Kelimātu’t-tāmme Hadislerinin Mahiyeti ve Hadis İlmi Açısından Değerlendirilmesi

Yıl 2025, Sayı: 15, 338 - 373, 31.12.2025

Fatih Gümüş

https://doi.org/10.61218/hadith.1775520

Öz

Bu çalışma, kelimātu’t-tāmme hadisleri şeklinde isimlendirilebilecek, Hz. Peygamber’in (sav) “أعوذ بكلمات الله التامة” ifadesini içeren rivayetleri; kapsamı, mahiyeti ve hadis ilmi açısından ele almaktadır. Hadislerde geçen bu dua, çeşitli manevi ve fiziki zararlar karşısında sığınma amacıyla kullanılmakta olup, çocukların korunması, şeytanların vesveselerinden korunma, kabuslardan kurtulma, akrep gibi zehirli haşerelerden korunma ve konaklanacak mekanlarda karşılaşılabilecek zararlardan korunmayı kapsayan beş temel başlık altında incelenmiştir. Çalışmada, Kütüb-i Tis‘a başta olmak üzere temel hadis kaynakları taranmış, rivayetlerin sened ve metin analizleri yapılmış, hadis şarihleri ve muhaddislerin görüşleri değerlendirilmiştir. Bulgular, hadislerin sıhhatinde genel bir mutabakat olduğunu, özellikle Buhârî ve Müslim gibi sahih kaynaklarda yer alan rivayetlerin güvenilirliğinin tartışmasız kabul edildiğini ortaya koymaktadır. Ayrıca, İbn Hacer, Kurtubî, Aynî, Feyûmî ve İbn Kayyim el-Cevziyye gibi âlimlerin yorumları dikkate alınarak, bu hadislerin sadece Hz. Peygamber’in (sav) yaşadığı döneme mahsus bir uygulama olmadığını, tüm zamanlar için geçerli bir prensip taşıdığı sonucuna ulaşılmıştır. Bu çerçevede, rukyenin İslam’daki yeri, Kur’ân-ı Kerîm’in mahlûk olmadığına dair delil olarak kullanılması ve rukyenin ruhani/tıbbi bir tedavi yöntemi olarak değerlendirilmesi gibi konular ele alınmıştır. Sonuç olarak, “أعوذ بكلمات الله التامة” rivayetleri incelendiğinde Hz. Peygamber’den (sav) itibaren çeşitli hususla koruyucu dualar olarak kabul görerek günümüze kadar çeşitli korunma maksatlarıyla kullanılmakta ve yer yer Nebevî tıbbın bir parçası olarak nesilden nesile aktarılan bir uygulama halinde tevarüs ettiğini görülmektedir. Bu bağlamda, mezkûr rivayetlerin yalnızca belirli bir dönem veya kültürel bağlam ile sınırlandırılamayacağı, bilakis tüm Müslümanlar için evrensel bir korunma yöntemi sunduğu savunulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Tıbb-ı Nebevî , Dua , Kelimātu’t-Tāmme

دراسة ماهية أحاديث كلمات التامة وتقويمها في ضوء علم الحديث

Öz

تتناول هذه الدراسة الأحاديث التي يمكن تسميتها بـ "أحاديث كلمات الله التامة"، وهي التي وردت فيها عبارة النبي ﷺ: «أعوذ بكلمات الله التامة»، من حيث نطاقها وطبيعتها وأهميتها في علم الحديث. فقد استُعمل هذا الدعاء – كما ورد في أحاديث متعددة – وسيلةً للاستعاذة من الأذى الروحي والجسدي. وقد جرى تحليل هذه الأحاديث تحت خمسة محاور رئيسة: حماية الأطفال، الوقاية من وساوس الشيطان، رفع أثر الأحلام المزعجة، التحصين من ذوات السموم كالعقارب، والوقاية من الأضرار المحتملة في المساكن الغريبة أو المؤقتة-وفي هذه الدراسة جرى استقراء المصادر الحديثية الأساسية، لا سيما "الكتب التسعة"، كما تم تحليل أسانيد ومتون هذه الروايات. كذلك وُقفت آراء كبار علماء الحديث وشراحه، مثل ابن حجر، والقرطبي، والعيني، والفيّومي، وابن قيم الجوزية. وتشير النتائج إلى وجود اتفاق عام حول صحة هذه الأحاديث، ولا سيما ما ورد منها في "الصحيحين" للبخاري ومسلم، اللذين اتُّفق على جلالة قدرهما وعلو مرتبتهما-وبالإضافة إلى ذلك، خلُصت الدراسة – بالاعتماد على شروح العلماء – إلى أن هذا الدعاء لا ينحصر في سياق تاريخي معين بزمان النبي ﷺ، بل يمثل أصلاً روحياً دائماً. وبناءً على ذلك نوقشت موضوعات مثل دور الرقية في الإسلام، واستعمالها دليلاً على القول بكون القرآن غير مخلوق، وتقييمها كوسيلة علاجية روحية و/أو طبية-وخلاصة القول: إن الأحاديث التي تضمنت عبارة «أعوذ بكلمات الله التامة» قد عُرفت منذ عهد النبي ﷺ كأدعية للاستعاذة، ولا تزال تُتلى إلى يومنا هذا لمقاصد وقائية متعددة. وتؤكد هذه الدراسة أن هذه الروايات لا يمكن حصرها في إطار تاريخي أو ثقافي ضيق، بل إنها تقدم منهجاً وقائياً عاماً لجميع المسلمين، وتُنقل عبر الأجيال في إطار الطب النبوي

Anahtar Kelimeler

الحديث , الطب النبوي , الدعاء , الكلمات التامة

The Nature of the Ḥadīths Containing the Expression Kalimāt al-tāmmah and Their Evaluation from the Perspective of Ḥadīth Studies

Öz

This study examines the ḥadīths that can be designated as kalimātu’t-tāmmah ḥadīths, which contain the Prophet’s (pbuh) expression “aʿūdhu bi-kalimāti-llāhi’t-tāmmah,” in terms of their scope, nature, and significance within ḥadīth studies. This supplication, as found in various hadiths, is used as a means of seeking protection against both spiritual and physical harm. It has been analyzed under five main categories: protection of children, safeguarding from satanic whisperings, relief from nightmares, defense against venomous creatures such as scorpions, and protection from potential harms in unfamiliar or temporary accommodations. In this study, primary hadith sources—particularly the Kutub al-Tis‘ah—have been surveyed, and both the chains of transmission (isnād) and textual content (matn) of the narrations have been analyzed. The views of prominent hadith scholars and commentators, including Ibn Ḥajar, al-Qurṭubī, al-‘Aynī, al-Fayyūmī, and Ibn Qayyim al-Jawziyyah, have also been evaluated. The findings indicate a general consensus regarding the authenticity of these hadiths, especially those recorded in the Ṣaḥīḥ collections of al-Bukhārī and Muslim, which are unanimously regarded as highly reliable. Moreover, based on the interpretations of classical scholars, it has been concluded that the invocation in question is not confined to the historical context of the Prophet’s lifetime, but rather represents a timeless spiritual principle. Accordingly, topics such as the role of ruqyah in Islam, its use as evidence for the uncreated nature of the Qur’an, and its evaluation as a spiritual and/or medical treatment method have been discussed. In conclusion, the hadiths containing the phrase “A‘ūdhu bikalimāti-llāh al-tāmmah” have been widely recognized as protective supplications since the time of the Prophet (peace be upon him), and continue to be practiced for various protective purposes to this day. This study argues that such narrations cannot be restricted to a specific historical period or cultural context; rather, they offer a universal method of protection for all Muslims and are transmitted as part of Prophetic medicine across generations.

Anahtar Kelimeler

Hadith , Prophetic Medicine , Pray , Kalimāt al-tāmmah

Kaynakça

• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillah. Müsnedu Aḥmed. nşr. Şu’ayb Arnâut. 50 Cilt. Beyrut: Müʾessesetü’r-Risâle, 1420.
• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillah Ahmed. Müsnedü Ahmed b. Hanbel. çev. Şu’ayb Arnâut. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1995.
• ʿAli el-Ḳārî, Ebü’l-Ḥasen Nûrüddîn ʿAlî b. Sulṭân Muḥammed. Şerḥu Müsnedi Ebî Ḥanîfe. thk. eş-Şeyḫ Ḫalîl Muḥyiddîn el-Meys. Beyrut: Lübnan: y.y., 1405/1985.
• Altıkulaç, Tayyar. “Hammâd b. Seleme”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 15/488-489. TDV Yayınları, 1997.
• Atmaca, Veli. Hadislerde Rukye (Hz. Peygamber ve Sahabenin Uygulamaları Işığında). İstanbul: Rağbet, 2010.
• Aynî, Ebû Muhammed (Ebü’s-Senâ) Bedrüddîn Mahmûd. Meġâni’l-aẖyâr fî ricâli meᶜâni’l-âsâr. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ᶜİlmiyye, ts.
• Aynî, Ebû Muhammed (Ebü’s-Senâ) Bedrüddîn Mahmûd. ʿUmdetu’l-ḳârî şerḥu Ṣaḥîḥi’l-Buḫârî. 25 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-ʿArabî, ts.
• Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî el-Hatîb. Târîḫu Baġdâd. nşr. Beşşâr ᶜAvvâd Maᶜrûf. 16 Cilt. Beyrut: Daru’l-Garbi’-İslamiyye, 1422.
• Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed. et-Târîḫü’l-kebîr. nşr. Muhammed Abdulmuîd Han. 8 Cilt. Haydarâbâd: Dairetü Maârif’il-Osmaniyye, ts.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed. nşr. Muhammed Züheyr b. Nâsır. 9 Cilt. Beyrut: Dâru Tavki’n-Necât, 1422.
• Çakan, İ. Lütfi. “Bakıyye b. Velîd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 4/536. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
• Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah. Sünenü’d-Dârimî. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
• Ebû Dâvûd Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî, Sünenü Ebî Dâvûd, Delhi: el-Matbaʿatu’l-Ensâriyye, 1323.
• Ebû Yaᶜlâ el-Halîlî, Halîl b. Abdillâh. Kitâbü’l-İrşâd fî maᶜrifeti ᶜulemâ’i’l-ḥadîs̱. nşr. Muhammed Saîd b. Ömer İdris. 3 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1410.
• Efendioğlu, Mehmet. “Saîd b. Cübeyr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 35/552-554. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
• Feyûmî, Hasan b. Ali b. Süleyman el-. Fetḥu’l-Karîbi’l-Mucîb ‘alâ’t-Terġîb ve’t-Terhîb. nşr. Muhammed İshâk Muhammed Âl İbrahim. 15 Cilt. Riyad: Dârü’s-Selâm, 1439.
• Güler, Zekeriya. “Yezîd b. Hârûn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 43/521-522. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Hatiboğlu, İbrahim. “Süfyân b. Uyeyne”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 38/28-29. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Ḫaṭṭâbî, Ebû Suleymân Ḥamd b. Muḥammed b. İbrâhîm b. el-Ḫaṭṭâb el-Bustî. ʾAʿlâmu’l-Ḥadîs̱. thk. Muḥammed b. Saʿd b. ʿAbdurraḥmân Âli Suʿûd. 4 Cilt. b.y.: y.y., 1409/1988.
• İbn Abdülber, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillah b. Muhammed el-Kurtubî. et-Temhîd limâ fi’l-Muvaṭṭaʾ mine’l-meʿânî ve’l-esânîd. nşr. Mustafa b. Ahmed el-Alevî, Muhammed Abdulkebir el-Bekrî. 26 Cilt. Mağrib: Müessesetü Kurtuba, 1412.
• İbn Abdülber, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yusuf b. Abdillah b. Muhammed el-Kurtubî. et-Temhîd lima fi’l-Muvatta mine’l-meânî. ed. Mustafa b. Ahmed el-Alevî. 24 Cilt. Mağrib: Vizaretü’l-Evkaf ve’ş-Şuuni’l-İslâmiyye, 1387.
• İbn Abdülber, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillah b. Muḥammed el-Kurtubî. el-İstiẕkâr. thk. Sâlim Muḥammed ʿAṭâ - Muḥammed ʿAlî Muʿavvıḍ. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1421/2000.
• İbn Asâkir, Ebü’l-Kâsım Alî b. Hasen. Târîḫu medîneti Dımaşḳ. nşr. Muhibbüddin Ebî Saîd Ömer b. Garame el-ᶜAmrî. 70 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1416.
• İbn Ebû Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahmân er-Râzî. el-Cerḥ ve’t-taᶜdîl. 9 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ᶜİlmiyye (Haydarâbâd: Matbaᶜatü Meclisi Dâirati’l-Meârifi’l-Osmaniyye, 1371/1952.
• İbn Ebû Şeybe, Ebû Bekr Abdullah. el-Muṣannef fi’l-eḥâdîs̱ ve’l-âs̱âr. nşr. Kemâl Yûsuf el-Hût. 7 Cilt. Riyâd: Mektebetu Rüşd, 1409.
• İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. ʿAlî b. Muḥammed el- ʿAsḳalânî. Tehẕîbü’t-Tehẕîb. 12 Cilt. Haydarâbâd: Matbaʿatü’l-Meclis Dâ’iratü’l-Meʿârifin-Nizâmiyye, 1325.
• İbn Ḥacer, Ebü’l-Fażl Şihâbüddîn Aḥmed b. ʿAlî b. Muḥammed el-ʿAsḳalânî. Fetḥu’l-Bârî Şerḥu Ṣaḥîḥ el-Buḫârî. thk. Muḥibbuddîn el-Ḫaṭîb. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 1379/1959.
• İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed. Kitâbü’s-Sikât. 9 Cilt. Haydarâbâd: Dâiretü’l-Maârifi’l-Osmaniyye, 1973.
• İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed. Ṣaḥîḥu İbn Ḥibbân bi tertîbi İbn Balabân (el-İḥsân fî taḳrîbi Ṣaḥîḥi İbn Ḥibbân). nşr. Şuʿayb el-Arnâut. 18 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1414.
• İbn Hubeyre, Ebü’l-Muẓaffer Yaḥyâ b. Hubeyre b. Muḥammed b. Hubeyre eş-Şeybânî. el-İfṣâḥ ʿan Meʿânî’ṣ-Ṣıḥâḥ. thk. Fuʾâd ʿAbdulmunʿim Aḥmed. 8 Cilt. b.y.: y.y., 1417.
• İbn Ḳayyim el-Cevziyye, Ebû ʿAbdillâh Şemsüddîn Muḥammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb ez-Zürʿaî ed-Dımaşḳī el-Ḥanbelî. eṭ-Ṭıbbu’n-Nebevî. Beyrut: Dâru’l-Hilâl, ts.
• İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed. nşr. Şuʿayb Arnaʾût v.dğr. 5 Cilt. Kahire: Dârü’r-Risâleti’l-ʿÂlemiyye, 1430.
• İbn Maîn, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ. Târîḫu Osmân b. Saîd ed-Dârimî ᶜan Ebî Zekeriyyâ Yahyâ b. Maîn fî tecrîḥi’r-ruvât ve taᶜdîlihim. nşr. Ahmed Muhammed Nûrseyf. Dımaşk: Dârü’l-Me'mûn li’t-Türâs, 1400.
• İbn Maîn, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ. Yahyâ b. Maîn ve Kitâbühü’t-Târîḫ (ed-Dûrî rivayeti). nşr. Ahmed Muhammed Nurseyf. 4 Cilt. Mekke: Merkezü’l-Bahsi’l-ᶜİlm ve İhyâi’t-Türâsi’l-İslâmî, 1399.
• İbn Sa‘d, Ebû Abdillâh Muhammed. Kitâbü’t-Tabakâti’l-kebîr. thk. Muhammed Ömer. 11 Cilt. Kahire: Mektebütü’l-Hancî, 2001.
• İbn Şâhin, Ebû Hafs Ömer. Târîẖu esmâᶜi’s̱-s̱iḳât mimmen nuḳile anhümü’l-ilm. Kuveyt: ed-Dârü’s-Selefiyye, 1404.
• İbnu’l-Melek, Muḥammed b. ʿİzzuddîn ʿAbdullaṭîf b. ʿAbdulʿazîz b. Emînuddîn b. Firiştâ er-Rûmî el-Kirmânî el-Ḥanefî. Şerḥu Meṣâbîḥi’s-Sunne. thk. Nureddîn Ṭâlib vd. 6 Cilt. b.y.: y.y., 1433/2012.
• İbnü’l-ʿArabî, Ebû Bekr Muḥammed b. ʿAbdillâh b. Muḥammed el-Meâfirî. el-Ḳabes fî Şerḥi Muvaṭṭaʾi Mâlik b. Enes. thk. Muḥammed ʿAbdullâh Veletu Kerîm. 3 Cilt. b.y.: y.y., 1992.
• İclî, Ebü’l-Hasen Ahmed b. Abdillâh el-. Maᶜrifetü’s-s̱iḳât min ricâli ehli’l-ḥadîs̱ ve mine’d-ḍuᶜafâi ve zikri meẕâhibihim ve aḫbârihim. nşr. Abdülalîm Abdülazîm el-Bestevî. 2 Cilt. Medine: Mektebetü’d-Dâr, 1405.
• İsfahânî, Ebû Nuaym el-. et-Tıbbü’n-Nebevî. nşr. Mustafa Hıdır Dönmez et-Türkî. 2 Cilt. y.y.: Daru İbn Hazm, 2006.
• İtyûbî, Muhammed b. Ali b. Âdem. Ẕaḫîretü’l-ᶜuḳbâ fî şerḥi’l-Müctebâ. 42 Cilt. Mekke: Dâru’l-Mi’racu’n-Neşr li’d-Devliyye, 1428.
• Ḳâḍî ʿİyâḍ, Ebû’l-Faḍl ʿIyâḍ b. Mûsâ el-Yaḥṣubî el-. İkmâlu’l-Muʿlim bi Fevâʾidi’l-Muslim. thk. Yaḥyâ İsmâʿîl. 8 Cilt. b.y.: y.y., 1419/1998.
• Karacabey, Salih. “İbnü’l-Mu’temir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 21/143. İstanbul: TDV Yayınları, ts.
• Kirmânî, Şemseddin Muhammed b. Yûsuf. el-Kevâkibü’d-derârî. 25 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi't-Turasi’l-Arabî, 1401.
• Kurtubî, Ebü’l-Abbâs Ziyâüddîn Ahmed b. Ömer b. İbrâhîm el-Ensârî. el-Müfhim limâ eşkele min Telḫîṣi kitâbi Müslim. nşr. Muhyiddin Dîb Müstû, Ahmed Muhammed es-Seyyid, Yûsuf Ali Büdeyvî ve Mahmûd İbrâhim Bezzâl. 7 Cilt. Beyrut: Dârü İbn Kesir, 1417.
• Laşin, Musa Şahin. Fetḥu’l-Munᶜim şerḥu Ṣaḥîḥi Müslim. 10 Cilt. Kahire: Dâru’ş-Şuruk, 1423.
• Mâlik b. Enes, Ebû Abdillâh el-Asbahî. el-Muvatta’. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1997.
• Mizzî, Ebü’l-Haccâc Cemâlüddin Yûsuf. Tehẕîbü’l-Kemâl fî esmâi’r-ricâl. nşr. Beşşâr Avvâd Maᶜrûf. 35 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1403.
• Muẓhiruddîn ez-Zeydânî, el-Ḥuseyn b. Maḥmûd b. el-Ḥasen Muzhiruddîn ez-Zeydânî el-Kûfî eḍ-Ḍarîr eş-Şîrâzî el-Ḫâlefî. el-Mefâtîḥ fî Şerḥi’l-Meṣâbîḥ. thk. Nureddîn Ṭâlib. 6 Cilt. b.y.: y.y., 1433/2012.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. Sahîhu Müslim, 8 Cilt. Beyrut: Dârül-Cîl, 1334.
• Özafşar, Mehmet Emin. “Vekî‘ b. Cerrâh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 43/8-9. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Özçelik, Sait. Hadislerde Okuyarak Tedavi (Rukye). İstanbul: Rağbet, 2. Basım, 2017.
• Özkan, Halit. “Zübeydî, Muhammed b. Velîd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 44/520-521. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Rabbat, Halid - Seyyid, İzzet ᶜİyd. el-Câmiᶜ li-ulumi’l-İmam Ahmed. Kahire: Darü’l-Felah, 2009.
• Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân. Tabakâtü’l-Huffâz. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1403.
• Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân. Cemᶜu’l-cevâmiᶜ. nşr. Hasan Îsâ Abdüzzâhir. 25 Cilt. Kahire: Dârü’s-Saâde, 1426.
• Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed. Sünenü’t-Tirmiẕî. nşr. Ahmed Muhammed Şâkir, Muhammed Fuâd Abdülbâkî, İbrâhim Atve İvaz. 5 Cilt. Mısır: Şirketu Mektebeti’l-Matbû’, 1395.
• Ünalan, Abdullah. “İbn İshak ve Hadis Rivayetindeki Yeri”. Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi 2 (2009), 97-113.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed. Siyerü aɔlâmi’n-nübelâɔ. nşr. Şuᶜayb el-Arnaût - Hüseyin el-Esed. 23 Cilt. Beyrut: Müɔessesetü’r-Risâle, 1405.