadol. İstanbul: İletişim Yayınları, 2003.
• Celepoğlu, Ayşegül. Türk Dil Kurumunun Kurucu Başkanı Samih Rifat: Hayatı ve Eserleri. Ankara, 2008.
• Cunbur, Mügan. Ziya Gökalp - Yeni Hayat Doğru Yol. Ankara: Kültür Bakanlığı, Ziya Gökalp Yayınları, 1976.
• Çelik, Hüseyin. “Genç Kalemler.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/genc-kalemler (erişim tarihi 16.11.2025).
• Demir, Ahmet. “Millî Kimlik İnşasında İleri Bir Hamle: Yeni Lisan.” Turkish Studies 7/4 (2012): 1395–1403.
• Doğanay, Fatma Kaya; Ersoy, Salih. “II. Abdülhamid Döneminde Darülmuallimin Haricinde Muallim İstihdamı ve Muallimliğe Giriş İmtihanında Adaylara Yöneltilen Tarih-i Osmanî ve Kısas-ı Enbiya Soruları.” Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi (2025): 185–217.
• Enginün, İsmail. Yeni Türk Edebiyatı Tanzimat’tan Cumhuriyet’e 1839–1923. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2013. Ergun, Sadi Naci. Ali Canip Hayatı ve Eserleri. İstanbul: Cumhuriyet Kitaphanesi, 1937.
• Ersanlı, Büşra. İktidar ve Tarih: Türkiye’de Resmi Tarih Tezinin Oluşumu (1929-1937). İstanbul: İletişim Yayınları, 1992.
• Eşki, Mehmet Alpaslan. "Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Geçiş Sürecinde İttihat ve Terakki’nin Ekonomi ve Eğitimi Millîleştirme Politikaları." Evliya Çelebi Siyasal Bilimler Dergisi 4 (Ekim 2025): 48–64.
• Eşki, Mehmet Alpaslan. "Osmanlı-Balkan Siyasal Kopuşunda Bir Dönüm Noktası Olarak Berlin Kongresi." Tarih ve Gelecek Dergisi 11/3 (Eylül 2025): 544–563.
• Eşki, Mehmet Alpaslan. "Türk Milliyetçiliğinin Oluşum Sürecinde Osmanlı Dışı Unsurların Etkisi: Rusya Örneği." Kilis 7 Aralık Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 6/12 (2016): 16–37.
• Eşki, Mehmet Alpaslan. “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Geçiş Sürecinde İttihat ve Terakki’nin Ekonomi ve Eğitimi Millîleştirme Politikaları.” Evliya Çelebi Siyasal Bilimler Dergisi 4 (2025): 53.
• Eşki, Mehmet Alpaslan. Türk Milliyetçiliği ve Rusya. Ed. Biçici, Mehmet. Gaziantep: İksad Yayınevi, 2022.
• Eşki, Mehmet Alpaslan; Biçici, Mehmet. Köklerden Ulusa: Balkanlar’dan Anadolu’ya Türk Milliyetçiliği. Ed. Abdullah Bayındır. Gaziantep: İksad Yayınevi, 2025.
• Fidan, Mehmet. “Genç Kalemler Dergisinde Türkçe Eğitimine Yönelik Tespitler.” Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 24/4 (2022): 1434–1448.
• Gökalp, Ziya. Genç Kalemler ve Türk Yurdu Yazıları. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2019.
• Gökalp, Ziya. Türkçülüğün Esasları. İstanbul: Türk Yurdu Yay., 1923; 7. baskı: İstanbul: Varlık Yayınları, 1968.
• Gündüz, Aka. “Edebiyat ve Millet.” Genç Kalemler, Sayı 7 (Selanik: 1912): 41.
• Güngör, Erol. Türk Kültürü ve Milliyetçilik. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1983.
• Gürbilek, Nurdan. Kör Ayna, Kayıp Şark. İstanbul: Metis Yayınları, 2004.
• Gürsoy, Ülkü. “II. Meşrutiyet Döneminde Dil ve Edebiyatta Millîleşme.” Türk Yurdu 28/251 (2008): 23.
• Hidayet, Ethem. “Cereyan-ı Umumi.” Genç Kalemler, Birinci Cilt, Numara: 5–13: 156.
• Kafesoğlu, İbrahim. Türk Milli Kültürü. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2015.
• Kaplan, Mehmet. Kültür ve Dil. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1982..
• Karpat, Kemal H. Osmanlı Modernleşmesi: Toplum, Kurumsal Değişim ve Nüfus. İstanbul: İmge Kitabevi, 2002.
• Kaya, Alp. “Türk Düşmanlarından: Dostoyevski.” Genç Kalemler, Üçüncü Cilt, Numara: 19 (11 Nisan 1328): 161–163.
• Kemal, Namık. Lisan-ı Osmanî’nin Edebiyatı Hakkında Bazı Mülâhazâtı Şâmildir. İstanbul: Tasvir-i Efkâr, 1866.
• Kerman, Zeynep. Yeni Türk Edebiyatı İncelemeleri. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2009.
• Kıbrıs, Güldeniz. Creating Turkishness: An Examination of Turkish Nationalism Through Gök-Börü. Yüksek Lisans Tezi, Gaziantep Üniversitesi, 2018.
• Kurşun Tükenmez, Özge. “II. Abdülhamid Döneminde Modern Askerî Eğitim Sistemi.” Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi 22/86 (2023): 456–477.
