Kuran’ın (yeniden) Anlaşılması Bağlamında Bir Yöntem/İmkân Olarak Kuran Arkeolojisi

Öz

Arkeoloji, diğer modern bilimler gibi kendine özgü yöntem ve kuramları olan bir bilim dalıdır. Geçmişe dair birinci elden belgeler bulur, bilgi üretir. Arkeolojik alan araştırmaları ve arkeolojik kazılar başlıca yöntemleri arasındadır. Gelişen fen bilimlerinin özellikle malzeme bilgisi, tarihlendirme ve kullanım süreçleriyle ilgili arkeometrik tahlil imkânlarından yararlanır. Böylece arkeolojik yöntemlerle tespit edilemeyen, belgelendirilemeyen değerli verilere ulaşır. Bu verileri değerlendirirken filoloji, etnoloji, sosyoloji, ekonomi gibi birçok bilim dalının okuma biçimlerini analiz ve sentez yöntemlerini dener. Bu bağlamda tatbiki ve nazari anlamda disiplinler arası çalışmalarda bulunur. Arkeoloji ayrıca kutsal metinleri, mitolojik anlatıları, ritüele dair tapınak gibi mekânlar, ibadete ilişkin figüratif betimler araştırma ve tartışma konusu olarak konu edinir. Bu bağlamda Kur’an’ın geçmiş toplumlara dair anlatıları da Arkeoloji bilimiyle kesişir ilgi alanlarına girer. Nitekim batı toplumlarında, erken dönem arkeologlar arasında din adamları da bulunur. Din Arkeolojisi yaparak “Biblical Archaeology” gibi araştırma konuları, yayınlar ve bununla ilgili arkeolojik uzmanlıklar geliştirmişlerdir. Dolayısıyla geç kalınmış olmakla birlikte Kur’an Arkeolojisi kavramsallaştırma, içeriklendirme ve buna ilişkin araştırma konuları ve yöntemlerini geliştirmek, bu alanda arkeolojik araştırmalar ve kazılar yapmak, Kuran’ın anlaşılması bağlamında değerli bir bilimsel çaba olarak görülmelidir. Bundan kasıt Kuran’ı Arkeolojiye ya da Arkeolojiyi Kuran’a onaylatmak değildir. Ancak ve sadece ortak konular üzerinde farklı veri toplamak ve okuma biçimlerini geliştirip denemek ve böylece geleneksel bilgi kuramlarını aşan anlam genişliğine ulaşarak kutsal metnin ortaya çıkış ve oluşum süreci ile anlam ve bağlamları üzerinde yeniden düşünmek ve bir anlama biçimi olarak Arkeolojik imkânları denemek anlaşılmalıdır.

Anahtar Kelimeler

• Arkeoloji
• Din Arkeolojisi
• Biblical Archaeology
• Kuran Arkeolojisi
• Kuran

The Archaeology of Quran: as a New Method in the Context of (Re)understanding of the Quran

Öz

Archaeology, consistent with modern scientific disciplines, is characterized by its autonomous methodologies and theoretical frameworks, uncovering primary material culture to generate epistemological data about the past. Systematic field surveys and excavations constitute its core methods, increasingly leveraging the affordances of archaeometric analysis—particularly within material sciences, absolute dating, and functional provenance studies derived from the natural sciences. Consequently, it extracts critical empirical data inaccessible through traditional archaeological fieldwork alone. In synthesizing these data, archaeology integrates analytical frameworks from diverse disciplines, including philology, ethnology, sociology, and economics, thereby operating transdisciplinaritly in both pragmatic and theoretical dimensions. Furthermore, the discipline incorporates sacred texts, mythological traditions, ritual architecture, and cultic iconography into its research agenda. Accordingly, Quranic narratives concerning ancient societies intersect directly with archaeological inquiry. Historically, Western pioneering archaeology was heavily influenced by theological figures who institutionalized specialized sub-disciplines such as "Biblical Archaeology" under the broader aegis of Religious Archaeology. Therefore, the belated conceptualization and contextualization of "Quranic Archaeology"—alongside the formulation of its distinct research methodologies and targeted excavations—represents a significant scientific endeavor toward illuminating the Quranic milieu. This paradigm does not seek the mutual apologetic validation of the Quran through archaeology or vice versa; rather, it aims to aggregate divergent data sets on shared thematic horizons. By pioneering alternative hermeneutical reading methods, this approach seeks to transcend traditional commentaries, critically re-evaluating the socio-historical emergence, contextual crystallization, and semantic breadth of the sacred text through the investigative possibilities of material culture.

