1926 Tarihinde Türkiye Reisicumhur’una Suikast Girişimi

Öz

Bu çalışma, 1926 İzmir suikast girişimini ve bu olayı takip eden yargı süreçlerini, Türkiye’nin erken Cumhuriyet dönemindeki siyasi ve hukuki dönüşümlerinin geniş bağlamı içerisinde incelemektedir. Çalışma, konuyu yalnızca betimleyici bir kronolojiyle sunmak yerine; vakayı devlet oluşumu, merkezi otoritenin tesisi ve siyasi konsolidasyon mekanizmaları merceğinden analiz etmeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın yöntemsel çerçevesi; İstiklal Mahkemelerinin yargı kayıtları, dönemin süreli yayınları ve ilgili ikincil literatür de dahil olmak üzere çok sayıda birincil ve ikincil kaynağın nitel analizine dayanmaktadır. Bu kapsamda iddianameler, sanık savunmaları, tanıklıklar ve usul kayıtları gibi mahkeme belgeleri; dönemin hukuki akıl yürütme biçimlerini ve yargı uygulamalarındaki operasyonel kalıpları belirlemek amacıyla sistematik olarak tetkik edilmiştir. Ayrıca, suikast girişiminin farklı politik çevrelerde nasıl temsil edildiğini ve yorumlandığını ortaya koymak adına, yerli basının yanı sıra uluslararası medya kuruluşlarının haber içerikleri de karşılaştırmalı bir analize tabi tutulmuştur. Araştırmadan elde edilen bulgular; İzmir suikastı yargılamalarının, radikal reform sürecindeki bir devletin siyasi meşruiyetini koruma ve toplumsal düzeni tahkim etme çabalarıyla doğrudan ilintili olduğunu göstermektedir. Medya kaynaklarının analizi ise, basın anlatılarının olayı hâkim ideolojik perspektifler doğrultusunda şekillendirerek toplumsal rıza üretiminde stratejik bir rol oynadığını kanıtlamaktadır. Adli ve medya temelli kanıtları disiplinlerarası bir yaklaşımla entegre eden bu çalışma, İzmir suikast girişimine çok boyutlu bir bakış açısı sunmakta; erken Cumhuriyet Türkiye’sinde hukuk, siyaset ve kamu söylemi arasındaki yapısal ilişkiye dair akademik tartışmalara özgün bir katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İzmir Suikastı
• Erken Cumhuriyet Dönemi
• İstiklâl Mahkemeleri
• Siyasal Konsolidasyon
• Mustafa Kemal Atatürk

Assassination Attempt of the President of the Republic of Türkiye in 1926

Öz

This research undertakes a comprehensive analysis of the 1926 Izmir Assassination attempt and the subsequent judicial proceedings within the broader framework of political and legal transformations in early Republican Türkiye. Departing from purely descriptive historiography, the study aims to scrutinize the event through the analytical lenses of state formation, the establishment of central authority, and mechanisms of political consolidation. The methodological framework is grounded in a qualitative analysis of an extensive corpus of primary and secondary sources, including the judicial records of the Independence Tribunals, contemporary periodicals, and pertinent scholarly literature. Within this scope, court documents such as indictments, defendant testimonies, and procedural minutes were systematically examined to identify patterns of legal reasoning and operational judicial practices of the era. Furthermore, a comparative analysis of domestic and international media outlets was conducted to elucidate how the assassination attempt was represented and interpreted across diverse political milieus. The findings suggest that the Izmir Assassination trials were fundamentally intertwined with the nascent state's efforts to safeguard political legitimacy and fortify social order during a period of radical reform. The analysis of media sources corroborates that press narratives played a strategic role in engineering social consent by shaping the event in alignment with dominant ideological perspectives. By integrating forensic and media-based evidence through an interdisciplinary approach, this study offers a multidimensional vantage point on the Izmir plot, providing an original contribution to the ongoing academic discourse regarding the structural nexus between law, politics, and public discourse in early Republican Türkiye.

