دراسة حول استخدام كلمة ’صالح‘ في الأحاديث النبوية

Yıl 2025, Sayı: 15, 1 - 31, 31.12.2025

Mustafa Öztürk

https://doi.org/10.61218/hadith.1756133

Öz

يتضح من دراسة استعمال لفظ "صالح" في الأحاديث النبوية أنه، كما في الآيات القرآنية، يظهر في المقام الأول كوصف للفعل الصالح أو للعبد الصالح، أي صفة متعلقة بالفعل أو بالفاعل. وفي هذا الإطار، يُستعمل اللفظ للإشارة إلى معنى عام أو معيّن بحسب مقتضى السياق.
وفي الأحاديث النبوية، يدخل ضمن الأعمال الصالحة ما يتعلق بفضل القيام بالعمل الصالح، وتوجيه الناس إليه وتحفيزهم عليه، والتحذير من خلطه بالعمل السيئ، وأهمية الدعاء بالتوفيق للعمل الصالح ونحو ذلك. كما تفيد بعض الأحاديث أنّ أحبّ الأعمال إلى الله ادوامها وان قل، وأن الانتساب إلى الأنبياء في الآخرة لا يتحقق إلا بالتقوى والعمل الصالح.
وعند النظر في جملةٍ من الأعمال الصالحة المعيَّنة، يتبيّن أنّها تشمل ترك المعصية، وإقامة الصلاة، والمداومة على التسبيح والتكبير والتهليل، والإكثار من الصدقة، وصيام يومي الإثنين والخميس، وطلب الدعاء الصالح من الأخ الصالح، وما إلى ذلك من الأعمال المتصلة أساسًا بالعبادات. كما يرد في الأحاديث استعمال لفظ "صالح" مقرونًا بجملة من العبادات، مع التنبيه في الوقت نفسه إلى البعد الأخلاقي. ويظهر هذا البعد أحيانًا في الإشارة إلى الأخلاق الصالحة بوصفها مفهومًا مثاليًا عامًا، وأحيانًا أخرى من خلال تعابير أصيلة تدل على خصال خُلُقية معيّنة، مثل: الهدي الصالح، والسمت الصالح (السلوك والهيئة الحسنة)، والقول الصالح (الكلمة الطيبة)، والفأل الصالح (تفسير الوقائع تفسيرًا إيجابيًا).

Anahtar Kelimeler

الحديث , القرآن الكريم , العمل الصالح , العبد الصالح , الأخلاق الصالحة.

Hadislerde ‘Sâlih’ Sözcüğünün Kullanımı Üzerine Bir Tetkik

Öz

Hadislerdeki kullanımını tetkik ettiğimiz sâlih sözcüğü, lügat anlamına paralel şekilde faydalı, faziletli, hayırlı/iyi, sadık, samimi, doğru ve güzel olan, helal, işe yarar, elverişli, bozukluk ve yanlışlıktan arınmış, barışçı, uyumlu, kaliteli vb. manalarla öne çıkmaktadır. Üstelik sözcük, pek çok âyette görüldüğü üzere hadislerde de öncelikle dinî ve dünyevî bakımdan hayırlı, faydalı iş anlamında sâlih amel veya hayırlı, faziletli kimse anlamında sâlih kul şeklinde bir eylemin yahut bir insanın niteliği olarak yer alır. Aynı zamanda sözcük, genel ya da muayyen bir içeriği tavsif eder. Diğer taraftan ilgili sözcük, sâlih memleket, sâlih ev, sâlih aile, sâlih arkadaş, sâlih komşu, sâlih mal, sâlih evlat, sâlih rüya gibi birçok ibarede, toplumlarda az ya da çok kıymet atfedilen daha spesifik ve daha geniş yelpazedeki kelimeler grubunun vasfı olmuştur. Ayrıca şuna da vurgu yapalım ki, hadislerdeki kullanım, genelde Kur’an, özelde Kur’an merkezli çalışmalardaki kullanımla üslup ve muhteva yönüyle benzerliklere ve farklılıklara sahip olup, nispeten daha pratik ve kapsamlı gözükmekte ve tabii olarak sözcüğün anlaşılmasına katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Kur’an , Sâlih Amel , Sâlih Kul , Sâlih Ahlâk

