Gaziantep ve Kilis’te Arap Aşiretlerinin Tarihî Gelişimi

Öz

Bu çalışma, Gaziantep ve Kilis illerinde yaşayan Arap topluluklarının tarihî kökenlerini, yerleşim süreçlerini ve günümüze kadar uzanan sosyolojik yapılarını incelemeyi amaçlamaktadır. Coğrafi konumu itibariyle Anadolu ile Bilâdü’ş-Şâm arasında bir geçiş sahası niteliği taşıyan Gaziantep-Kilis havzası, tarih boyunca farklı etnik ve aşiret unsurlarının yerleşme alanı olmuştur. Özellikle Osmanlı döneminde Halep vilayeti ile kurulan idari, iktisadi ve kültürel bağlar, bölgeyi Arap aşiretlerinin yerleşimi açısından önemli bir merkez hâline getirmiştir. Araştırmada bölgenin tarihî coğrafyası dikkate alınarak Gaziantep ve Kilis çevresinde meskun olan Arap aşiretlerinin kökenleri, göç yolları ve yerleşim stratejileri incelenmiştir. Bu çerçevede Elbu Şaban, Beni Said, Ceys, Naim, Muvali, Tay ve Damalha gibi aşiretlerin tarihî gelişimleri; Osmanlı tahrir defterleri, nüfus kayıtları, şer‘iyye sicilleri ve vilayet salnameleri gibi arşiv kaynakları ile saha araştırmalarından elde edilen sözlü tarih verilerinden elde edilen izlenimler değerlendirilmiştir. Ayrıca bölgedeki Arap nüfusunun demografik dağılımı, aşiretler arası ilişkiler, Türkmen ve Kürt topluluklarıyla kurulan sosyal ağlar ve aşiret konfederasyonları da tarihî sosyoloji yönüyle ele alınmıştır. Çalışma, Gaziantep ve Kilis bölgesindeki Arap varlığının yalnızca yakın dönem göçleriyle açıklanamayacağını; aksine bu varlığın Bilâdü’ş-Şâm ve Cezire havzasıyla bağlantılı uzun süreli tarihî süreçlerin bir sonucu olduğunu ortaya koymaktadır. Osmanlı döneminde yaşanan iskân politikaları, aşiret hareketliliği ve sınır güvenliği politikaları bu sürecin şekillenmesinde belirleyici rol oynamıştır. Cumhuriyet döneminde ise sınırların kesinleşmesi, yerleşik hayata geçiş ve modernleşme süreçleri aşiret yapılarının dönüşümünü hızlandırmıştır. 2018 yılından bu yana yürütülen saha araştırmaları ve arşiv incelemelerine dayanan bu çalışma, Gaziantep ve Kilis’teki Arap topluluklarının tarihsel gelişimini ortaya koyarak Türkiye’deki Arap nüfusunun tarihî ve sosyolojik yapısına dair literatüre yeni veriler sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Gaziantep ve Kilis Arapları
• Arap Aşiretleri
• Tarihî Sosyoloji
• Göç
• Toplumsal Dönüşüm

The Historical Development of Arab Tribes in Gaziantep and Kilis

Öz

This study aims to examine the historical origins, settlement processes, and sociological structures of the Arab communities living in the provinces of Gaziantep and Kilis up to the present day. Due to its geographical location, the Gaziantep-Kilis basin constitutes a transitional zone between Anatolia and Bilâd al-Shâm, and throughout history it has served as a settlement area for various ethnic and tribal groups. Particularly during the Ottoman period, the administrative, economic, and cultural ties established with the province of Aleppo transformed the region into an important center for the settlement of Arab tribes. In this research, taking into account the historical geography of the region, the origins, migration routes, and settlement strategies of the Arab tribes inhabiting the Gaziantep and Kilis area have been examined. Within this framework, the historical developments of tribes such as Elbu Şaban, Beni Said, Ceys, Naim, Muvali, Tay and Damalha have been analyzed through a combination of archival sources-including Ottoman tahrir registers, population records, sharia court registers, and provincial yearbooks-as well as impressions obtained from oral history data collected during field research. In addition, the demographic distribution of the Arab population in the region, intertribal relations, the social networks established with Turkmen and Kurdish communities, and tribal confederations have been addressed from the perspective of historical sociology. The study demonstrates that the Arab presence in the Gaziantep and Kilis region cannot be explained solely by recent migrations. Rather, it is the result of long-term historical processes connected with Bilâd al-Shâm and the Jazira region. Ottoman settlement policies, tribal mobility, and border security strategies played a decisive role in shaping this process. In the Republican period, however, the consolidation of borders, the transition to a sedentary lifestyle, and modernization processes accelerated the transformation of tribal structures. Based on field research and archival studies conducted since 2018, this study seeks to present the historical development of Arab communities in Gaziantep and Kilis and to contribute new data to the literature on the historical and sociological structure of the Arab population in Turkey.

