Gaziantep Kentinin Mekansal Gelişimi ve Yayılma Dinamikleri

Öz

Son yarım asırda küresel sermaye, emek ve kültür ağlarının kesişim noktalarına dönüşen kentler, fordist üretimden daha esnek ve uzmanlaşmış üretim sistemine evrilmiştir. Bu durum, modernist kentin geleneksel yapısının yeni kentleşme süreçleri ile beraber daha karmaşık bir mekansal form oluşturmasına neden olmuştur. Özellikle gelişmekte olan ülke kentlerinde ucuz emek-yoğun üretimle beraber artan konut talebine bağlı olarak yeni ikametgah mekanları ve yeni endüstriyel mekanların ortaya çıkışı tetiklenmiştir. Bu çalışma, Türkiye’nin en önemli sanayi odaklarından biri olan Gaziantep kentinin tarihsel süreçteki mekansal gelişimini sosyal, kültürel, ekonomik ve politik çerçevede incelemektedir. Gaziantep’in mekansal gelişimi, üretim ve ticaret fonksiyonundan neoliberalizm ve küreselleşme sürecine evrilen bir perspektifte değerlendirilmiştir. Böyle bir kavrayışta İlhan Tekeli’nin Türkiye kentlerindeki modernite-kent kavrayışındaki dört dönemi referans alınmıştır. Metodolojik olarak ikincil kaynaklar ve karşılaştırmalı harita analizleri kullanılarak kentin mekansal gelişimi değerlendirilmiştir. Ulaşılan temel bulguların başında Gaziantep kentinin başlangıçta ulaşım koridoru ve bağlantılarına göre geliştiği, ancak 1980 sonrası dönemde küreselleşme ve neoliberalizmin etkisinde fonksiyonel çeşitlilik gösterdiği belirlenmektedir. Özellikle üretim sistemlerindeki değişimler devlet ve sermaye arasında kurulan koalisyonlarla sonuçlanmış, kentsel rant bir strateji olarak kavranmıştır. Bu çalışma, küreselleşme ve neoliberalizmin etkisiyle hızla sanayileşip küresel piyasalara entegre olmaya çalışan kentlerde farklı ölçeklerde gelişen olay ve alınan kararların kentsel mekânı nasıl şekillendirdiğini göstermesi açısından Türkiye özelinde önemli bir örnek oluşturmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kentleşme
• Mekansal dönüşüm
• Modernite
• Sanayileşme
• Gaziantep

Spatial Development and Sprawl Dynamics of Gaziantep City

Öz

Over the past half-century, cities have transformed into intersections of global networks of capital, labor, and culture, evolving from Fordist production paradigms toward more flexible and specialized systems. This shift has forced the traditional structure of the modernist city to assume a more complex spatial form through contemporary urbanization processes. Particularly in developing nations, the emergence of new residential and industrial spaces has been driven by accelerating housing demand and low-cost, labor-intensive production processes. This study examines the historical spatial development of Gaziantep—one of Turkey’s leading industrial hubs—within a socio-cultural, economic, and political framework. Gaziantep’s spatial evolution is evaluated from a perspective that shifts from traditional production and trade functions toward the processes of neoliberalism and globalization. Within this conceptual framework, the study employs the four distinct periods identified by İlhan Tekeli concerning the conceptualization of modernity and the city in the Turkish context. Methodologically, the city's spatial development was analyzed using secondary sources and comparative GIS/map analyses. The empirical findings indicate that while Gaziantep initially expanded along transportation corridors and regional connections, it demonstrated significant functional diversification under the influence of globalization and neoliberalism in the post-1980 period. In particular, structural changes in production regimes facilitated growth coalitions formed between the state and capital, wherein urban rent was regarded as a central strategy. This research provides a valuable case for Turkey, illustrating how multi-scalar events and institutional decisions shape urban space in rapidly industrializing cities aiming to integrate into global markets.

Anahtar Kelimeler

• Urbanization
• Spatial transformation
• Modernity
• Industrialization
• Gaziantep

Kaynakça

1. Aliağaoğlu, Alpaslan - Uğur, Abdullah. Şehir Coğrafyası. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2010.
2. Aliağaoğlu, Alpaslan – Koyuncu, Atilla “Gaziantep’te Kentleşme ve Kentsel Nüfusun Dağılışı”. Türk Coğrafya Dergisi 73 (2019), 29-40.
3. Ataç, Ela. Reading Turkish Urbanisation Through Socio-Economic Residential Segregation in 15 Cities. Doktora Tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Ankara, 2014.
4. Ataöv, Anlı. – Osmay, Sevin. “Türkiye’de Kentsel Dönüşüme Yöntemsel Bir Yaklaşım”. METU JFA 24/2 (2007), 57-82.
5. Ayik, Uğurcan. – Enterili, Zeynep. “Değişen Kent Politikaları ve Kentsel Dönüşüm: Gaziantep Nuripazarbaşı Mahallesi Örneği”. International Journal of Geography and Geography Education 41 (2020), 221-244.
6. Barlas, Uğurol. Gaziantep’in Sıhhi ve İctimai Coğrafyası. İstanbul, 2016.
7. Brenner, N. - N. Theodore. “Neoliberalism and the Urban Condition”. City 9/1 (2005), 101-107.
8. Canbakal, Hülya. 17. Yüzyılda Ayntâb: Osmanlı Kentinde Toplum ve Siyaset. (İstanbul: İletişim, 2009).