Anahtar Kelimeler

• Archaeology
• Religious Archaeology
• Biblical Archaeology
• Quranic Archaeology
• Quranic

Kaynakça

1. Almarri, Mohammad A.,vd., The Genomic History of the Middle East, 2021.
2. Altınışık, Neslihan E., vd. “A Genomic Snapshot of Demographic and Cultural Dynamism in Upper Mesopotamia during the Neolithic Transition,” Science Advances 8, no.44, 2022, pp.1-17.
3. Asouti, Eleni, “Human Palaeoecology in Southwest Asia During the Early Pre-Pottery Neolithic (c. 9700–8500 cal BC): The Plant Story.” In Neolithic Corporate Identities, edited by Marion Benz, Hans Georg K. Gebel, and Trevor Watkins, Studies in Early Near Eastern Production, Subsistence, and Environment 20, 21–53. Berlin: ex oriente, 2017.
4. Ay, Eyyüp, “Dip Dalga Kitabına Bir Dipnot,” In Dip Dalga’nın Boyu, ed. Fatih Toktaş, Ankara: Anakara Okulu Yayınları, 2023, ss.193-218.
5. Ay, Eyyüp, “From Nomadic Hunter-Gatherer to Sedentary Hunter-Gatherer: A New Approach to the Transition Process from Sedentary Hunter-Gatherer to Producer Peasant: The Woman Makes, The Man Conquers and God Sleeps in Stone, Wakes in Animal, and Manifests/Appears in Human.” Journal of Archaeology & Art – Arkeoloji ve Sanat, 178, 2025, ss.1-44.
6. Ay, Eyyüp, “Hadislerin Arkeolojisi.” Çağdaş Sünnet Kritikleri, ed. Mustafa Tekin, Ankara: Eski-Yeni Yayınları, 2023, ss.107-130.
7. Ay, Eyyüp, “Hz. İbrahim Kıssasına Arkeolojik Bir Projeksiyon,” In Kur’an Kıssalarının Anlam ve Değeri, IV. Kur’an Sempozyumu, 185–195. Ankara: Fecr Yayınları, 1998.
8. Bar-Yosef, Ofer, ve Anna Belfer-Cohen, “Facing Environmental Crisis: Societal and Cultural Changes at the Transition from the Younger Dryas to the Holocene in the Levant,” In The Dawn of Farming in the Near East, edited by R. T. J. Cappers and S. Bottema, Studies in Early Near Eastern Production, Subsistence, and Environment 6, Berlin: ex oriente, 2002, pp.55–66.