A Study on the Use of the Word ‘Sālih’ in Hadīths

Öz

The word sālih, whose usage in hadīths we have analyzed, stands out with the meanings of beneficial, virtuous, auspicious/good, loyal, sincere, true and beautiful, halal, useful, convenient, free from corruption and falsehood, peaceful, harmonious, quality, etc., similar to its lexical meaning. Moreover, the word appears in hadīths, as in many verses, primarily as a characteristic of an action or a person, such as sālih deed in the sense of a good and beneficial deed in religious and worldly terms, or sālih servant in the sense of a good and virtuous person. At the same time, the word describes a general or specific content. On the other hand, the related word has become the characterization of a more specific and wider range of words attributed more or less value in societies in many phrases such as sālih country, sālih houme, sālih family, sālih friend, sālih neighbor, sālih property, sālih son, sālih dream, etc. Let us also emphasize that the usage in the hadiths, in general with the Qur’an and Qur’an-centered studies, shows stylistic and substantive similarities and differences, while being more practical and comprehensive, thus aiding understanding of the term.

Anahtar Kelimeler

Hadith , Qur , Sālih Deed , Sālih Servent , Sālih Ethics

Kaynakça

• Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş – Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 20. Basım, 2010.
• Abdürrezzâk, Ebû Bekr Abdürrezzâk b. Hemmâm es-San‘ânî. Musannefu Abdirrazzak. thk. Habîburrahman el-A’zamî. 11 Cilt. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 1403.
• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. 6 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1413/1992.
• Akın, Murat. “Değerler Eğitimi Açısından İman-Amel-i Salih İlişkisi”. Toplumsal Bütünleşmede Değerler ve Eğitimi III. Uluslararası Değerler Eğitimi Kongresi (Bildiriler Kitabı). ed. Hasan Meydan. 237-247. Zonguldak: Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi Yayınları, 2018.
• Ali el-Kârî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Sultân Muhammed el-Kârî el-Herevî. Mirkâtü’l-mesâbîh şerhu Mişkâti’l-mesâbîh. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1422/2002.
• Altuntaş, Abdurrahman. “Kur’an’da İnsanın Sâlih Olma Süreci”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/13 (2018), 81-113.
• Aynî, Ebû Muhammed Mahmûd b. Ahmed Bedrüddîn. Umdetü’l-kârî şerhu Sahîhi’l-Buhârî. nşr. Abdullah Mahmûd Muhammed Ömer. 25 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
• Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdülkâdir Atâ. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424/2003.
• Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmâîl. Sahîhu’l-Buhârî. 8 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1413/1992.
• Çağrıcı, Mustafa. “Sâlih”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Çakır, Mustafa. “Fıkıh İlminin Bireyde Sâlih Amel Bilincinin Şekillenmesine Katkıları”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 41 (2023), 75-104.
• Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdirrahman. Sünenü’d-Dârimî. 2 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1413/1992.
• Dumlu, Ömer. Kur'ân-ı Kerim'de Salâh Meselesi. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1992.
• Dumlu, Ömer. “Salâh Kavramı Üzerine Bir İnceleme”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7 (1992), 147-159.
• Hatiboğlu, İbrahim. “Sa‘d b. Ebû Vakkâs”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 35. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
• Hattâbî, Ebû Süleymân Hamd b. Muhammed. Meâlimü’s-Sünen. 4 Cilt. Halep: el-Matbaatü’l-İlmiyye, 1351/1932.
• Hererî, Muhammed el-Emîn b. Abdillah. Şerhu Sahîhi Müslim: el-Kevkebü’l-vehhâc ve’r-ravzu’l-behhâc, fî şerhi Sahîhi Müslim b. el-Haccâc. 26 Cilt. Cidde: Dâru’l-Minhâc, 1430/2009.
