12 Eylül Sonrası Geçiş Rejiminde Bir Siyasal Model Olarak Anavatan Partisi

Öz

12 Eylül 1980 askeri müdahalesi, Türkiye’de yalnızca siyasal iktidarın el değiştirdiği bir kırılma değil, siyasal alanın yeniden yapılandırıldığı özgül bir geçiş rejimini de beraberinde getirmiştir. Bu dönemde siyasal partiler, rekabetçi demokrasinin klasik aktörleri olmaktan ziyade, askeri vesayet altında tanımlanan sınırlar içerisinde faaliyet göstermiştir. 1983 yılında kurulan ve aynı yıl yapılan genel seçimlerde tek başına iktidara gelen Anavatan Partisi (ANAP), bu bağlamda yalnızca merkez sağ bir parti olarak değil, geçiş rejiminin ürettiği özgün bir siyasal model olarak değerlendirilmelidir. Bu çalışma, ANAP’ı ideolojik bileşimi ya da liderlik özellikleri üzerinden ele alan mevcut literatürden ayrılarak, partiyi 12 Eylül sonrası geçiş rejimi bağlamında post-ideolojik ve depolitize edici bir iktidar modeli olarak analiz etmeyi amaçlamaktadır. Makalenin temel iddiası, ANAP’ın siyasal meşruiyetini ideolojik mobilizasyondan ziyade uzlaşma, teknokratik yönetim anlayışı ve yönetsel kapasite üzerinden inşa ettiği yönündedir. Bu doğrultuda ANAP, siyasal çatışmayı yumuşatan, ideolojik kutuplaşmayı geri plana iten ve siyaseti ekonomi ve hizmet ekseninde yeniden tanımlayan bir siyaset yapma biçimini mümkün kılmıştır. Çalışma, geçiş rejimleri, post-ideolojik siyaset ve depolitizasyon literatüründen yararlanarak nitel ve yorumlayıcı bir yöntemle yürütülmüştür. Böylece ANAP, yalnızca dönemsel bir iktidar deneyimi olarak değil, geçiş rejimlerinde siyasal aktörlerin nasıl üretildiğini ve hangi siyasal pratiklerin meşrulaştırıldığını gösteren analitik bir örnek olarak kavramsallaştırılmaktadır. Bu yönüyle makale, Türkiye örneği üzerinden geçiş rejimlerinde siyasal partilerin üstlendikleri işlevlere ilişkin karşılaştırmalı siyaset literatürüne de kavramsal düzeyde katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Anavatan Partisi
• 12 Eylül 1980
• Geçiş Rejimi
• Post-İdeolojik Siyaset
• Depolitizasyon

The Motherland Party as a Political Model in the Post-September 12 Transition Regime

Öz

The 12 September 1980 military intervention in Türkiye initiated a transition regime where the political sphere was restructured under military tutelage. During this period, parties functioned within boundaries defined by military authorities rather than as autonomous actors. Founded in 1983, the Motherland Party (ANAP) emerged as the sole governing power and should be examined as a distinctive political model produced by this transition regime. This study departs from the existing literature that predominantly focuses on ANAP’s ideological composition or leadership characteristics. Instead, it conceptualizes ANAP as a post-ideological and depoliticizing model of governance shaped by the conditions of the post–12 September transition period. The main argument of the article is that ANAP constructed its political legitimacy not through ideological mobilization, but through consensus-building, technocratic governance, and an emphasis on managerial capacity. In this sense, ANAP enabled a mode of politics that softened political conflict, marginalized ideological polarization, and redefined politics around economic rationality and service-oriented governance. Methodologically, the study employs a qualitative and interpretive approach grounded in the literature on transition regimes, post-ideological politics, and depoliticization. By doing so, it conceptualizes ANAP not merely as a temporary ruling party, but as an analytical case illustrating how political actors and practices are produced and legitimized within transition regimes. In this respect, the article also contributes conceptually to the comparative politics literature on the role of political parties in transition regimes.

Anahtar Kelimeler

• Motherland Party
• September 12, 1980
• Transition Regime
• Post-Ideological Politics
• Depoliticization

Kaynakça

1. Akdoğan, Yalçın. Muhafazakâr Demokrasi. İstanbul: Alfa Yayınları, 2004.
2. Aksu, Muhammed. İnsani Gelişmişlik Seviyesi ile Hibrit Rejimler Arasındaki İlişki. Gaziantep: Gaziantep Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
3. Altuğ, Kurtul. Demokrasinin Yaralı Yılları. İstanbul: Tekin Yayınevi, 1993.
4. Anavatan Partisi. “Parti Tüzüğü”. Erişim 26 Şubat 2026. https://www.anavatan.org.tr/parti-tuzugu/.
5. Anavatan Partisi. Türk Siyasi Hayatında Siyasi Kültür ve Ekonomik Politika Bakımından Anavatan Partisi. Ankara: ANAP Yayınları, 1989.
6. Aşık, Süleyman. Türkiye’de Demokrasinin Yeniden İnşası Sürecinde Anavatan Partisi (1983-1991). Manisa: Manisa Celal Bayar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
7. Aşık, Süleyman. Türk Siyasi Tarihinde ANAP ve Turgut Özal. İstanbul: Kopernik Kitap, 2019.
8. Belhan, Şeyda. Anavatan Partisi’nin Kuruluşu ve İktidara Gelişi. Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, 2005.

