Analysis of The Studies Regarding The Problems, Criteria and Past Application of Content Criticism In Terms of Content and Methodology

Yıl 2025, Sayı: 15, 64 - 88, 31.12.2025

Mehmet Ali Çalgan

https://doi.org/10.61218/hadith.1665468

Öz

It is seen that academic research on content criticism in hadith in our country has made significant progress in terms of quality and quantity. However, it is clear that it is a scientific necessity that these studies need to be criticized and analyzed from various angles. The aim of this study is to examine eleven of the studies prepared in the fields of content criticism practices of hadith scholars, content criticism criteria and problems of content criticism in terms of claims, methods, strengths and weaknesses. In this context, the ones with high representativeness were selected from the studies on content criticism through purposive sampling method and these were examined critically. While some of the studies stand out with their strengths, some of them have methodological problems such as not reflecting the facts accurately, using generalizations and definitive statements without a strong basis and incomplete quotation from a source in a way that affects the result.

Anahtar Kelimeler

Hadith , Matn Criticism , Content Criticism , Authenticity , Method

Metin Tenkidinin Sorunları, Kıstasları ve Geçmiş Tatbikata Dair Ülkemizdeki Araştırmaların İçerik ve Yöntem Açısından Tahlili

Öz

Ülkemizde hadiste metin tenkidi konulu akademik araştırmaların nitelik ve nicelik açısından önemli bir ilerleme kaydettiği görülmektedir. Ancak bu araştırmaların çeşitli yönlerden tenkit ve tahlil edilmesi, ilmî açıdan ilerleme sağlanması bakımından önemlidir. Bu çalışmamızın amacı muhaddislerin metin tenkidi uygulamaları, kıstasları ve sorunları alanlarında hazırlanmış çalışmalardan toplam on bir tanesini iddialar, yöntemler, güçlü ve zayıf yönler açısından mercek altına almaktır. Bu kapsamda metin tenkidi konulu çalışmalardan amaçlı örneklem yöntemiyle temsil gücü yüksek olanlar seçilmiş ve bunlar eleştirel analiz yöntemiyle incelenmiştir. İncelenen araştırmaların bir kısmı güçlü yönleriyle öne çıkarken bir kısmında ise vakıayı doğru yansıtmama, güçlü bir temellendirmeye dayanmadan genellemeci ve kesin ifadeler kullanma, konuyla yakından ilgili önemli bilgileri dikkate almama, bir kaynaktan sonucu etkileyecek şekilde eksik iktibas, aslî kaynaklar yerine ikincil kaynakları kullanma, özgün bulgular araştırmak yerine yapılmış çalışmaların bulgularını derleme gibi bir takım yöntemsel sorunlar bulunduğu tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Metin Tenkidi , Muhteva Tenkidi , Sıhhat , Yöntem

مشاكل ومعايير وتطبيقات الماضي لنقد المتن: تحليل البحوث في بلدنا من حيث المضمون والمنهجية

Öz

في بلدنا، أحرزت الأبحاث الأكاديمية في مجال نقد المتن الحديثية تقدماً كبيراً من حيث الجودة والكمية. ومع ذلك، من الواضح أيضاً أن التحليل النقدي لهذه الدراسات وتقييمها من مختلف الزوايا أمر ضروري لمواصلة التقدم العلمي. تهدف هذه الدراسة إلى فحص ما مجموعه أحد عشر بحثًا تم إعدادها في مجالات ممارسات النقد المتن لعلماء الحديث، ومعايير النقد المتن ، ومشاكل النقد المتن من حيث ادعاءاتهم وأساليبهم ونقاط قوتهم وضعفهم. وفي هذا النطاق، تم اختيار الدراسات المتعلقة بالنقد المتن والتي تمثل تمثيلاً عالياً باستخدام أسلوب أخذ العينات الهادف وتم فحصها من منظور نقدي.
أجريت العديد من الدراسات الأكاديمية في بلدنا حول موضوع نقد المتن في الحديث، وهو أحد الموضوعات المثيرة للجدل في الوقت الحاضر. وبفضل هذه الدراسات، أصبحت العديد من الجوانب المختلفة لنقد المتن أكثر وضوحًا إلى حد ما. ومع ذلك، لا يبدو من الممكن القول بأن هذه الدراسات كافية. من ناحية أخرى، من الأهمية بمكان أن تخضع الدراسات الأكاديمية التي أجريت لفحص نقدي جاد. وفي هذا السياق، يجب الكشف عن محتوى الدراسات التي أجريت وادعاءاتها وأساليبها ونقاط قوتها وضعفها. وبطبيعة الحال، نظرًا لأنه من غير الممكن تحليل جميع الدراسات، فسيكون من الأفضل فحص مجموعة مختارة من الدراسات ذات التمثيلية العالية.

