Begavî’nin Mesâbîhu’s-sünne’si Özelinde Bir Satır Arası Okuma Denemesi
Öz
Herhangi bir eserin telif süreci, yalnızca müellifin bireysel tercihlerinden ibaret olmayıp çeşitli ilmî, siyasi ve sosyal unsurların doğrudan veya dolaylı etkisi altında şekillenmektedir. Hadis eserleri de bu genel çerçevenin dışında düşünülemez. Zira bir hadis eserinin yalnızca yazılmış olmak için yazıldığını düşünmek, ilmî gerçekler ve tarihî vakıa ile bağdaşmamaktadır. Müellifin yaşadığı toplumun bir parçası olması, onun dönemin gelişmelerinden etkilenmesini kaçınılmaz kılar. Bu etkinin, müellifin zihin dünyasında bir karşılık bulmaması ve eserine yansımaması ise oldukça düşük bir ihtimaldir. Bu doğrultuda, hadis eserlerini değerlendirirken sadece zahirî unsurlara odaklanmak yerine, eserin ana başlıkları, alt başlıkları ve seçilen hadislerin belirlenme sürecini müellifin yetiştiği ilmî çevre ve dönemin genel şartları çerçevesinde ele almak gerekir. Diğer bir ifadeyle, hadis eserlerine satır arası okuma yöntemiyle yaklaşmak, eserin telifine etki eden unsurları daha iyi anlamaya ve müellifin zihnî arka planına nüfuz etmeye imkân tanır. Bu makalede, Begavî’nin (öl. 516/1122) Mesâbîhu’s-sünne adlı eserinin iman bölümü, satır arası okuma yöntemiyle incelenecek; müellifin hadis seçiminde izlediği yöntem, eserine yön veren temel kaygılar ve zihnî arka plan analiz edilecektir. Böylece, hadis derleme geleneği içinde müellifin bilinçli tercihlerinin nasıl şekillendiği ortaya konarak eserin, yazıldığı dönemin ilmî ve fikrî yapısıyla olan ilişkisi değerlendirilecektir.
Anahtar Kelimeler
قراءة تحليلية بين السطور في كتاب مصابيح السنة للإمام البغوي
Öz
تنطلق هذه الدراسة من مقولة مفادُها أنّ تأليف المصنّفات الحديثيّة الكلاسيكيّة لا يقتصر على مجرّد جمع الروايات، بل هو نتاج تفاعلٍ مركّب بين المنزع العلمي للمؤلِّف، وانتمائه المذهبي والعقدي، والظروف السياسيّة والفكريّة التي عاشها، بحيث تنعكس هذه العوامل مجتمعة على بناء الكتاب، وصياغة أبوابه، وانتقاء مروياته وترتيبها. ومن ثَمَّ لا يكفي الاقتصارُ على القراءة الظاهرية للنصّ لفهم مقاصده على وجهها الصحيح إذ إنّ تحليلَ بنيته الداخلية، وعناوين أبوابه، ومنهجَ توزيع الأحاديث فيه، يكشف عن جملةٍ من الدوافع والاعتبارات غير المصرَّح بها.
وفي هذا الإطار تعتمد هذه الدراسة مقاربةً تحليليّةً يمكن توصيفها بـ القراءة السياقيّة البنيويّة (القراءة بين السطور( يمكن أن نقول له باختصار ’القراءة السياقيّة‘،اصطلاحًا خاصًا بالبغويّ مرتبطًا بمصادر الرواية لا بموازين الجرح والتعديل، لا حكمًا نقديًا دقيقًا بل بمعنى تحليل اختيارات المصنِّف في التصنيف والترتيب في ضوء السياق التاريخي والمعرفي الذي تشكّل فيه النصّ، وربط البنية النصيّة بالأسئلة العقدية والفكرية السائدة في عصره.
وانطلاقًا من هذه المقاربة السياقيّة، يتناول القسم الأوّل من البحث يتناول القسم الأوّل من البحث سيرة الإمام البغوي وبيئته العلميّة بوصفها مدخلاً ضرورياً لفهم اختياراته المنهجيّة. فالحسين بن مسعود بن محمد الفراء البغوي (ت 516هـ) نشأ في خراسان، وتنقّل في مراكزها العلميّة، وبرز في علوم التفسير والحديث والفقه، كما تشهد بذلك مؤلفاته الكبرى: معالم التنزيل، وشرح السنة، ومصابيح السنة. ويُبرز البحث أنّ شخصيته العلميّة تشكّلت في سياقٍ تميّز بتشابك الصراعات المذهبية والفكرية، ولا سيما في ظل الصراع السلجوقي-الباطني، والتوترات السنيّة– الشيعيّة، إلى جانب الخلافات الداخلية بين المدارس السنيّة نفسها. كما يُشار إلى الدور المحوري للمؤسسات العلمية –وعلى رأسها المدارس النظاميّة– في ترسيخ العلوم الشرعيّة وإنتاج خطاب علمي منظّم.
Anahtar Kelimeler
A Subtextual Reading Attempt with a Focus on al-Baghawî’s Masabih al-Sunnah
Öz
The composition process of any work does not only consist of the author’s individual preferences, but is shaped under the direct or indirect influence of various scholarly, political and social factors. Hadith works cannot be considered outside of this general context. To think that a hadith work was written for the sake of being written is incompatible with scholarly facts and historical reality. The fact that the author was a part of the society in which he lived makes it inevitable for him to be influenced by the developments of the period. It is highly unlikely that this influence would not find a response in the author's mental world and be reflected in his work. In this respect, when evaluating hadith works, instead of focusing only on the superficial elements, it is necessary to consider the main headings, subheadings and the process of determining the selected hadiths within the framework of the scholarly environment in which the author grew up and the general conditions of the period. In other words, approaching hadith works with the method of reading between the lines allows for a better understanding of the factors affecting the composition of the work and to penetrate the author’s mental background. In this article, the chapter on faith in al-Baghawî’s (d. 516/1122) Masabih al-Sunnah will be analyzed using the interlinear reading method, and the author’s method of selecting hadith, the main concerns that shaped his work, and the mental background will be analyzed. Thus, the relationship of the work with the scholarly and intellectual structure of the period in which it was written will be evaluated by revealing how the author’s conscious preferences were shaped within the tradition of hadith compilation.
Anahtar Kelimeler