9. Belhan, Şeyda. “1980 Askeri Darbesi Sonrasında İktidara Gelen Anavatan Partisi İcraatları Hakkında Bir Değerlendirme”. Alınteri Sosyal Bilimler Dergisi 5/2 (2021), 111-123.
10. Buğra, Ayşe. Devlet ve İşadamları. İstanbul: İletişim Yayınları, 12. Baskı, 2021.
11. Burnham, Peter. “New Labour and the Politics of Depoliticisation”. British Journal of Politics and International Relations 3/2 (2001), 127-149. https://doi.org/10.1111/1467-856X.00054.
12. Crouch, Colin. Post-Democracy. Cambridge: Polity Press, 2004.
13. Çavuşoğlu, Hüseyin. “Anavatan Partisi”. Liberalizm. ed. Murat Yılmaz. 235-260.
14. Ankara: Liberal Düşünce Topluluğu Yayınları, 2009.
15. Çavuşoğlu, Hüseyin. “1983 Genel Seçimleri ve Anavatan Partisi”. Ekonomi İşletme Siyaset ve Uluslararası İlişkiler Dergisi (JEBPIR) 8/2 (2022), 77-86.
16. Çayır, Kenan. Türkiye’de İslamcılık ve İslami Edebiyat: Toplu Hidayet Söyleminden Yeni Bireysel Müslümanlıklara. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2. Baskı, 2015.
17. Çınar, Menderes. Vesayetçi Demokrasiden “Milli” Demokrasiye. İstanbul: Birikim Yayınları, 2015.
18. Doğan, Yalçın. Dar Sokakta Siyaset. İstanbul: Tekin Yayınevi, 1985.
19. Duman, Mevlüt Zeki. Türkiye’de Liberal-Muhafazakâr Siyaset ve Turgut Özal. Ankara: Liberte Yayınları, 2010.
20. Erkmen, Ayşe. “Türkiye’de 1950 ile 2002 Yılları Arasında Uygulanan Genel Seçim Sistemlerinin Halk İradesine Etkisi”. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 17/3 (2018), 1225-1247.
21. Ertuğrul, Ahmet ve Faruk Selçuk. “A Brief Account of the Turkish Economy, 1980-2000”. Russian and East European Finance and Trade 37/6 (2001), 6-30.
22. Erol, Veysel – Kayan, Ahmet. “Türkiye’de Seçim Barajının Düşürülmesinin Yerel Yönetimlerde Katılıma Etkisi”. Dicle Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 13/25 (2023), 327-345.
23. Gamble, Andrew. Crisis Without End? The Unravelling of Western Prosperity. London: Palgrave Macmillan, 2014.
24. Girgin, Özlem. Doksanlı Yıllarda Müzik ve Siyaset: Seçim Şarkıları Üzerine Bir Araştırma. Yüksek Lisans Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi, 2020.
25. Gökçe, Ali Fuat ve Muhammed Aksu. “Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde Çok Partili Sistemden İki Partili Siyasi Sisteme Geçiş mi?”. KAYFOR 17 Tam Metin Bildiri Kitabı. 599-611. Karaman: Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Yayınları, 2019.
26. Göle, Nilüfer. “Devlet-Toplum-Batı Çerçevesinde ANAP’ın Yeri”. Türk Siyasi Hayatında Siyasi Kültür ve Ekonomik Politika Bakımından Anavatan Partisi. 15-23. İstanbul: Anavatan Partisi Yayınları, 1989.
27. Gözler, Kemal. Anayasa Hukukuna Giriş. Bursa: Ekin Basım Yayın Dağıtım, 19. Baskı, 2012.
28. Hay, Colin. Why We Hate Politics. Cambridge: Polity Press, 2007.
29. Heper, Metin. The State and Kurds in Turkey: The Question of Assimilation. New York: Palgrave Macmillan, 2011.
30. İçduygu, Ahmet ve E. Fuat Keyman (ed.). Küreselleşme, Avrupalılaşma ve Türkiye'de Vatandaşlık. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2009.
31. Kadıoğlu, Ayşe. Vatandaşlığın Dönüşümü Üyelikten Haklara. İstanbul: Metis Yayınları, 2008.
32. Kahraman, Hasan Bülent. Sağ Türkiye ve Partileri. Ankara: İmge Kitabevi, 1995.
33. Kalaycıoğlu, Ersin. Turkish Dynamics: Bridge Across Troubled Lands. New York: Palgrave Macmillan. 2005.
34. Kalçık, Tuba. Türkiye’nin Siyasal ve Toplumsal Dönüşüm Sürecinde 1983 ANAP ve 2002 AK Parti Siyasal Kampanyaları Üzerine Karşılaştırmalı Analiz. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2013.
35. Keskin, Yusuf Ziya ve Gülsemin Akın, “Başbakan Turgut Özal Hükümetleri Döneminde Türkiye’de İrtica Tartışmaları”. Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 15/1 (2022), 67-85.