Anahtar Kelimeler

• İzmir Assassination
• Early Republican Period
• Independence Tribunals
• Political Consolidation
• Mustafa Kemal Atatürk

Kaynakça

1. Atatürk, M. Kemal. Nutuk. Vol. II. Istanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1969.
2. Aybars, Ergün. İstiklâl Mahkemeleri. Istanbul: Doğan Kitap, 2018.
3. Coşkun, Alev. Kuvayı Milliye’nin Kuruluşu. Istanbul: Cumhuriyet Kitapları, 2005.
4. Gözler, Kemal. Türk Anayasa Hukuku. Bursa: Ekin Kitabevi Yayınları, 2000.
5. Kandemir, Feridun. Atatürk’e İzmir Suikastından Ayrı 11 Suikast. Istanbul: Ekicigil Basımevi, 1955.
6. Kandemir, Feridun. İzmir Suikastinin İç Yüzü. Istanbul: Ekicigil Tarih Yayınları, 1955.
7. Karabekir, Kâzım. Günlükler (1906–1948). Vol. II. Edited by Yücel Demirel, translated by Budak Kayabek. Istanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2009.
8. Karabekir, Kâzım. İstiklâl Harbimiz. Vol. I. Istanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2019.

9. Kaya, Halit. Refet Bele: Askerî ve Siyasî Hayatı (1881–1963). Istanbul: Bengi Yayınları, 2010.
10. Kocahanoğlu, Selim Osman. Atatürk’e Kurulan Pusu. Istanbul: Temel Yayınları, 2012.
11. Kocahanoğlu, Selim Osman. İzmir Suikastı ve İttihatçılar Davası. Istanbul: Temel Yayınları, 2017.
12. Kuzu, Ali. Atatürk’e Yapılan 41 Suikast. Istanbul: Bilge Karınca Yayınları, 2008.
13. Lewis, Bernard, The Emergence of Modern Turkey. London: Oxford University Press, 1968.
14. Lewis, Bernard. The Emergence of Modern Türkiye. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1984.
15. Orbay, Rauf. Cehennem Değirmeni: Siyasî Hatıralarım. Vol. I. Istanbul: Emre Yayınları, 1993.
16. Ortaylı, İlber. Gazi Mustafa Kemal Atatürk. Istanbul: Kronik Kitap, 2018.
17. Özel, Sabahattin. Casustur Casus. Istanbul: Derlem Yayınları, 2009.
18. Tunaya, Z. Tarık. Türkiye'de Siyasal Partiler: İttihat ve Terakki. İstanbul: İletişim Yayınları, 2000.
19. Tunçay, Mete. Türkiye Cumhuriyeti'nde Tek Parti Yönetimi'nin Kurulması (1923-1931). İstanbul: İletişim Yayınları, 2005.
20. Turgut, Hulusi. Atatürk’ün Sırdaşı Kılıç Ali’nin Anıları. Istanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2015.
21. Yalman E. Ahmet. Turkey in My Time. Norman: University of Oklahoma Press, 1956.
22. Zürcher, J. Erik. Political Opposition in the Early Turkish Republic: The Progressive Republican Party (1924-1925). Leiden: E.J. Brill, 1991.
23. Zürcher, J. Erik. Turkey: A Modern History. London: I.B. Tauris, 2004.
24. Akın, Fehmi. “1924 Anayasasının Modernleşme Açısından Anlamı.” Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 8, no. 3 (2008): 1–12.
25. Apaydın, Cem. “Belgeler Işığında Tekke, Zaviye ve Türbelerin Kapatılması: Bir Değerlendirme.” Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları Dergisi 16, no. 32 (2017): 149–171.
26. Arı, Asım. “Tevhid-i Tedrisat ve Laik Eğitim.” Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi 12, no. 2 (2002): 181–192. Avcı, Cemal. “İzmir Suikastı.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 10, no. 28 (1994): 89–103.
27. Aytepe, Oğuz. “Yeni Belgelerin Işığında Halifeliğin Kaldırılması ve Hanedan Üyelerinin Yurtdışına Çıkarılmaları.” Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, no. 29 (2002): 15–29.