9. Castells, Manuel. Kent, Sınıf, İktidar. çev. A. Türkün. (Ankara: Phoenix Yayınevi, 2015).
10. Celińska-Janowicz, Dorota - Smętkowski, Maciej - Wojnar, Katarzyna. “Behavioural Aspects of Office Space Structures in the City: The Case of Warsaw's Business Districts”. Urban Planning 6/3 (2021), 431-443.
11. Çetin, İhsan. “Kentsel Ayrışma ve Mekânsal Kümelenme Biçimleri”. İdealkent 3/7 (2012), 160-186.
12. Dağlı, Dündar. - Çağlıyan, Ayşe. “Kentsel Gelişim ve Dönüşüm Sürecinin Belirlenmesi: Diyarbakır Örneği”. International Journal of Geography and Geography Education 43 (Haziran 2021), 212-234.
13. Ecer, Halil. – Kalelioğlu, Mehmet Ragıp. “Kentsel Dönüşümün Toplumsal Yansıması: Gaziantep Örneği”. Şehir ve Medeniyet Dergisi 12 (2020), 174-188.
14. Erman, Tahire. “Gecekondu Çalışmalarında ‘Öteki’ Olarak Gecekondulu Kurguları”. European Journal of Turkish Studies (2004), 1-20.
15. Erman, Tahire. “Kent ve Gecekondu”. İçinde Kent Sosyolojisi Çalışmaları. ed. Ö. Uğurlu - N. Pınarcıoğlu - A. Kanbak - M. Şirener, 227-265. (İstanbul: Örgün Yayınevi, 2013).
16. Faroqhi, Suraiya. Osmanlı’da Kentler ve Kentliler. (İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2011).
17. Florida, R. Yeni Kentsel Kriz: Soylulaştırma, Eşitsizlik ve Seçkinler Şehri ile Gelen Kentsel Dönüşüm. çev. D.N. Özer. İstanbul: Doğan Kitap, 2018.
18. Garreau, Joel. Edge City: Life on the New Frontier. (New York: Anchor, 2011).
19. Geniş, Şerife. “Neoliberal Kentleşmenin Mekânda Yansımaları: İstanbul’da Güvenlikli Siteler”. Toplum ve Bilim 116 (2009), 121-156.
20. Göney, Süha. Şehir Coğrafyası I. (İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1984).
21. Gülhan, Sinan Tankut. “Konuta Hücum Anı: Gaziantep Konut Piyasasının Aşırı Isınması (2020 Ocak-2022 Mart)”. 21 Nisan 2024. Erişim 15 Haziran 2026.
22. Gürbüz, Hasan - Koca, Bayram - Altınoluk, Duygu. “Türkiye’de Neoliberal Konut Politikaları: Gaziantep Örneği”. Kent Akademisi 16, sy. 1 (Mart 2023): 122-137.
23. Güzey, Özlem. “Türkiye’de Kentsel Dönüşüm Uygulamaları: Neo-Liberal Kent Politikaları, Yeni Kentsel Aktörler ve Gecekondu Alanları”. İdealkent 3/7 (1 Eylül 2012), 64-83.
24. Harvey, David. Dünyanın Halleri. (İstanbul: Sel Yayıncılık, 2017).
25. Harvey, David. On Yedi Çelişki ve Kapitalizmin Sonu. (İstanbul: Sel Yayıncılık, 2015).
26. Harvey, David. Sermayenin Mekânları: Eleştirel Bir Coğrafyaya Doğru. (İstanbul: Sel Yayıncılık, 2012).
27. Herdem, Baran. Altkentleşme ve Site Hayatı: Gaziantep Karataş Örneği. Yüksek Lisans Tezi, Gaziantep Üniversitesi, 2021.
28. Işık, Oğuz. “Değişen Toplum/Mekân Kavrayışları: Mekânın Politikleşmesi, Politikanın Mekânlaşması”. Toplum ve Bilim 64-65 (1994), 7-36.
29. Işık, Oğuz. “Kentlerde, Kentleşmeye ve 21. Yüzyılın Eşiğinde Türkiye Kentlerine Dair”. Toplum ve Hekim 14/3 (1999).
30. Jansen, Hermann - Walter Moest - Alfred Cuda. Gesamtbebauungsplan, Gaziantep [Map; Zonenplan 1:5000]. Architekturmuseum der Technischen Universität Berlin, Inventar-Nr. 23416, 1938.
31. Kalelioğlu, Mehmet Ragıp “Gaziantep İmalat Sanayinde Fordist Üretimden Post-Fordizme Geçiş Süreci: Mekânsal Dönüşümün Dinamikleri ve Sonuçları”. Türk Coğrafya Dergisi 88 (2025), 211-226.