Anahtar Kelimeler

• Arabs of Gaziantep and Kilis
• Arab Tribes
• Historical Sociology
• Migration
• Social Transformation

Kaynakça

1. 397 Numaralı Haleb Livâsı Mufassal Tahrîr Defteri (943-1536). nşr. Ahmet Özkılınç vd. Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayın Nu:109, 2010.
2. Abraham, Marcus. Modernliğin Eşiğinde Bir Osmanlı Şehri Halep. çev. Mehmet Emin Baş. İstanbul: Küre Yay., 2014. ATASE, Milli Savunma Bakanlığı Askeri Arşivi [110-9-1-11]. No. 35-0-70.
3. Athamina, Khalil. “Emevî Hilafeti Döneminde Arap İskânı”. çev. Saim Yılmaz. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2 (2000), 203-226.
4. Aydın, Suavi. “Baraklar: Antep’in İskân Halkı”, “Ta Ezelden Taşkındır…” Antep, ed. Mehmet Nuri Gültekin. İstanbul: İletişim Yay., 2011.
5. Ball, Warwick. Arabistan’dan Öteye, çev. Ahmet Aybars Çağlayan. İstanbul: Ayrıntı Yay., 2009.
6. BCA, Cumhuriyet Arşivi. Kararlar Daire Başkanlığı [30-18-1-2]. No. 175-2-10.
7. Belazurî. Fütuhu’l-Büldan, çev. Mustafa Fayda. İstanbul: Siyer Yay., 2000.
8. BOA, Osmanlı Arşivi. Meşihat Defterleri [MŞH.ŞSC]. No. 4805.