36. Levitsky, Steven ve Lucan A. Way. Competitive Authoritarianism: Hybrid Regimes after the Cold War. New York: Cambridge University Press, 2010. https://doi.org/10.1017/CBO9780511781352.
37. Linz, Juan J. ve Alfred Stepan. Problems of Democratic Transition and Consolidation: Southern Europe, South America, and Post-Communist Europe. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1996.
38. Mair, Peter. Ruling the Void: The Hollowing of Western Democracy. Londra: Verso, 2013.
39. O’Donnell, Guillermo ve Philippe C. Schmitter. Transitions from Authoritarian Rule: Tentative Conclusions about Uncertain Democracies. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1986.
40. Öniş, Ziya. “The Triumph of Conservative Globalism: The Political Economy of the AKP Era”. Turkish Studies 13/2 (2012), 135-152.
41. Özen, Hayriye. “Turgut Özal”. Türkiye’de Siyasal Liderlik: Dönemler, Özellikler ve Karşılaştırmalar. ed. Emre Toros. 128-150. Ankara: Atılım Üniversitesi Yayınları, 2011.
42. Özkazanç, Alev. “Türkiye’de Yeni Sağ”. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi: Yüzyıl Biterken. İstanbul: İletişim Yayınları, 1996, 15/1218-1224.
43. Öztürk, Selim. “Siyasal İkna ve Seçim Müzikleri: Türkiye Üzerine Bir İnceleme”. İletişim ve Diplomasi, sy. 3 (2014): 195-218.
44. Safi, İsmail. Türkiye’de Muhafazakâr Siyaset ve Yeni Arayışlar. Ankara: Lotus Yayınevi, 2007.
45. Sakallıoğlu, Ümit Cizre. “1983-1994 Siyasal Parti Topoğrafyası”. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi: Yüzyıl Biterken. İstanbul: İletişim Yayınları, 1996, 1248-1257.
46. Sarıbay, Ali Yaşar. Türkiye’de Demokrasi ve Politik Partiler. İstanbul: Alfa Yayınları, 2001.
47. Sartori, Giovanni. Parties and Party Systems: A Framework for Analysis. Cilt 1. Colchester: ECPR Press, 2005.
48. Smith, Anthony D. National Identity. Reno: University of Nevada Press, 1993.
49. Sohtaoğlu, Mete. “Siyasetin Fon Müziği”. CNN Türk. 22 Mart 2017. Erişim 25 Şubat 2026. https://www.cnnturk.com/yazarlar/guncel/mete-sohtaoglu/siyasetin-fon-muzigi-393122.
50. Süter, Şakir. Merkez Sağ’da Tapu Kavgası. İstanbul: Maviağaç Yayıncılık, 2004.
51. Tanör, Bülent - Boratav, Korkut - Akşin, Sina. Türkiye Tarihi: Bugünkü Türkiye 1980-2003. Cilt 5. İstanbul: Cem Yayınevi, 2008.
52. TESAV. Çok Partili Dönemde Seçimler ve Seçim Sistemleri. Ankara: Toplumsal Ekonomik Siyasal Araştırmalar Vakfı Yayınları, Erişim [19.02.2026]. https://www.tesav.org.tr/wp-content/uploads/2018/02/18.-cokpartilidonemdesecimlervesecimsistemleri.pdf
53. Tokgöz, Oya. Seçimler, Siyasal Reklamlar ve Siyasal İletişim. Ankara: İmge Kitabevi, 2010.
54. Topuz, Hıfzı. Siyasal Reklamcılık: Dünyadan ve Türkiye’den Örneklerle. İstanbul: Cem Yayınevi, 1991.
55. Turgut, Hulusi. 12 Eylül Partileri. İstanbul: ABC Ajansı Yayınları, 2. Basım, 1986.
56. Tutan, Melih Nadi. “İktidarı Döneminde ANAP’ın Demokrasi Anlayışı: Siyasalar, Söylemler ve Özal Liderliği”. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 13/2 (2020): 313-330.
57. Ulagay, Osman. Özal’ı Aşmak İçin. İstanbul: Afa Yayınları, 1989.
58. White, Jenny. Muslim Nationalism and the New Turks. Princeton: Princeton University Press, 2013.
59. Williamson, John. “A Short History of the Washington Consensus”. The Washington Consensus Reconsidered. ed. Narcís Serra – Joseph E. Stiglitz. 14-30. Oxford: Oxford University Press, 2009.
60. Yavuz, M. Hakan. Secularism and Muslim Democracy in Turkey. Cambridge: Cambridge University Press, 2009.
61. Zariç, Sami. 1983-93 Yılları Arasında Türk Siyasal Hayatında Anavatan Partisi ve Turgut Özal’ın Partideki Rolü. İstanbul: Hiper Yayın, 2017.
62. Zürcher, Erik Jan. Modernleşen Türkiye’nin Tarihi. çev. Yasemin Saner. İstanbul: İletişim Yayınları, 9. Baskı, 2000.