Begavî’nin Mesâbîhu’s-sünne’si Özelinde Bir Satır Arası Okuma Denemesi

Yıl 2025, Sayı: 15, 253 - 282, 31.12.2025

Mesut Çakır

https://doi.org/10.61218/hadith.1682998

Öz

Herhangi bir eserin telif süreci, yalnızca müellifin bireysel tercihlerinden ibaret olmayıp çeşitli ilmî, siyasi ve sosyal unsurların doğrudan veya dolaylı etkisi altında şekillenmektedir. Hadis eserleri de bu genel çerçevenin dışında düşünülemez. Zira bir hadis eserinin yalnızca yazılmış olmak için yazıldığını düşünmek, ilmî gerçekler ve tarihî vakıa ile bağdaşmamaktadır. Müellifin yaşadığı toplumun bir parçası olması, onun dönemin gelişmelerinden etkilenmesini kaçınılmaz kılar. Bu etkinin, müellifin zihin dünyasında bir karşılık bulmaması ve eserine yansımaması ise oldukça düşük bir ihtimaldir. Bu doğrultuda, hadis eserlerini değerlendirirken sadece zahirî unsurlara odaklanmak yerine, eserin ana başlıkları, alt başlıkları ve seçilen hadislerin belirlenme sürecini müellifin yetiştiği ilmî çevre ve dönemin genel şartları çerçevesinde ele almak gerekir. Diğer bir ifadeyle, hadis eserlerine satır arası okuma yöntemiyle yaklaşmak, eserin telifine etki eden unsurları daha iyi anlamaya ve müellifin zihnî arka planına nüfuz etmeye imkân tanır. Bu makalede, Begavî’nin (öl. 516/1122) Mesâbîhu’s-sünne adlı eserinin iman bölümü, satır arası okuma yöntemiyle incelenecek; müellifin hadis seçiminde izlediği yöntem, eserine yön veren temel kaygılar ve zihnî arka plan analiz edilecektir. Böylece, hadis derleme geleneği içinde müellifin bilinçli tercihlerinin nasıl şekillendiği ortaya konarak eserin, yazıldığı dönemin ilmî ve fikrî yapısıyla olan ilişkisi değerlendirilecektir.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Begavî , Mesâbîhu’s-sünne , Eser , Satır arası okuma.

قراءة تحليلية بين السطور في كتاب مصابيح السنة للإمام البغوي

Öz

تنطلق هذه الدراسة من مقولة مفادُها أنّ تأليف المصنّفات الحديثيّة الكلاسيكيّة لا يقتصر على مجرّد جمع الروايات، بل هو نتاج تفاعلٍ مركّب بين المنزع العلمي للمؤلِّف، وانتمائه المذهبي والعقدي، والظروف السياسيّة والفكريّة التي عاشها، بحيث تنعكس هذه العوامل مجتمعة على بناء الكتاب، وصياغة أبوابه، وانتقاء مروياته وترتيبها. ومن ثَمَّ لا يكفي الاقتصارُ على القراءة الظاهرية للنصّ لفهم مقاصده على وجهها الصحيح إذ إنّ تحليلَ بنيته الداخلية، وعناوين أبوابه، ومنهجَ توزيع الأحاديث فيه، يكشف عن جملةٍ من الدوافع والاعتبارات غير المصرَّح بها.
وفي هذا الإطار تعتمد هذه الدراسة مقاربةً تحليليّةً يمكن توصيفها بـ القراءة السياقيّة البنيويّة (القراءة بين السطور( يمكن أن نقول له باختصار ’القراءة السياقيّة‘،اصطلاحًا خاصًا بالبغويّ مرتبطًا بمصادر الرواية لا بموازين الجرح والتعديل، لا حكمًا نقديًا دقيقًا بل بمعنى تحليل اختيارات المصنِّف في التصنيف والترتيب في ضوء السياق التاريخي والمعرفي الذي تشكّل فيه النصّ، وربط البنية النصيّة بالأسئلة العقدية والفكرية السائدة في عصره.
وانطلاقًا من هذه المقاربة السياقيّة، يتناول القسم الأوّل من البحث يتناول القسم الأوّل من البحث سيرة الإمام البغوي وبيئته العلميّة بوصفها مدخلاً ضرورياً لفهم اختياراته المنهجيّة. فالحسين بن مسعود بن محمد الفراء البغوي (ت 516هـ) نشأ في خراسان، وتنقّل في مراكزها العلميّة، وبرز في علوم التفسير والحديث والفقه، كما تشهد بذلك مؤلفاته الكبرى: معالم التنزيل، وشرح السنة، ومصابيح السنة. ويُبرز البحث أنّ شخصيته العلميّة تشكّلت في سياقٍ تميّز بتشابك الصراعات المذهبية والفكرية، ولا سيما في ظل الصراع السلجوقي-الباطني، والتوترات السنيّة– الشيعيّة، إلى جانب الخلافات الداخلية بين المدارس السنيّة نفسها. كما يُشار إلى الدور المحوري للمؤسسات العلمية –وعلى رأسها المدارس النظاميّة– في ترسيخ العلوم الشرعيّة وإنتاج خطاب علمي منظّم.