Anahtar Kelimeler

الحديث , نقد المتن , نقد المضمون , الصحة , المنهجية

Kaynakça

• Akalın, İsa. Hadîs Tekniği Açısından Kudsî Hadîsler. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014.
• Akçaoğlu, Faik. Hz. Peygamber’in Kuran Vahyi Dışında Bildirilmesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Doktora Tezi, 2010.
• Aktepe, Emre. Hadislerin Tahlilinde Rekâket. İstanbul: İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
• Alpkıray, Abdulcelil. İhtilâfu’l-Hadis Bağlamında Metin Tenkidi. Ankara: TDV Yayınları, 2024.
• Atâvî, Bessâm b. Abdullah b. Sâlih el-Gânim. “el-Ehâdîs elletî e‘alle el-İmâmu’l-Buhârî mutûnehâ bi’t-tenâkuz”. Mecelletü’l-Hikme 34 (2007 Şubat), 165-259.
• Ayas, Tahir. “Medine Harem Bölgesinin Tespiti: Eleştiriler Bağlamında Bir Buhârî Rivayetinin Serüveni”. İslam Araştırmaları Dergisi 40 (2018), 1-45.
• Başenfer, Sa‘îd b. Abdülkâdir b. Sâlim. Menhecü’l-İmâmi’l-Buhârî fî arzi’l-hadîsi’l-ma‘lûl fi’l-Câmi‘i’s-sahîh. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1437/2016.
• Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmail b. İbrahim el-Cu‘fî. el-Câmi’u’s-sahîh. nşr. Muhammed Züheyr b. Nâsır. yy.: Dâru Tavki’n-Necât, 1422.
• Çalgan, Mehmet Ali. “el-Hadîsü’l-münker: Dirâse Nazariyye Tatbîkiyye fî Kitâbi İleli’l-hadîs li-İbn Ebî Hâtim, Abdüsselâm Ebû Semha”. Hadis Tetkikleri Dergisi 22/1 (Haziran 2024), 23-24.
• Çalgan, Mehmet Ali. “İbn Kesîr’in el-Bidâye ve’n-nihâye’sinin Siyer Kısmında Bazı Sahîhayn Hadislerini Muhteva Tenkidinin Tahlili”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 28/1 (Haziran 2024), 303-324.
• Çalgan, Mehmet Ali. “Menhecü’l-İmâmi’l-Buhârî fî ardi’l-hadîsi’l-ma‘lûl fi’l- Câmi‘i’s-Sahîh, Sa‘îd b. Abdulkâdir Bâşenfer”. Hadis Tetkikleri Dergisi 22/2 (Aralık 2024), 395-398.
• Çalgan, Mehmet Ali. Muhaddisler Muhteva Tenkidi Yaptı Mı?. İstanbul: M. Ü. İFAV Yayınları, 2024.
• Çetin, Mehmet. Metin Eksenli Hadis Tenkidinde Öznellik ve Yorumsallık (Teori ve Uygulama). Ankara: Gece Kitaplığı Yayınları, 2018.
• Dokuz, Ayşe. Çağdaş Hadis Yorumlarında Güncel Ön Kabullerin Etkisi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
• Durays, Hâlid b. Mansûr. Nakdu’l-metni’l-hadîsî ve eseruhû fi’l-hükmi ale’r-ruvât inde ulemâi’l-cerh ve’t-ta’dîl. Riyad: Dâru’l-Muhaddis, 2007.
• Dülber, Hatice. İbn Kuteybe ve Hadis Anlayışı. Ankara: Ankara Üniversitesi, Doktora Tezi, 2008.
• Dümeynî, Misfir b. Gurmullah. Mekâyîsu nakdi mutûni’s-sünne. Riyad: yy., 1984.
• Ebû Semha, Abdüsselam. el-Hadîsü’l-münker dirâse nazariyye tatbîkiyye fî kitâb İleli’l-hadîs li’bni Ebî Hâtim. Beyrut: Dâru’n-Nevâdir, 2012.
• Genç, Mustafa. Sünnet-Vahiy İlişkisi. İstanbul: Beka Yayınları, 2015.
• Güncel Türkçe Sözlük. Erişim 30 Ocak 2025. http://sozluk.gov.tr
