الخبر المتواتر في كتاب «المحصول في علم أصول الفقه» لفخر الدين الرازي - دراسة مقارنة في ضوء أصول الحديث -

Yıl 2025, Sayı: 15, 221 - 252, 31.12.2025

Mehmet Turan

https://doi.org/10.61218/hadith.1757953

Öz

طوَّرت العلومُ الإسلاميةُ عبر تاريخها مفاهيمَ أصيلةً تتوافق مع مناهجها ومقاصدها الخاصّة. وقد أسهمت علومٌ عديدة، وفي مقدّمتها الفقه، والحديث، والكلام، والتفسير، في تشكيل عوالمها المفاهيمية أثناء معالجتها لقضاياها ومسائلها. وقد أدّى ذلك إلى تحديد الحدود الفاصلة بين العلوم، وفي الوقت نفسه إلى إبراز الكيفية التي يُنتج بها كلُّ علمٍ معرفتَه، والنظام الفكري الذي يقوم عليه.
ومع ذلك، برزت بعضُ المفاهيم بوصفها محطَّ اهتمامٍ مشتركٍ لأكثر من علمٍ من هذه العلوم. ويُعَدّ مفهومُ المتواتر من أبرز المفاهيم التي تندرج ضمن هذا الإطار؛ إذ يحتل موقعًا مركزيًّا في علومٍ متعدّدة، كعلم الكلام، والفقه، والمنطق، والحديث، ويُتناوَل في كلٍّ منها وفق مقاربةٍ خاصّة ومنهجٍ متميّز. وقد قدّم فخرُ الدين الرازي، المعروف في التراث العلمي الإسلامي بقدرته على التفكير البينيّ بين التخصّصات، إسهاماتٍ مهمّة في تناول مفهوم المتواتر وتحليله ضمن إطارٍ منهجيٍّ منظَّمٍ ومتداخلِ الاختصاصات. ففي كتابه «المحصول في علم أصول الفقه»، الذي يُعَدّ من أهمّ المصادر الموسَّعة في منهجية الفقه وأصوله، تناول الرازي مسألة المتواتر بالبحث والتحليل من زوايا كلامية وفقهية ومنطقية وفلسفية، وناقشها نقاشًا مفصّلًا، مبيِّنًا المعنى اللغوي والاصطلاحي للتواتر، وقيمته المعرفية، والشروط المعتبرة في تحقّقه.

Anahtar Kelimeler

الحديث , فخر الدين الرازي , المحصول , الخبر , المتواتر

‘el-Mahsûl’ Adlı Eseri Bağlamında Fahreddin er-Râzî’nin Haber-i Vâhid’e Dair Görüşleri

Öz

Bu makale, Fahreddin er-Râzî'nin (ö. 606/1210) fıkıh usulüne dair kaleme aldığı ve mütekellim metodunun önemli eserlerinden biri olan el-Mahsûl fî İlmi Usuli'l-Fıkh adlı eseri bağlamında, haber-i vâhidin şer'î-amelî konulardaki hücciyeti anlayışını incelemektedir. Çalışma, Râzî'nin haber-i vâhidin hüccetiyetine dair ortaya koyduğu delilleri tespit etmeyi amaçlamaktadır. Bu kapsamda, onun akidevî meselelerdeki haber-i vâhid anlayışına da kısaca değinilerek, ahad haberlerin zan ifade etmesi nedeniyle ulûhiyetle ilgili konularda delil olarak kullanılamayacağı kanaatini taşıdığı belirlenmiştir. Fahreddin er-Râzî, diğer usûl âlimleri gibi, haber-i vâhidin şer'î meselelerde delil olarak kullanılabileceği görüşünü benimsemektedir. Ancak ona göre, ahad hadis metninin kat'î bir delille çelişmemesi temel şarttır. Haber-i vâhidin delil olarak kullanılabileceği tezini desteklemek amacıyla Kur'an, mütevâtir sünnet, icmâ ve kıyastan deliller sunmaktadır. Ayrıca, muhtemel bir zararın defedilmesi ihtimaline binaen haber-i vâhidle amel etmenin aklen de caiz olduğunu ifade etmektedir. Bu çalışmada, Fahreddin er-Râzî'nin şer'î meselelerde haber-i vâhidin hüccet olarak kabul edilebilmesi için ravide aradığı şartlar detaylı bir şekilde ele alınmıştır. Râzî'nin ahad haberlerle amel etme hususunda ortaya koyduğu deliller incelenmiş, haber-i vâhidin kabulü için öne sürdüğü şartların neler olduğu tespit edilmiş ve Râzî'nin haber-i vâhide yaklaşımı bilimsel bir perspektifle analiz edilmiştir. Bu bağlamda, Râzî'nin metodolojisi ve raviden beklediği nitelikler kapsamlı bir değerlendirmeye tabi tutulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Sünnet , Ahad , Haber-i Vahid , Fahreddin er-Râzî , el-Mahsûl.