32. Karaduman, Ahmet Serhat. Antep’te Büyüme Makinesi: Büyüme Koalisyonları Bağlamında Yerel Aktörler ve Planlama Kararları İlişkisi. Doktora Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, 2025.
33. Kartal, Cemile Burcu “Cumhuriyet’in Başkentinin Mekânsal Dönüşümü ve 1928-1930 Dönemi Hâkimiyet-i Milliye Gazetesine Yansımaları”. Üsküdar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 9 (Kasım 2019), 306-344.
34. Kaya, İlhan. “Nitel Araştırma Yöntemleri”. İçinde Coğrafya Araştırma Yöntemleri. ed. Y. Arı - İ. Kaya, 267-301. (Balıkesir: Coğrafyacılar Derneği, 2014).
35. Kaygalak, İrfan. Mekân ve Ekonomi: Ekonomik Coğrafyada Yeni Yaklaşımlar. (İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2020).
36. Keleş, Ruşen. Kentleşme Politikası. (Ankara: İmge Kitabevi, 2015).
37. Keyder, Çağlar. “Soylulaştırma, Kapitalizmin Kentsel Mekân Düzeyinde Yansımasıdır”. Mimarist Dergisi 6/21 (2006), 46-51.
38. Kıray, Mübeccel. “Gecekondu: Az Gelişmiş Ülkelerde Hızla Topraktan Kopma ve Kentle Bütünleşmeme”. SBF Dergisi 27/3 (1972), 561-574.
39. Kulözü, Neslihan. “Bir Mekânsal Modernleşme Öyküsü: Erzurum Kenti ve Kentsel Mekânında İkili Dokunun Oluşumu”. İdealkent 7/18 (2016), 22-47.
40. Kuyucu, Feyza - Özer, Yasemen Say. “Hermann Jansen’in Planlama İlkelerini Gaziantep Kent Planı Üzerinden Okumak”. Mimarlık, sy. 409 (Eylül-Ekim 2019): 60-66.
41. Küçük, Hasan. Konut Piyasasının Ekonomi Politiği: Gaziantep Vakası. Yüksek Lisans Tezi, Gaziantep Üniversitesi, Gaziantep, 2020.
42. Lefebvre, H. Mekânın Üretimi. çev. I. Ergüden. (İstanbul: Sel Yayınları, 2019).
43. Öktem, Binnur. “İstanbul'da Neoliberal Kentleşme Modelinin Sosyo-Mekânsal İzdüşümleri”. İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi 44 (2011), 23-40.
44. Öktem, Binnur. “Neoliberal Küreselleşmenin Kentlerde İnşası: AKP’nin Küresel Kent Söylemi ve İstanbul’un Kentsel Dönüşüm Projeleri”. Planlama Dergisi 2/36 (2006), 53-63.
45. Özatağan, Gülden - Güvenç, Murat. “Kent Bölgelerde Uzmanlaşmış Hizmet İşlevlerinin Yükselişi, Mekansal Yer Seçiminde Değişen Eğilimler ve Metropoliten Merkeze Olası Etkileri: İzmir Örneği”. 4. Kentsel ve Bölgesel Araştırmalar Sempozyumu Bildiriler Kitabı. Ankara: 2013, 615-632.
46. Pamuk, Şevket. Türkiye'nin 200 Yıllık İktisadi Tarihi: Büyüme, Kurumlar ve Bölüşüm. (Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2021).
47. Peck, Jamie - Theodore, Nik, - Brenner, Neil. Neoliberal urbanism: Models, moments, mutations. SAIS Review of International Affairs, 29(1), 2009, 49–66.
48. Polanyi, Karl. Büyük dönüşüm: Çağımızın siyasal ve ekonomik kökenleri (A. Buğra, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları. 2020.
49. Quataert, Donald. Sanayi Devrimi Çağında Osmanlı İmalat Sektörü. (İstanbul: İletişim Yayınları, 2020). Ritzer, George. Küresel Dünya. çev. Yavuz Alogan. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2011
50. Sakar, Seda - Ünlü, Tolga. “Mekânın Biçimlenişi ve Kentsel Karakterin Oluşumu: İzmir (Kemeraltı) Örneği”. Planlama Dergisi 29/2 (Ağustos 2019), 129-146.
51. Soja, Edward. W. “Beyond Postmetropolis”. Urban Geography 32/4 (2011), 451-469.
52. Soja, Edward. W. “Postmetropolis Üzerine Altı Söylem”. 20. Yüz yıl Kenti. A. Alkan - B. Duru (der. ve çev.), Ankara: İmge Kitabevi, 2002, 285-306.