• Hacıoğlu, Nejla. Hadis Tenkidinde Küllî Kâide/Asıllar. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2020.
• Hıdır, Özcan. Hıristiyan Kültürü ve Hadisler (Zühd Hadisleri-Literatürü Özelinde). İstanbul: İnsan Yayınları, 2017.
• Hıdır, Özcan. Yahudi Kültürü ve Hadisler. İstanbul: İnsan Yayınları, 2007.
• Iqbal, Navid. Metin Açısından Buhari Hadislerine Yönelik Tenkidler ve Bunların Değerlendirilmesi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Doktora Tezi, 2018.
• İbn Hacer, Ahmed b. Ali el-Askalânî. Fethu’l-bârî bi-şerhi Sahîhi’l-Buhârî. nşr. Abdülaziz b. Abdullah b. Bâz. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 1379.
• İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim ed-Dîneverî. Te’vîlü muhtelifi’l-hadîs. yy.: Müessesetü’l-İşrâk, 1419.
• Kanacevic, Behljulj. Hadisin Güvenirliğini Tespitte Lafız ve Mâna Bozukluğunun Fonksiyonu. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2005.
• Karacabey, Salih. “İsrâiliyyât’ı Belirleme Kriterleri Çerçevesinde İlâhî Mesajın Birliği Meselesi”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/1 (2003), 71-104.
• Kesgin, Salih. Hadisleri Anlama Sorunu. İstanbul: İSAM Yayınları, 2016.
• Kesgin, Salih. Hadislerin Tespit ve Değerlendirilmesinde Anlama Sorunu. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Doktora Tezi, 2011.
• Koçak, Zeynep Canan. “Kudsî Hadis” Olarak Bilinen Hadislerin Kutsal Metinler (Tevrat-İncil) ile İlişkisi. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, 2010.
• Kutlay, Halil İbrahim. “Hadislerin Kutsal Kitapla İrtibatı ve Ondan Etkilendiği İddialarının ‘Ömrünün Uzamasını, Rızkının Artmasını İsteyen Sıla-i Rahim Yapsın’ Hadisi Bağlamında Değerlendirilmesi”. Hadis Tetkikleri Dergisi 10/2 (2012), 23-40.
• OEB, Open Edition Books. “Chapitre II. Ibn Qutayba et la critique du ḥadīṯ”. Erişim 30 Ocak 2025. https://books.openedition.org/ifpo/5907
• Özdemir, Veysel. “Kabir Azâbı ile İlgili Bazı Hadîslerin Metin ve İçerikleri Üzerine Bir İnceleme”. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/3 (2014), 55-123.
• Özsoy, Abdulvahap. Hadis Tenkidi Sahâbe ve Tâbiûn Dönemi. İstanbul: Beka Yayınları, 2016.
• Öztürk, Mustafa. Ahd-i Cedid ve Hadis. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2016.
• Polat, Salahattin. Metin Tenkidi. İstanbul: İFAV Yayınları, 2015.
• Saîdî, Hasan Fevzî Hasan. ez-Zehebî ve menhecuhû fî nakdi metni’l-hadîsi’ş-şerîf. Kahire: Mektebetü Vehbe, 2013.
• Tahâvî, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed. Şerhu müşkili’l-âsâr. thk. Şuayb el-Arnaût. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1994.
• Yıldırım, Enbiya “Kudsî Hadisler Üzerine Genel Bir Değerlendirme”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/2 (2009), 39-47.