Mutawātir Khabar in Fakhr al-Dīn al-Rāzī’s al-Maḥṣūl fī ʿilm uṣūl al-fiqh -A Comparative Analysis in the Context of Ḥadīth Methodology-

Öz

In this article, the section on mutawātir reports in al-Maḥṣūl fī ʿIlm Uṣūl al-Fiqh by Fakhr al-Dīn al-Rāzī (d. 606/1210), one of the prominent figures of the Ashʿarī tradition, is examined through a comparative analysis with the approaches of ḥadīth scholars within the framework of ḥadīth methodology. The research aims to conceptualize the notion of mutawātir within an interdisciplinary framework, encompassing both fiqh and ḥadīth methodology. The study first identifies how al-Rāzī and the ḥadīth scholars positioned mutawātir reports within their respective methodological frameworks. Subsequently, al-Rāzī’s definition of the mutawātir report is examined, and the points at which it converges with and diverges from the approaches of ḥadīth scholars are identified; accordingly, the criteria proposed by al-Rāzī for mutawātir reports are compared with the conditions stipulated by the muḥaddithūn. Finally, the manner in which al-Rāzī conceptualizes the relationship between mutawātir reports and certain knowledge is evaluated, and the principal similarities and differences between his position and that of the ḥadīth scholars are set forth. The research concludes that there are significant differences between al-Rāzī and the ḥadīth scholars regarding the place of mutawātir khabar in methodology, their definition, conditions and epistemological value, though some points of agreement are also present. In addition, it has been understood that al-Rāzī generally inclined toward theoretical and philosophical evaluations, whereas the ḥadīth scholars adopted a more transmission-centered perspective.