9. Braidwood, Robert J, Tarihöncesi İnsanları. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2008.
10. Cauvin, Jacques, The Birth of the Gods and the Origins of Agriculture, Translated by Trevor Watkins, Cambridge: Cambridge University Press, 2000.
11. Childe, V. Gordon, Doğu’nun Prehistoryası, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1971.
12. Clark, Geoffrey A. – Lindly, John M., Modern Human Origins in the Levant and Western Asia: The Fossil and Archaeological Evidence, American Anthropologist, 91 (4), 1989, pp.962-985.
13. Dietrich, Oliver, “Shamanism at Early Neolithic Göbekli Tepe, Southeastern Turkey: Methodological Contributions to an Archaeology of Belief,” Praehistorische Zeitschrift, 2023, pp.1-48.
14. Diamond, Jared, Tüfek, Mikrop ve Çelik: İnsan Topluluklarının Yazgıları, İstanbul: TÜBİTAK Yayınları, 2002.
15. Doksanaltı, Ertekin M., 2020 Knidos Kazı Çalışmaları, İçinde, Kozak, N. (Editör), Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi, https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/knidos-kazi-calismalari (Erişim tarihi: 13.01.2026).
16. El-Daly, Okasha, Kayıp Binyıl: İslam Dünyasında Hiyeroglifler ve Eski Mısır, İstanbul: İthaki Yayınları, 2013.
17. Eliade, Mircea, Shamanism: Archaic Techniques of Ecstasy, Translated from the French by Willard R. Trask. Bollingen Series LXXVI. Princeton: Princeton University Press, 1972.
18. Geertz, Armin W., Origins of Religion, Cognition and Culture, London–New York: Routledge, 2014.
19. Gerlegiz, Adem, “Kur’an’da Beşer Kavramı,” Hikmet Yurdu, 12, no. 23, 2019, ss.151-175.
20. Grosman, Leore, vd., “A 12,000-Year-Old Shaman Burial from the Southern Levant (Israel),” Proceedings of the National Academy of Sciences, 105, 2008.
21. Harari, Yuval Noah, Hayvanlardan Tanrılara: Sapiens, İstanbul: Kolektif Kitap, 2015.
22. Harari, Yuval Noah, Homo Deus: Geleceğin Kısa Tarihi, İstanbul: Kolektif Kitap, 2016.
23. Hart, N. G., et al., “Deep Convection over Africa: Annual Cycle, ENSO, and Trends in the Hotspots,” Journal of Climate, 32, no. 24, 2019.
24. Hodder, Ian, Theory and Practice in Archaeology, Routletge, New York, 2005.
25. Insoll, Timothy, Archaeology, Ritual, Religion, New York: Routledge, 2005.
26. Insoll, Timothy, İslam Arkeolojisi, İstanbul: Homer Kitabevi Yayınları, 2007.
27. Işık, İlker, 2022 Konya’da (Savatra Antik Kentinde) Grek Alfabesiyle “Türkoğlu” Yazan Yazıt Keşfedildi, https://arkeofili.com/konyada-grekce-turkoglu-yazan-yazit-kesfedildi/ (Erişim tarihi: 13.01.2026).
28. Karamustafa, Ahmet T., Tanrı’nın Kural Tanımaz Kulları: İslam Dünyasında Derviş Toplulukları (1200–1550), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2007.
29. Karauğuz, Güngör, Hz. Nuh, Hz. İbrahim ve Hz. Lut Bağlamında Kuran Arkeolojisi: Bir Yöntem Teklifi, 2. bs. Konya/İstanbul: Çizgi Kitabevi, 2024.
30. Karmin, M., et al. “A Recent Bottleneck of Y Chromosome Diversity Coincides with a Global Change in Culture.” Genome Research 25 (2015): 459–466. Cold Spring Harbor Laboratory Press.
31. Kuşçu, Erhan, “Mitolojiden Arındırma Yöntemini Yeniden Düşünmek,” Milel ve Nihal, 1, no. 2, 2004, ss.127-149.
32. Lawrence, Philip, Kutsal Kitap Tarihi Atlası, İstanbul: Yeni Yaşam Yayınları / Kitab-ı Mukaddes Şirketi, 2008.