28. Bengi, Hilmi. “İstiklal Mahkemelerinde Yargılanan Gazeteciler.” In İstiklal Mahkemeleri Sempozyumu, edited by Aynur Yavuz Akengin, 345–407. Ankara, 2016.
29. Çelik, Kemal. “Millî Mücadele’de İç İsyanlar, Vatana İhanet Kanunu ve İstiklâl Mahkemeleri.” Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, no. 50 (2007): 569–613.
30. Dikici, Ali. “Polis Arşiv Belgelerine Göre Atatürk’e ve Diğer Devlet Adamlarına Yönelik Suikast Girişimleri.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 30, no. 90 (2014): 1–48.
31. Döğüş, Selahattin. “Mustafa Kemal’in Samsun’a Çıktığı 19 Mayıs 1919’da Türkiye’nin İçinde Bulunduğu Şartlar.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 17 (2001): 327–344.
32. Eroğlu, Hamza. “Türkiye Cumhuriyeti’nin İlânı.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 19 (2003): 435–456.
33. Kılıç, Selâmi. “Şapka Meselesi ve Kılık Kıyafet İnkılâbı.” Atatürk Yolu Dergisi 4, no. 16 (1995): 529–547.
34. Kılıç, Sezen. “Cumhuriyet’in İlk Yıllarındaki Gelişmelerin Basının Yorumlayışı (1923–1926).” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 14, no. 70 (2008): 159–194.
35. Mehmetefendioğlu, Ahmet, and Cemal Necip Gürel. “İzmir’i Ayağa Kaldıran İhanet.” İzmir Konak Belediyesi Dergisi 37 (2018): 26–30.
36. Müezzinoğlu, Ersin. “Mahkeme Tutanaklarına Göre İzmir Suikastı ve Ahmet Şükrü Bey.” The Journal of Academia Social Science Studies 38 (2015): 155–176.
37. Oral, Mustafa. “Ulusal Bağımsızlık Savaşı Yıllarında Türkiye’de Hilafet ve Saltanat Sorunu.” Atatürk Yolu Dergisi 5, no. 18 (1996): 155–188.
38. Ortak, Şaban. “Reis-i Cumhur Gazi Mustafa Kemal Paşa’ya Ermeniler Tarafından Düzenlenen Bir Suikast Girişimi (1924).” Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 8, no. 3 (2006): 73–80.
39. Özkaya, Yücel. “İzmir Suikasti.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 8, no. 12 (1991): 67–74.
40. Şimşir, Sabahattin. “Bir Lise Öğrencisinin Hatıraları ve Gözlemlerinde İstiklal Mahkemeleri.” In İstiklal Mahkemeleri Sempozyumu, edited by Aynur Yavuz Akengin, 197–208. Ankara, 2016.
41. Ülker, İbrahim. “İstiklal Mahkemeleri: Kuruluşu ve Çalışmaları.” Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 22, no. 1 (2015): 178–200.
42. Yazıcı, Sedat, and Fatih Yazıcı. “Between Historicity and Theory: The Debate on the Unity/Separation of Powers in the 1921 and 1924 Constitutions.” Bilig 59 (2011): 235–254.
43. Halaçlı, Cengizhan. Cumhuriyet Rejiminin Tesisi ve Devamlılığında İstiklal Mahkemelerinin Rolü (1923–1927).
44. Unpublished master’s thesis, Pamukkale University, Institute of Social Sciences, Denizli, 2019.
45. Savran, Savaşal Gülten. 1926 İzmir Suikastı ve İstiklâl Mahkemeleri. Unpublished master’s thesis, Dokuz Eylül University, Atatürk Principles and Reforms Institute, 2006.
46. Symposium and Open Access to the Internet: Er, Ufuk. “Tasfiyeler Cumhuriyeti.” Akademik Tarih TR. Accessed December 10, 2019. https://www.akademiktarihtr.com/tasfiyelercumhuriyeti/.
47. Sertel, Savaş, and Şahin Yedek. “Kara Kemal ve İstiklal Mahkemeleri.” In İstiklal Mahkemeleri Sempozyumu, edited by Aynur Yavuz Akengin, 109–122. Ankara, 2016.