Anahtar Kelimeler

Ḥadīth , Fakhr al-Dīn al-Rāzī , al-Maḥṣūl , Khabar , Mutawātir

Kaynakça

• Agitoğlu, Nurullah. “el-Mahsûl Adlı Eseri Çerçevesinde Şâfiî Usûlcü Fahreddin Er-Râzî’nin Hz. Peygamber’in Fiillerine Yaklaşımı”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/17 (31 Ağustos 2017), 51-62.
• Apaydın, H. Yunus. “Haber-i Vâhid”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/355-363. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
• Beğavî, Muhammed Muhyissünne el Huseyn b. Mesud. b. Muhammed el-Ferrâ el-Beğavî. Mea’limu’t-tenzil fi tefsiri’l-Kur’an. thk. Abdurrezzak el-Mehdî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyai’t-Turasi’l-Arabî, 1. Basım, 1999.
• Beyhakî, Ebu Bekr Ahmed b. Hüseny b. Ali b. Musa el-Hüsrevcırdî el-Horasanî. es-Sünenü’l-kubra. thk. Muhammed Abdulkadir Ata. Beyrut: Dâru’l-Kutubu’l-İlmiyye, 2003.
• Buharî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî el-Buhârî. Sahihu’l-Buharî. Riyad: Mektebetu Dâru’s-Selam, 1999.
• Bulut, Hasan. el-Mahsul Bağlamında Fahrettin er Râzi’nin Içtihad Anlayışı. Bingöl: Bingöl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Entitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
• Cürcânî, Ebû Ahmed Abdullah b. Adî b. Abdillâh el-Cürcanî. el-Kâmil fî duafâi’r-ricâl. thk. Âdil Ahmed Abdulmevcud vd. 9 Cilt. Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım. 1997.
• Çelik, İmam Rabbani. Fahreddin Er-Râzî’nin Usûl Düşüncesinde Umûm Lafızların Mahiyeti (el-Mahsûl Örneği). Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
• Darekutnî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ömer b. Ahmed ed-Dârekutnî. Sünenu’d-Darekutnî. thk. Şuayb el-Arnavutî-Hasan Abdulmünim Şilbî- Abdullatif Hirzullah- Ahmet Berhum. 5 Cilt. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 1. Basım, 2004.
• Diyanet İşleri Başkanlığı Kur’an-ı Kerim Meâli. çev. Halil Altuntaş-Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 20. Basım, 2010.
• Ebu Huseyin el-Basrî, Muhammed b. Ali et-Tayyip Ebu’l-Hüseyin el-Basrî el-Mu’tezilî. el-Mu’temed fi usûli’l-fıkh. thk. Halil Meysun. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubu’l-İlmiyye, 1. Basım, 1983.
• Ebu Ya’lâ, Ebû Ya‘lâ Muhammed b. el-Hüseyn b. Muhammed b. Halef el-Ferrâ’. el-Udde fi usûli’l-fıkh. thk. Ahmed b. Ali b. Seyr el-Mubarekî. b.y.: y.y., 2. Basım, 1990.
• Eraslan, Abdulvasıf. Mu‘tezile’de Haber Teorisi (Kâdî Abdülcebbâr Örneği). Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2020. Eraslan, Abdulvasıf. “Kâdî Abdülcebbâr’da Mütevâtir Teorisi”. Kader 17/2 (Aralık 2019), 437-473. https://doi.org/10.18317/kaderdergi.625421.
• Eraslan, Abdulvasıf. “Basrâ Mu’tezile’sinin Son Dönem Temsilcisi Kādî Abdülcebbâr’a Göre Âhâd Haber”. Şarkiyat 11/3 (Aralık 2019), 1156-1172. https://doi.org/10.26791/sarkiat.617227.
• Ertürk, Mustafa. “Haber-i Vâhid”. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları İslâm Ansiklopedisi. 14/349-352. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
• Ezherî, Ebû Mansur Muhammed b. Ahmed el-Ezherî el-Herevî. Tehzîbu’l-Luğa. thk. Muhammed Avd Murib. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İhyai't-Turasi'l-Arabî, 1. Basım, 2001.