33. Liverani, Mario, The Ancient Near East: History, Society and Economy, Published by Routledge, London and New York, 2014.
34. McCants, William F. Kültür Mitleri: Tanrıları Yaratmak, Ulusları İcat Etmek. İstanbul: İthaki Yayınları, 2018.
35. Nasr, Seyyid Hüseyin, İslam ve Bilim: İslam Medeniyetinde Akli İlimlerin Tarihi ve Esasları, İstanbul: İnsan Yayınları, 1989.
36. Olender, Maurice, Cennetin Dilleri: Tanrısal Bir Çift; Ariler ve Samiler, Ankara: Dost Kitapevi, 1998.
37. Özdoğan, Eylem-Necmi Karul, “Neolitik Teriminin Kavramsal Değişimi ve Güneydoğu Anadolu’da Neolitik Araştırmalarının Dünü-Bugünü,” Arkeoloji ve Sanat 163 (2020): ss.1-28.
38. Özdoğan, Mehmet “Anadolu’da Neolitik’in Yolculuğu.” Arkeo Atlas, Yaşayan Geçmişin Dergisi, 01, 2022: ss.10-25.
39. Pradines, Stéphane, “What is Islamic Archaeology Anyway? A Rightful or Orientalist Mirage?” Journal of Material Cultures in the Muslim World 5, no. 1-2, 2024, pp.1-10.
40. Potts, Daniel T., “Editoryal,” Arabian Archaeology and Epigraphy, 1, 1990, pp.1-3.
41. Renfrew, Colin – Bahn, Paul, Archaeology: Theories, Methods, and Practice, 2. bs. London: Thames and Hudson, 1997.
42. Roaf, Michael, Mezopotamya ve Eski Yakındoğu, İstanbul: İletişim Yayınları, 1996.
43. Russell, Noreen, “Resting on Strong Shoulders: The Power of Animal Scapulae in the Near Eastern Neolithic,” In Material Religion in the Ancient Near East, edited by S. R. Steadman and N. Laneri, 289–304. London: Bloomsbury, 2023.
44. Schmidt, Klaus, Taşçağı Avcılarının Gizemli Kutsal Alanı: Göbekli Tepe – En Eski Tapınağı Yapanlar, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2007.
45. Smith, Bruce D., “Neo-Darwinism, Niche Construction Theory, and the Initial Domestication of Plants and Animals,” Evolutionary Ecology 30 (2016): pp.307–324.
46. Tekin, Mustafa, “Batı’da Sekülerlik ve Türkiye Müslümanlığının Seküler İçerimleri”, İnsan ve Toplum, 2(4), 2012, ss.181-24.
47. Timbrell, Lucy, “Ecology and Demography of Early Homo sapiens: A Synthesis of Archaeological and Climatic Data from Eastern Africa,” AZANIA: Archaeological Research in Africa, 59, no. 1, 2024, pp.76-110.
48. Toprak, Bilal, Din Arkeolojisi ve Göbekli Tepe: Disiplinler Arası Bir Yaklaşım, İstanbul: MilelNihel Yayınları, 2020.
49. Ünal, Ahmet, Tarih Yazımı, Ölü Diller ve Arkeoloji, Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları, 2022.
50. Van Engen, John, Sisters and Brothers of the Common Life: The Devotio Moderna and the World of the Later Middle Ages, University of Pennsylvania Press, 2008.
51. Wang, Jing, ve Li Liu, “Introduction: Alcohol, Rituals, and Politics in the Ancient World,” Journal of Anthropological Archaeology, 65, 2022, pp.1-8.
52. Weiss, Harvey, “Beyond the Younger Dryas: Collapse as Adaptation to Abrupt Climate Change in Ancient West Asia and the Eastern Mediterranean,” In Environmental Disaster and the Archaeology of Human Response, edited by Garth Bawden and Richard Martin Reycraft, 75–95. Maxwell Museum of Anthropology, Anthropological Papers, No. 7, 2000.
53. Wilson, Peter J., The Domestication of the Human Species, New Haven and London: Yale University Press, 1988.
54. Winkelman, Michael J., “An Ethnological Analogy and Biogenetic Model for Interpretation of Religion and Ritual in the Past.” Journal of Archaeological Method and Theory 29, no. 2, 2021, pp.1-55.