Anahtar Kelimeler

الحديث , البغوي , مصابيح السنّة , الكتاب , القراءة السياقيّة

A Subtextual Reading Attempt with a Focus on al-Baghawî’s Masabih al-Sunnah

Öz

The composition process of any work does not only consist of the author’s individual preferences, but is shaped under the direct or indirect influence of various scholarly, political and social factors. Hadith works cannot be considered outside of this general context. To think that a hadith work was written for the sake of being written is incompatible with scholarly facts and historical reality. The fact that the author was a part of the society in which he lived makes it inevitable for him to be influenced by the developments of the period. It is highly unlikely that this influence would not find a response in the author's mental world and be reflected in his work. In this respect, when evaluating hadith works, instead of focusing only on the superficial elements, it is necessary to consider the main headings, subheadings and the process of determining the selected hadiths within the framework of the scholarly environment in which the author grew up and the general conditions of the period. In other words, approaching hadith works with the method of reading between the lines allows for a better understanding of the factors affecting the composition of the work and to penetrate the author’s mental background. In this article, the chapter on faith in al-Baghawî’s (d. 516/1122) Masabih al-Sunnah will be analyzed using the interlinear reading method, and the author’s method of selecting hadith, the main concerns that shaped his work, and the mental background will be analyzed. Thus, the relationship of the work with the scholarly and intellectual structure of the period in which it was written will be evaluated by revealing how the author’s conscious preferences were shaped within the tradition of hadith compilation.