• Herevî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed el-Ezherî. Tehzîbü’l-lüga. thk. Muhammed ‘Avd Mur’ib. 8 Cilt. Beyrût: Dârü İhyâi’t-Turâsi’l-‘Arabî, 2001.
• İbn Battâl, Ebü’l-Hasen Ali Halef b. Abdülmelik el-Kurtubî. Şerhu Sahîhi’l-Buhârî. thk. Ebû Temîm Yâsir b. İbrâhim. 10 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1423/2003.
• İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr Abdullah b. Muhammed b. Ebî Şeybe İbrahim el-Kûfî. el-Kitâbü’l-Musannef fi’l-ehâdîs ve’l-âsâr. thk. Kemal Yusuf el-Hût. 7 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1409/1989.
• İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. el-İsâbe fî temyîzi’s-shâbe. thk. Adil Ahmed-Ali Muhammed. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415.
• İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Fethu’l-bârî şerhu Sahîhi’l-Buhârî. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1379/1959.
• İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân el-Büstî. el-İhsân fî takrîbi Sahîhi İbn Hibbân. thk. Şuayb el-Arnaûd. 18 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1408/1988.
• İbn Huzeyme, Ebû Bekr Muhammed b. İshâk b. Huzeyme en-Nîsâbûrî. Sahîhu İbn Huzeyme. thk. Muhammed Mustafa el-A’zamî. 4 Cilt. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 1412/1992.
• İbn Mâce, Ebû Abdillah Muhammed b. Yezîd b. Mâce el-Kazvînî. Sünenü İbn Mâce. 2 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1412/1992.
• İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-Arab. 25 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414/1993.
• Karagöz, İsmail. “Kur’an’da Sâlih Amel Kavramı Sâlih ve Muslih İnsanların Özellikleri”. Diyanet İlmi Dergi 33/2 (1997), 59-72.
• Keskin, Hasan. “Fâtir Suresi 10. Ayeti Bağlamında Tevhid Sözü İle Sâlih Amel İlişkisi Üzerine Bazı Değerlendirmeler”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/2 (2009), 117-129.
• Kûrânî, Ahmed b. İsmail b. Osman. el-Kevserü’l-cârî ilâ riyâzi ehâdîsi’l-Buhârî. thk. Ahmed Azv. 11 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1429/2008.
• Mâlik, Ebû Abdillâh Mâlik b. Enes el-Asbahî. el-Muvatta’. 2 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1413/1992.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed. Tefsîru’l-Mâtürîdî (Te’vîlâtü Ehli’s-Sünne). thk. Mecdî Bâslûm. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1426/2005.
• Muhammed Fuâd Abdülbâkî. el-Mu‘cemü’l-müfehres li elfâzi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1364/1945.
• Mübârekfûrî, Ebü’l-Ulâ Muhammed Abdurrahmân b. Abdirrahîm. Tuhfetü’l-ahvezî bi şerhi Câmi‘i’t-Tirmizî. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
• Münâvî, Muhammed Abdürraûf b. Tâci’l-ârifîn. Feyzu’l-kadîr şerhu’l-Câmi’s-sağîr. 6 Cilt. Mısır: el-Mektebetü’t-Ticâriyye, 1356.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî. Sahîhu Müslim. 5 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1413/1992.
• Nesâî, Ebû Abdirrahman Ahmed b. Şu‘ayb. Sünenü’n-Nesâî. 8 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1413/1992.
• Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Muhyiddîn Yahyâ b. Şeref. el-Minhâc şerhu Sahîhi Müslim b. Haccâc. 18 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1392.
• Râgıb, Ebü’l-Kâsım Hüseyn b. Muhammed er-Râgıb el-İsfehânî. el-Müfredât fî ğârîbi’l-Kur’ân. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 1412.
• Süleymân b. el-Eş‘as es-Sicistânî, Ebû Dâvûd. Sünenü Ebî Dâvûd. 5 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1413/1992.
• Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleymân b. Ahmed. el-Mu‘cemu’l-kebîr. thk. Hamdî b. Abdilmecîd es-Selefî. 25 Cilt. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, 1415/1994.
• Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. Sünenü’t-Tirmizî. 5 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1413/1992.
• Yılmaz, Nusrettin. “Andragojik Açıdan Bir Değer Olarak Sâlih Amel”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20/2 (2020), 667-699.