• Kushner, David. The Rise of Turkish Nationalism, 1876–1908. London: Frank Cass, 1977.
• Kushner, David. Türk Milliyetçiliğinin Doğuşu: 1876–1908. Çev. Şevket Serdar Türet, Rekin Ertem, Fahri Erdem. İstanbul: Kesit Yayınları, 2009.
• Landau, Jacob M. Tekinalp: Bir Türk Yurtseveri. İstanbul: İletişim Yayınları, 1996.
• Levend, Agâh Sırrı. Türk Dilinde Gelişme ve Sadeleşme Evreleri, 2. basım. Ankara: TDK Yayınları, 1960.
• Levend, Agâh Sırrı. Şemsettin Sami. Ankara: TDK Yayınları, 1969.
• Mardin, Şerif. Jön Türklerin Siyasi Fikirleri: 1895–1908. İstanbul: İletişim Yayınları, 1983.
• Mardin, Şerif. Türk Modernleşmesi: Makaleler 4. İstanbul: İletişim Yayınları, 1991.
• Moran, Berna. Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış I. İstanbul: İletişim Yayınları, 1991.
• Oba, Ali Engin. Türk Milliyetçiliğinin Doğuşu. 2. basım. Yayına hazırlayan: Ufuk Coşkun. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2020. ISBN 978-605-2133-87-3.
• Odabaşı, İsmail A. “Dilde Devrimcilik: Genç Kalemler ve Yeni Lisan Hareketi.” Teori Dergisi 165 (2003): 55–71.
• Ögel, Bahaeddin. Türk Kültür Tarihine Giriş: Türklerde Devlet Anlayışı. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1982.
• Öksüz, Yusuf Ziya. Türkçenin Sadeleşme Tarihi: Genç Kalemler ve Yeni Lisan Hareketi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1995.
• Ömer Seyfettin. “Edebiyat ve Milliyet.” Genç Kalemler, Sayı 4 (Selanik: 1911): 18.
• Ömer Seyfettin. “Yeni Lisan.” Genç Kalemler, Cilt 1, Sayı 1 (Selanik: 1911): 1–7.
• Ömer Seyfettin. Bütün Nesirleri: Fıkralar, Makaleler, Mektuplar ve Çeviriler. Haz. Prof. Dr. Nâzım Hikmet Polat. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2020.
• Ömer Seyfettin’den Ali Canip Yöntem’e mektup, 28 Ocak 1911. Aktaran: Hakan Behçet Sazyek, “Yeni Lisan Hareketinin Meşhur Anketi ve Onun Meçhul Kitapçığı Üzerine.” Journal of Turkish Studies 8/1 (2013): 67.
• Özkırımlı, Atilla. “Türk Yazın Tarihinde Akımlar.” Türk Dili Dergisi Yazın Akımlar Özel Sayısı, Sayı 349 (1981): 422–423.
• Özyurt, Cevat. “Dilde ve Edebiyatta Uluslaşma: Genç Kalemler ve Yeni Lisan Hareketi.” Muhafazakâr Düşünce Dergisi 2/5 (2005): 53–79.
• Parla, Jale. Babalar ve Oğullar: Tanzimat Romanının Epistemolojik Temelleri. İstanbul: İletişim Yayınları, 2011.
• Parla, Taha. Ziya Gökalp, Kemalizm ve Türkiye’de Korporatizm. İstanbul: İletişim Yayınları, 1989.
• Parlatır, İsmail; Çetin, Nigar. Genç Kalemler Dergisi. Ankara: TDK Yayınları, 2014
• Parmaksız, Esma. II. Abdülhamid Dönemi (1876-1909) Eğitim Sistemi, Eğitim Yapıları ve Askerî Rüşdiyeler. Yüksek Lisans Tezi. (UYK Tezi, 2008.)
• Risal, P. “Türkler Bir Rûh-ı Millî Arıyorlar.” Jacob M. Landau, Tekinalp: Bir Türk Yurtseveri (1883–1961). İstanbul: İletişim Yayınları, 1996.
• Timur, Taner. Osmanlı-Türk Romanında Tarih, Toplum ve Kimlik. Ankara: İmge Kitabevi, 2002.
• Topaloğlu, Yavuz. “Yeni Lisan Hareketinin Öncülü: Şemsettin Sami.” Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 4/7 (2014): 61–73.
• Toprak, Zafer. “Aydın, Ulus-Devlet ve Popülizm.” İçinde: Sabahattin Şen (haz. yay.). Türk Aydını ve Kimlik Sorunu. İstanbul: Bağlam Yayınları, Temmuz 1995.
• Toprak, Zafer. Türkiye’de Popülizm: 1908–1923. İstanbul: Doğan Kitap, 2013.
• Ülken, Hilmi Ziya. Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi. İstanbul: Ülken Yayınları, 2005.
• Üstel, Füsun. “II. Meşrutiyet Dönemi’nde Kimlik Arayışları.” Tarih ve Toplum, Sayı 171 (1998): 10–12.
• Üstel, Füsun. “II. Meşrutiyet’te Aydın ve Milliyetçilik.” Tarih ve Toplum 19, Sayı 110 (1994): 42.
• Walicki, Andrzej. Rus Düşünce Tarihi 1760-1900 Aydınlanmadan Marksizme. Çev. Alâeddin Şenel. Ankara: V Yayınları, 1987.
• Yetiş, Kazım. “Milli Edebiyat Anlayışı.” İstanbul: İlmi Araştırmalar, 1999.