• Fahreddin er-Râzî, Ebu Abdillâh (Ebü'l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn er-Râzî et-Taberistânî. Esasu’t-takdis. Kahire: Mektebetu’l-Kulliyati’l-Ezheriyyeti bi’l-Kahire, 1986.
• Fahreddin er-Râzî, Ebu Abdillâh (Ebü'l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn er-Râzî et-Taberistânî. Mefâtîhu’l -gayb/et-Tefsîru’l-kebîr. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyai’t-Turâsi’l-Arabî, 3. Basım, 1999.
• Fahreddin er-Râzî, Ebu Abdillâh (Ebü'l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn er-Râzî et-Taberistânî. el-Maḥṣûl - fi ilmi usûli’l-fıkh. thk. Cabir Feyyaz el-Alvanî. 6 Cilt. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 3. Basım, 1997.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed el-Gazzâlî et-Tûsî. el-Mustasfa fi ilmi’l-usûl. thk. Muhammed b. Süleyman el-Aşkar. 2 Cilt. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 1. Basım, 1997.
• Hansu, Hüseyin. Mütevatir Haber. Van: Bilge Adamlar Yayınları, 2008.
• Hatipoğlu, Mehmed Said. Hilafetin Kureyşliliği. Ankara: Otto Yayınları, 2016.
• Humeydî, Ebû Bekr Abdullah b. ez-Zübeyr b. Îsâ el-Kureşî el-Humeydî. Musnedu’l-Humeydî. thk. Hüseyn Selim Esed ed-Daranî. 2 Cilt. Dımeşk: Dâru’s-Saka, 1. Basım, 1996.
• İbn Ebi Şeybe, Ebû Bekr Abdullāh b. Muhammed b. Ebî Şeybe İbrâhîm el-Absî el-Kûfî. el-Kitâbu’l-Musannef fi’l-ehadis ve’l-âsâr. thk. Kemal Yusuf el-Hut. 7 Cilt. Riyad: Mektebetu’r-Rüşd, 1. Basım, 1989.
• İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. Nüzhetü’n-nazar fi tavzihi Nühbeti’l-fiker. Kahire: Dâru’l-Âsar, 1. Basım, 2002.
• İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdullâh b. Yûsuf b. Ahmed b. Abdillâh b. Hişâm el-Ensârî el-Mısrî. Şerhu Katri’n-nedâ ve belli’s-sadâ. thk. Muhammed Muyuddin Abdulhamid. Mısır: Matbaatu’s-Saade, 13. Basım, 1963.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer b. Kesîr b. Dav’ b. Kesîr el-Kaysî el-Kureşî el-Busrâvî ed-Dımaşkī eş-Şâfiî. Tefsiru’l-Kur’ani’l-Âzim. thk. Muhammed Hüseyn Şemsuddin. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubu’l-İlmiyye, 1. Basım, 1998.
• İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim b. Kuteybe ed-Dîneverî. Garîbu’l-hadîs. thk. Abdullah el-Cubûrî. 3 Cilt. Bağdad: Matbaatu’l-‘Anî, 1. Basım, 1977.
• İbn Sa’d, Ebû Abdillâh Muhammed b. Sa‘d b. Menî‘ el-Kâtib el-Hâşimî el-Basrî el-Bağdâdî. et-Tabakâtu’l-kubra. thk. Muhammed Abdulkadir Ata.8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubu’l-İlmiyye, 1. Basım, 1990.
• İslamoğlu, Mustafa. Hayat Kitabı Kur’an. İstanbul: Düşün Yayıncılık, 2. Basım, 2010.
• İstemi, Fuat. Hicret Bağlamında Tarih ve Hadis Metodolojileri. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 1. Basım, 2017. Kanarya, Bayram. Hadisin Fıkıh Usulünde Kaynak Değeri. Ankara: Fecr Yayınları, 2021.
• Karâfî, Ebu’l-Abbas Şihabuddin Ahmed b. İdris b. Abdurrahman el-Malikî el-Karâfî. Şerhu Tenkîhi’l-fusûl. thk. Abdurrauf Sa‘d. Kahire: Şirketu’t-Tibaati’l-Feniyyeti’l-Mutahide, 1973.
• Kırbaşoğlu, M. Hayri. Alternatif Hadis Metodolojisi. Ankara: Otto Yayınları, 2015.
• Kırbaşoğlu, M. Hayri. İslam Düşüncesinde Hadis Metodolojisi, Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2010.
• Koçak, Muhsin. “Gurre”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/111-121. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