Anahtar Kelimeler

Ḥadīth , al-Baghawî , Masabih al-Sunnah , Work , Subtextual Reading

Kaynakça

• Abd b. Humeyd, Ebû Muhammed el-Keşşî. el-Müntahab min Müsnedi Abd b. Humeyd. nşr. Subhî el-Bedrî es-Sâmerâî, Mahmûd Muhammed Halîl es-Saîdî. Kahire: Mektebetü’s-Sünne, 1408/1988.
• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. Müsned. nşr. Şuayb el-Arnaût, Âdil Mürşid vd. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1421/2001.
• Akbaş, Mustafa Yasin. “Mesâbîhu’s-Sünne Şerh Literatürü”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 63/1 (Mayıs 2022), 33-80. https://doi.org/10.33227/auifd.978373.
• Begavî, Ebû Muhammed el-Hüseyin b. Mes‘ûd. Mesâbîhu’s-sünne. nşr. Yusuf Abdurrahman el-Mer‘aşlî vd. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 1407/1987.
• Beyhakî, Ebû Bekir Ahmed b. el-Hüseyin b. Ali. es-Sünenü’l-kebîr. nşr. Muhammed Abdulkadir Ata. 11 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmîyye, 1424/2003.
• Beyhakî, Ebû Bekir Ahmed b. el-Hüseyin b. Ali. Şu‘abü’l-îmân. nşr. Abdulalî Abdulhamîd Hâmid. 14 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1423/2003.
• Çakan, İsmail Lütfi. Hadis Edebiyatı. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 27. Basım, 2023.
• Çakan, İsmail Lütfi. İslâmî Yapılanmada Siret ve Sünnet. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 4. Basım, 2023.
• ed-Dâvûdî, Şemseddin Muhammed b. Ali b. Ahmed. Tabakâtu’l-müfessirîn. nşr. heyet. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye.
• Dihlevî, Ebü’l-Mecd Abdülhak b. Seyfeddîn b. Sa‘dillâh. Lemeâtü’t-tenkîh fi şerhi Mişkâti’l-Mesâbîh. nşr. Takiyyüddîn en-Nedvî. 10 Cilt. Dımaşk: Dâru’n-Nevâdir, 1435/2014.
• Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî. Sünen. nşr. Şuayb el-Arnaût - Muhammed Kâmil Karabellî. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’r-Risâle el-‘Âlemiyye, 1430/2009.
• Eş‘arî, Ebü’l-Hasan. el-İbâne ‘an usûli’d-diyâne. nşr. Salih b. Mukbil b. Abdullah el-Usaymî et-Temîmî. Riyad: Dâru’l-Fazîle, 1432/2011.
• Eş‘arî, Ebü’l-Hasan. Makâlâtü’l-İslâmiyyîn. nşr. Naîm Zarzûr. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Asrıyye, 1426/2005. Gazzâlî, Ebû Hâmid. Fedâ’ihu’l-Bâtıniyye. nşr. Abdurrahman Bedevî. Kâhire: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekafiyye, 1383/1964.
• Gurbet, Mahmut. Niyet Hadisi: Tahric ve Tahlil Buhari Varyantları. PDF: Kitap Dünyası Yayınları, 2. Basım, 2024. https://www.kitapdunyasi.com.tr/niyet-hadisi-tahric-ve-tahlil-buhari-varyantlari
• el-Habeşî, Abdullah Muhammed. Câmi‘u’ş-Şürûh ve’l-Havâşî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Minhâc, 1439/2017. Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdullah Muhammed b. Abdullah b. Muhammed. el-Müstedrek ‘ale’s-Sahihayn. nşr. Mustafa Abdulkâdir Atâ. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1411/1990.
• Hızlı, Mefail. “Osmanlı Medreselerinde Okutulan Dersler Ve Eserler”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/1 (Ocak 2008), 25-46.
• İbn Hacer, Ebü’l-Fadl Ahmed b. Ali el-Askalânî. en-Nüket alâ kitâbi İbni’s-Salâh. nşr. Rabî‘ b. Hâdî Umeyr. 2 Cilt. Riyad: Dâru’r-Râye, 1415/1994.
• İbn Hallikân, Ebü’l-Abbâs Şemseddîn Ahmed b. Muhammed b. İbrahim. Vefeyâtü’l-aʿyân ve enbâ’ü ebnâ’i’z-zamân. nşr. İhsan Abbas. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1900.
• İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân b. Ahmed el-Büstî. Sahîhu İbn Hıbbân bi tertîbi İbn Belebân. nşr. Şuayb el-Arnaût. 18 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1414/1993.
• İbnü’s-Salâh, Ebû Amr Takıyyüddîn Osman. Mukaddimetü İbni’s-Salâh. nşr. Nûreddin Itr. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 1406/1986.
• İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasan İzzeddîn Ali b. Muhammed b. Abdülkerim. el-Kâmil fi’t-târîh. nşr. Ömer Abdüsselâm Tedmürî. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 3. Basım, 1417/1997.
• İbn Kesir, Ebü’l-Fidâ İmadüddin İsmail b. Ömer. el-Bidâye ve’n-Nihâye. nşr. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 21 Cilt. Kahire: Dâru Hicr li’t-Tıbaa ve’n-Neşr, 1424/2003.
• Kâdî Abdülcebbâr. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-adl. nşr. Mahmûd Muhammed Kasım. Kahire: Darü’l-Mısriyye, 1385/1965.
• Kâdî Abdülcebbâr, Şerhu Usûli’l-hamse. nşr. İmam Ahmed b. Hüseyin b. Ebî Hâşim. 2 Cilt. Kâhire: Mektebetü’l-Vehbe, 1408/1988.
• Kâtip Çelebi, Mustafa b. Abdullah. Keşfü’z-zunûn ‘an esâmi’i’l-fünûn. 2 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi'l-‘Arabî, 1941.
• el-Kârî, Ebü’l-Hasan Nureddîn Ali b. Sultân el-Herevî. Mirkâtü’l-mefâtîh şerhu Mişkâti’l-Mesâbîh. nşr. Cemâl Aytânî. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1422/2001.