9. BOA, Osmanlı Arşivi. Meşihat Defterleri [MŞH.ŞSC]. No. 4806.
10. BOA, Osmanlı Arşivi. Meşihat Defterleri [MŞH.ŞSC]. No. 4957.
11. BOA, Osmanlı Arşivi. Nüfus Defterleri [NFS.d.]. No. 3724.
12. BOA, Osmanlı Arşivi. Tapu Tahrir Deflerleri [TT.d.]. No. 184.
13. BOA, Osmanlı Arşivi. Tapu Tahrir Deflerleri [TT.d.]. No. 496.
14. BOA, Osmanlı Arşivi. Tapu Tahrir Deflerleri [TT.d.]. No. 501.
15. BOA, Osmanlı Arşivi. Tapu Tahrir Deflerleri [TT.d.]. No. 451.
16. BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Esas Evrakı [YEE]. No. 37, Gömlek No. 46.
17. Canbakal, Hülya. 17. Yüzyılda Ayntâb. İstanbul: İletişim Yay., 2009.
18. Genel Nüfus Sayımı İdari Bölünüş 24.10.1965. Ankara: Devlet İstatistik Enstitüsü Matbaası, 1968.
19. Gültekin, Mehmet Nuri. “Antep İmgesinin Zaman İçindeki Dönüşümü”, “Ta Ezelden Taşkındır…” Antep, ed. Mehmet Nuri Gültekin. İstanbul: İletişim Yay., 2011.
20. Hasırcızade Mustafa Fehim Efendi, Risâle fî Ta’rîf-i Kazâ-i Ayntâb, (İstanbul: Türrkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 1881) 3a.
21. Karadaş, Yücel. “Antep Şehir Savunması ve Cumhuriyet Dönemi Gaziantep Şehir Kimliğinin İnşası”, “Ta Ezelden Taşkındır…” Antep. ed. Mehmet Nuri Gültekin. 293-331. İstanbul: İletişim Yay., 2011.
22. Kazcı, Özgür. “Antep-Kilis Kırsalında Konuşulan Arap Lehçesinin Tanıtımı ve Biçimbilgisi Hakkında Genel Bir Değerlendirme”, Türkiye’de Konuşulan Arap Diyalektleri, ed. Yaşar Acat. 89-106. İstanbul: Akdem Yay., 2018.
23. Kazcı, Özgür. “Diyâr-ı Mudar bölgesine Yapılan Sami Göçleri (MÖ 13. Yüzyıl-MS 8. Yüzyıl Arası)”. Arilus 12 (2023), 12-20.
24. Kazcı, Özgür. “Gaziantep Yer İsimleri Etimolojisi Doliche’den Ayntâb’a, Ayntâb’dan Gaziantep’e”. Gaziantep Bellek Dergisi 1 (2023), 6-17.
25. Eroğlu, Cengiz vd., Osmanlı Vilayet Salnamalerinde Halep. Ankara: TİKV, 2007.
26. Kehhâle, Ömer Rızâ. Mucem Kabâ’ilü’l-Arab. Beyrut: Müessestü’r-risâletu Nâşirûn, 2011.
27. Koçak, Zülfiye. Ayntab Şehri’nin Sosyal ve Ekonomik Yapısı (1600-1650). Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2010.
28. Kopar, Metin. “Antep Literatüründe Seyahat Anlatıları”, Gaziantep Üniversitesi Ayıntab Araştırmaları Dergisi 3/1 (2020), 11-24.
29. Köse, Mustafa. 1927 Nüfus Sayımı ve Sonuçlarının Değerlendirilmesi. Afyonkarahisar: Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
30. Küçükaşçı, Mustafa Sabri. “Mudar (Benî Mudar)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 30/356-358. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
31. Mızrak, Remzi. “Seyyah II. Benjamin’in Notlarında Kilis, Antep, Urfa ve Çevresi”, Arulis 14 (2023), 76-81.
32. Öğüt, Tahir. 18-19. YY.’da Birecik Sancağında İktisadi ve Sosyal Yapı. Ankara: TTK, 2013.
33. Özbaş, Ömer. İlbeyli Türkmenleri Arasında. Gaziantep: CHP Basımevi, 1939.
34. Özlü, Zeynel. Nizip Savaşı. Gaziantep: Şehitkamil Belediyesi Kültür Yay., 2021.
35. Özlü, Zeynel. Hz. Ömer Fetihlerinden 2. Abdülhamid’e Bir Ulu Şehir: Ayıntâb. Gaziantep: Şehitkamil Belediyesi Yay., 2023.
36. T.C. Başbakanlık İstatistik Genel Direktörlüğü Genel Nüfus Sayımı 20 İlkteşrin 1935, Gaziantep Vilâyeti, İstanbul: Hüsnütabiat Basımevi, 1937.
37. Tokuş, Ömer. Hamdanîler. Şanlıurfa: Harran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006).
38. Tokuş, Ömer. Ukaylîler’in Siyasî Tarihi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2013.
39. Turun, Veysi. Birinci Asırda Güney Arap Kabilelerinin İlk Siyasî Oluşumlardaki Rolü. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
40. Uzun, Türkan. “Osmanlı Döneminden Günümüze Adliye Kurumları Tarihçesi, Mimarisi ve Bir Örnek: Gaziantep Eski Hükmet Konağı ve Adliye Binasının Yeniden İşlevlendirilmesi Kültür ve Sanat Merkezine Dönüşüm Süreci ”. Online Journal of Art and Design 7/5 (2019), 164-210.
41. Wikipedia, Özgür Ansiklopedi. “Gaziantep (İl)”. Erişim 17.03.2026. https://tr.wikipedia.org/wiki/Gaziantep_(il)
42. Wikipedia, Özgür Ansiklopedi. “Kilis (İl)”. Erişim 17.03.2026. https://tr.wikipedia.org/wiki/Kilis_(il)
43. Yakar, Halil İbrahim. II. Abdülhamit Albümünde Ayıntab, Rumkale ve Halfeti (Gaziantep: Şehitkamil Belediyesi Kültür Yayınları, 2015), 30.
44. Yalman, Ali Rıza. Cenupta Türkmen Oymakları, Ankara: Kültür Bakanlığı Yay., Cilt: 1, 1977.
45. Yargıcıl, Süleyman Faruk. Türkiye’nin Sıhhi ve İçtimai Coğrafyası Gazi Ayıntâb Vilâyeti. İstanbul: Hilal Matbaası, 1926.
46. Yılmaz, Faruk. 151 Numaralı (H. 1299-1301/M. 1882-1884) Ayntab Şer’iyye Sicili’nin Transkripsiyonu Ve Değerlendirmesi. Gaziantep: Gaziantep Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi 2007.