• Koçkuzu, Ali Osman. Rivayet İlimlerinde Haber-i Vahitlerin İtikat ve Teşri Yönünden Değeri. Ankara: D .İ.B.Y., 1998.
• Leknevî, Ebü’l-Hasenât Muhammed Abdülhay b. Muhammed Abdilhalîm b. Muhammed Emînillâh es-Sihâlevî el-Leknevî. el-Âsâru’l-merfuʻa fi'l-ahbari’l-mevzua. thk. Muhammed Said Beysunî Zeglul. Bağdat: Mektebetu’ş-Şarki’l-Cedid, ts.
• Müslim, Ebu Hüseyn Müslim b. Haccac el-Kuşeyrî en-Nisaburî. Sahihu Müslim. Riyad: Dâru’s-Selam, 2. Basım, 2000.
• Paret, Rudi. Kuran Üzerine Makaleler. drl. ve çev. Ömer Özsoy. Ankara: Bilgi Vakfı Yayınları, 1995.
• Rağıb El-Isfehanî, Ebu’l-Kasım el-Hüseyn b. Muhammed er-Rağıb el-Isfehanî. el-Müfredat fi ğaribi’l-Ku’ran. thk. Muhammed Halil Aytanî. Beyrut: Dâru’l-Marife, 4. Basım, 2005.
• Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-Eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed es-Serahsî. Usûlu’s-Serahsî. 2 Cilt.Beyrut: Dâru’l-Marife, ts.
• Suyutî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. el-Lealiu’l-masnua’ fi’l-ehadisi’l-mevzua’. thk. Ebu Abdurrahman Salah b. Muhammed.2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1996.
• Suyutî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. Tedrîbu'r-râvî fî şerhi Takrîbi’n-Nevevî. Kahire: Dâru’l-Hadis, 2004.
• Şâfiî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs. er-Risâle. thk. Ahmed Şakir. Mısır: Mektebetu’l-Halebî, 1940.
• Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî et-Taberî el-Bağdâdî. Camiu’l-beyan fi te’vili’l-Kur’an. thk. Ahmed Muhammed Şakir. 24 Cilt. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 1. Basım, 2000.
• Tirmizî, Muhammed b. İsa b. Sevre et-Tirmizî. el-Camiu’l-kebir/Sünenü’t-Tirmizî. tkh. Beşşar Avad Ma’ruf. 6 Cilt.Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslami, 1998.
• Ukaylî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Amr b. Mûsâ. ed-Duafâu’l-kebîr. thk. Abdulmutî Emîn Kal‘acî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım. 1984.
• Yavuz, Salih Sabri. “Fahreddin er-Râzî'ye göre Epistemolojik ve İtikadi Açıdan Ahad Haber ve Kritigi”. İslâmî Araştırmalar Dergisi, 17/3 (2004), 150-161.
• Yavuz, Yusuf Şevki. “Haber-i Vâhid”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/352-355. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
• Yurdagür, Metin. “Esâsü’t-Takdîs”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/358-359. İstanbul: TDV Yayınları, 1995. 11/358.
• Yücel, Ahmet. Hadis Tairihi ve Usûlü. İstanbul: M.Ü. İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 3. Basım, 2010.
• Yıldırım, Enbiya. Hadiste Metin Tenkidi Tarihi Süreç, Yeni Yaklaşımlar. Ankara: Otto Yayınları, 1. Basım, 2015.
• Zebîdî, Ebü’l-Feyz Muhammed el-Murtazâ b. Muhammed b. Muhammed b. Abdirrezzâk el-Bilgrâmî el-Hüseynî ez-Zebîdî. Tâcu’l- Arûs min Cevâhiri’l-Kâmûs. 20 Cilt. Beyrut: Dâru’l-fikr, 1. Basım, 1994.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsuddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân ez-Zehebî et-Turkmânî el-Fârikî ed-Dımaşkî. Târihu’l-İslâm ve vefeyâtu’l-meşâhîr ve’l-aʿlâm. thk. Beşar Avvad Ma’ruf. 15 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslamî, 1. Basım, 2003.
• Zuhaylî, Vehbe. el-Veciz fi usuli’l-fıkh. Dımeşk: Dâru’l-Fikr, 5. Basım, 2010.