• el-Kârî, Ebü’l-Hasan Nureddîn Ali b. Sultân el-Herevî. Şerhu’l-Fıhhi’l-ekber. nşr. Mervân Muhammed eş-Şi‘âr. Şam: Dâru’n-Nefâis, 2009/1430.
• Malatî, Ebü’l-Hüseyn Muhammed b. Ahmed b. Abdirrahmân. et-Tenbîh ve’r-red ‘alâ ehli’l-ehvâ’ ve’l-bida‘. nşr. Zâhid el-Kevserî. Mısır: Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, 1428/2007.
• Müfîd, Ebû Abdullah Muhammed b. Muhammed b. Nu‘mân eş-Şeyh. en-Nüketü’l-i‘tikâdiyye. nşr. Rızâ el-Muhtârî. Kum: el-Mu’temeru’l-Âlemî li-Elfiyeti’ş-Şeyhi’l-Müfîd, 1413/1992.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî. Sahîh. nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 5 cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, ts.
• Nesefî, Ebü’l-Muîn Meymûn b. Muhammed b. Muhammed b. Mu‘temid. Bahrü’l-kelâm fî ‘akâ’idi ehli’l-İslâm. nşr. Muhammed Seyyid Bersîcî. Umman: Dâru’l-Feth, 1435/2014.
• Nesefî, Ebü’l-Muîn Meymûn b. Muhammed b. Muhammed b. Mu‘temid. Tebsıratü’l-edille fi usûli’d-din. nşr. Claude Salame. 2 Cilt. Dımaşk: el-Ceffân ve'l-Câbi, 1414/1993.
• Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref. et-Takrîb ve’t-teysîr li-maʿrifeti süneni’l-beşîri’n-nezîr fî usûli’l-hadîs. nşr. Muhammed Osman el-Hoşt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1405/1985.
• Nizâmülmülk. Siyasetnâme. çev. Mehmet Taha Ayar. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2009. Özpınar, Ömer. Hadis Edebiyatının Oluşumu. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2005.
• Pezdevî, Muhammed b. Muhammed Ebü’l-Yüsr. Usûlü’d-dîn, nşr. Doktor Hans Bitrelns. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye, 1424/2003.
• Sâbûnî, Nûreddin. Mâtürîdiyye Akâidi. çev. Bekir Topaloğlu. Ankara: DİB Yayınları, 2000.
• Safedî, Salahaddîn Halil b. Eybek b. Abdullah. el-Vâfî bi’l-Vafeyât. nşr. Ahmed el-Arnaût - Türki Mustafa. 29 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1420/2000.
• Sübkî, Tâceddin Abdulvehhâb b. Ali. Tabakâtü’ş-Şâfi‘iyyeti’l-kübrâ. nşr. Mahmûd Muhammed et-Tanâhî - Abdulfettâh Muhammed el-Hulv, 10 Cilt. Kahire: Dâru Hicr li’t-Tıbaa ve’n-Neşr, 2. Basım, 1413/1993.
• Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâleddin Abdurrahman b. Ebû Bekir. Tabakâtü’l-huffâz. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1. Basım, 1403/1983.
• Süyûtî, Celâleddin Abdurrahman b. Ebû Bekir. Tabakâtu’l-müfessirîn. nşr. Ali Muhammed Ömer. Kahire: Mektebetü Vehbe, 1. Basım, 1396/1976.
• Şehristânî, Ebü’l-Feth Tâcüddîn. el-Milel ve’n-nihal. nşr. Abdülazîz Muhammed Vekîl. 3 Cilt. Kâhire: Müessesetü’l-Halebî, 1387/1968.
• Şerîf el-Murtazâ, Ali b. Hüseyin. ez-Zahîre fî ilmi’l-kelâm. nşr. Ahmed Hüseynî. Kum: Müessesetü’n-Neşri’l-İslâmî, 1411/1990.
• Şeyh Müfîd, Ebû Abdullah Muhammed b. Muhammed b. Nu‘mân. en-Nüketü’l-i’tikâdiyye. nşr. Rızâ el-Muhtârî. Kum: el-Mu’temeru’l-Âlemî li-Elfiyeti’ş-Şeyhi’l-Müfîd, 1413/1992.
• Taberânî, Ebü’l-Kâsım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân b. Ahmed b. Eyyûb. Mu‘cemu’l-kebîr. nşr. Hamdî Abdulmecîd es-Selefî. 25 Cilt. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, 1415/1994.
• Taberânî, Ebü’l-Kâsım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân b. Ahmed b. Eyyûb. Mu‘cemu’l-evsat. nşr. Târık b. İvadullah- Abdülmuhsin b. İbrâhîm. 10 Cilt. Kâhire: Dâru’l-Haremeyn, 1415/1995.
• Teftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Ömer. Şerhu’l-‘Akâid. nşr. Ali Kemal. Beyrut: Daru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, 1436/2014.
• Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevra. Sünen. nşr. Ahmed Muhammed Şâkir - Muhammed Fuâd Abdülbâkî - İbrahîm Atve İvaz. 5 Cilt. Mısır: Matbaatü Mustafâ el-Bâbî el-Halebî, 1395/1975.
• Yılmaz Hayati. Toplumsal Dönüşümde Sünnet. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2004.
• Yılmaz, Hayati. “Bir Hadisçinin Bireysel ve Toplumsal Eğitim Projesi -Nevevî ve Riyâzü’s-Sâlihîn’i Okumak-”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/14 (Aralık 2006), 67-88. https://doi.org/10.17335/suifd.09252.
• Zehebî, Şemseddîn Muhammed b. Ahmed b. Osman. Siyeru A‘lâmi’n-Nübelâ’. nşr. Şuayb el-Arnaût vd. 23 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1405/1985.
• Zehebî, Şemseddîn Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed b. Osman. El-‘İber fî haberi men gaber. nşr. Ebû Hâcir Muhammed es-Saîd b. Bisyûnî Zağlûl. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye.
• Zehebî, Şemseddîn Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed b. Osman. Tezkiratü’l-huffâz. nşr. Zekeriya Umeyrât. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1. Basım, 1419/1998.