53. Sönmez, Mehmet Emin. “Gaziantep Şehrinin Geçmişten Günümüze Alansal Gelişimi”. Gaziantep Üniversitesi Ayıntab Araştırmaları Dergisi 1, sy. 1 (2018): 115-136.
54. Stavrides, Stavro. Kentsel Heterotopya. çev. A. Karatay. (Sel Yayıncılık, 2016).
55. Şahin, Cemalettin. “İstanbul’un Cumhuriyet Dönemi Mekânsal Gelişimi”. Büyük İstanbul Tarihi. İstanbul: İSAM Yayınları, 2015, 1/456-477.
56. Şahin, Muhammed Ali. Kentsel Dönüşüm Uygulamalarının Planlama Bütünlüğüne Etkileri: Gaziantep Şahinbey ve Şehitkâmil İlçeleri Örneği. Yüksek Lisans Tezi, Bahçeşehir Üniversitesi, İstanbul, 2016.
57. Şahinbey Kaymakamlığı. “Muhtarlarımız”. Erişim 03 Nisan 2026.
58. Şehitkamil Kaymakamlığı. “Muhtarlarımız”. Erişim 03 Nisan 2026.
59. Tekeli, İlhan. “Kent Tarihi Yazımı Konusunda Yeni Bir Paradigma Önerisi”. İçinde Özcan Altaban’a Armağan: Cumhuriyet’in Ankara’sı, 2-21. (Ankara: ODTÜ Yayınları, 2006).
60. Tekeli, İlhan. “Kentleşmeye Kapital Birikim Süreçleri Açısından Bakmanın Sağladığı Açıklama Olanakları”. Defter Dergisi 5 (1988), 130-132.
61. Tekeli, İlhan. Kent, Kentli Hakları, Kentleşme ve Kentsel Dönüşüm. (İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2011).
62. Tekeli, İlhan. Modernizm, Modernite ve Türkiye'nin Kent Planlama Tarihi. (İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2009).
63. Theodore, Nik - Peck, Jamie - Brenner, Neil. “Neoliberal Urbanism: Cities and the Rule of Markets”. (Şerife Geniş, Çeviren) İdealkent 3/7 (01 Eylül 2012): 21-37.
64. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). “TÜİK İstatistik Veri Portalı”. 2025.
65. Tümertekin, Erol. Türkiye'de Şehirleşme ve Şehirsel Fonksiyonlar. (İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1973).
66. Uğur, Abdullah - Aliağaoğlu, Alpaslan. “Şehir Coğrafyası: Türkiye’de Şehir Coğrafyasının Gelişimi”. Doğu Coğrafya Dergisi 25/44 (01 Aralık 2020): 47-60.
67. Uzun, Cemile. Nil. “Ankara’da Konut Alanlarının Dönüşümü: Kentsel Dönüşüm Projeleri”. İçinde Cumhuriyet’in Ankara’sı. (Ankara: ODTÜ Yayınları, 2006).
68. Yalçıntan, Murat Cemal – Çalışkan, Çare Olgun – Çılgın, Kumru – Dündar, Uğur. “İstanbul Dönüşüm Coğrafyası”. İçinde Yeni İstanbul Çalışmaları: Sınırlar, Mücadeleler, Açılımlar. ed. C. Özbay - A. Bartu Candan. (İstanbul: Metis Yayıncılık, 2014).
69. Yasak, Üzeyir - Özdemir, Hüseyin Melih. “Polatlı Şehri’nin Mekânsal Gelişimi ve Şehir İçi Arazi Kullanımı”. Studies of the Ottoman Domain 7/13 (Ağustos 2017), 285-313.
70. Yenice, Mahmut Serhat. “Konya Kentinin Planlama Tarihi ve Mekânsal Gelişimi”. Erciyes Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Fen Bilimleri Dergisi 28/4 (2012), 343-350.
71. Yenice, Mahmut Serhat - Karadayı Yenice, Tülay. “Gaziantep Kenti Planlama Deneyimleri Üzerine Bir Süreç Değerlendirmesi”. Gaziantep University Journal of Social Sciences 17/2 (2018), 552-562.
72. Yiğit, İlker. “Çankırı Şehrinin Mekânsal Gelişimi”. International Journal of Geography and Geography Education 39 (Ocak 2019), 203-220.
73. Yüce, Berrak. Osmanlı Son Dönemi ile Erken Cumhuriyet Dönemi Arasında Gaziantep’te Mimari Dokunun Değişimi (1839-1950). 2010. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü.