المطر في سياق مضمونه الحقيقي والتمثيلي في الأحاديث النبوية

Yıl 2025, Sayı: 15, 89 - 118, 31.12.2025

Selahattin Aydemir

https://doi.org/10.61218/hadith.1778692

Öz

إن التعبير الحقيقي والتمثيلي يتيح عرض الفكرة بصورتها المباشرة والمجازية معًا مما يعمّق المعنى ويترك أثرًا دائمًا في ذهن المتلقي ويجعل الحقائق المجردة مفهومة من خلال أمثلة محسوسة. وفي النصوص الدينية مثل الحديث النبوي فإن التعبير الحقيقي والتمثيلي معًا يعدّ من الخصائص الأسلوبية المهمة إذ يضمن نقل الرسالة النبوية بوضوح ويسر، كما يرسّخ الفهم العميق والانطباع الدائم في أذهان المؤمنين عبر المجاز والتمثيل والتشبيه. إن الكشف عن الأسلوب التمثيلي في الأحاديث يُعدّ أمرًا بالغ الأهمية لفهم رسالة النبي على وجهها الصحيح وتفسير الأحكام الدينية في سياقها المناسب وإبراز الأسلوب الأدبي من الناحية العلمية، مما يتيح إدراكًا أعمق للمبادئ الدينية والأخلاقية. وبسبب شيوع التمثيل في الأحاديث يركّز هذا البحث على المطر ليتناول استعماله الحقيقي والتمثيلي فيها. ونظرًا لغنى اللغة العربية سيتم البحث في الألفاظ المختلفة التي ورد بها المطر مع التمييز بين ما استُعمل استعمالًا حقيقيًا وما استُعمل استعمالًا تمثيليًا. فالاستخدام الحرفي للمطر يستحضر وجوده كظاهرة طبيعية وفوائده في الأذهان بينما الاستعمال التمثيلي يشير غالبًا إلى السلوك الإنساني، والأخلاق والنعمة الإلهية أو العذاب. لذلك فإن فهم الأحاديث النبوية المتعلقة بالمطر في سياقها الصحيح وتفسيرها بما يحفظ مقصود الرسالة أمر في غاية الأهمية

Anahtar Kelimeler

الحديث , النبي , المطر , التعبير التمثيلي , المعنى الحقيقي

Rain in the Context of Literal and Figurative Content in Ḥadīths

Öz

Literal and figurative narratives enable the communication of an idea both in its direct and metaphorical dimensions, thereby deepening meaning, leaving lasting impressions in the mind of the audience, and rendering abstract truths comprehensible through concrete examples. In religious texts such as hadiths, literal and figurative expression constitutes an important stylistic feature that ensures, on the one hand, the clear and direct transmission of the prophetic message, and on the other, through metaphor, parable, and analogy, the formation of a profound understanding and enduring effect in the minds of believers. Identifying figurative expression in hadiths is of great significance for correctly grasping the intended message of the Prophet, interpreting religious rulings in accordance with their context, and academically demonstrating the literary style, thus allowing for a deeper comprehension of religious and moral principles. Given the prevalence of figurative expression in hadiths, this study will particularly examine the theme of “rain,” focusing on the literal and figurative uses of rain within the hadith corpus. Considering the richness of the Arabic language, in which rain can be expressed through different terms, the study will not only identify these lexical items but also investigate whether their usage is literal or figurative. The literal use of “rain” evokes its existence as a meteorological phenomenon and its tangible benefits, while its figurative use generally alludes to abstract notions such as human behavior, morality, divine grace, or punishment. For this reason, interpreting the relevant hadiths of the Prophet in accordance with their context, and preserving the intended meaning of the message without distortion, will be of paramount importance.

Anahtar Kelimeler

Ḥadīth , The Prophet , Rain , Figurative Expression , Literal Meaning

Hadislerde Hakiki ve Teşbihî Anlatım Bağlamında Yağmur

Öz

Hakiki ve temsili anlatım, bir düşüncenin hem doğrudan hem de mecazî boyutlarıyla ifade edilmesini sağlayarak anlamın derinleşmesine, muhatabın zihninde kalıcı izler bırakmasına ve soyut hakikatlerin somut örneklerle anlaşılır kılınmasına imkân tanır. Hadis gibi dinî metinlerde hakiki ve temsili anlatım; hem nebevî mesajın doğrudan ve anlaşılır bir biçimde aktarılmasını hem de mecaz, temsil ve benzetmeler yoluyla müminlerin zihninde derinlikli bir kavrayış ve kalıcı bir etki oluşmasını sağlayan önemli bir üslup özelliğidir. Hadislerde temsili anlatımın tespit edilmesi, Hz. Peygamber’in vermek istediği mesajın doğru anlaşılması, dinî hükümlerin bağlamına uygun yorumlanması ve edebî üslûbun ilmî açıdan ortaya konulması açısından büyük önem taşıyıp dinî-ahlâkî ilkelerin derinlemesine kavranmasına imkân sağlar. Hadislerde temsili anlatımın yaygın olması sebebiyle çalışmayı yağmur ile sınırlandırarak hadislerde yağmurun hakiki ve temsili kullanımına yoğunluk verilecektir. Arapça zengin bir dil olduğu için yağmurun farklı kelimelerle ifade edilebileceği düşünülerek bu sözcüklerin tespiti yanında hakiki mi temsili mi kullanıldığı araştırılacaktır. Yağmurun literal kullanımı onun meteorolojik olgu olarak varlığı ve faydasını zihinde canlandırırken temsili kullanımı ise daha çok insan davranışı, ahlâk, ilahî lütuf veya azap gibi soyut kavramları çağrıştırmaktadır. Bu yüzden Hz. Peygamber’in ilgili hadislerini, bağlamına uygun olarak anlama ve mesajın maksadını tahriften koruyarak yorumlama büyük önem arz edecektir.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Hz. Peygamber , Yağmur , Temsili Anlatım , Gerçek Anlam

Kaynakça

• Açıkel, Yusuf. “Hadisler Işığında Görme Engelliler ve Bazı Öneriler”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 25/2 (2010), 15-44.
• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. Müsned. thk. Şuayb Arnaût. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1421/2001.
• Aslan, Recep. “Hadislerde Temsili Anlatım”, İslami İlimler Dergisi 8/1 (Bahar 2013), 249-268.
• Aynî, Ebû Muhammed Bedrüddîn Mahmûd b. Ahmed. Umdetü’l-kârî fî şerhi Sahîhi’l-Buhârî. Beyrut: Dârü İhyâi’tTürâsi’l-Arabî, ts.
• Aytemiz, Faik. “İbnü’l Arabî’de Adalet Prensibi ve İlahî Hikmet Anlayışı”. Uluslararası İbnü’l-Arabi Sempozyumu. ed. Fikret Karaman. 739-787. Ankara: İnönü Üniversitesi Yayınları, 2018.
• Beyzâvî, Nâsırüddîn Ebû Saîd Abdullah b. Ömer. Tuhfetü’l-ebrâr şerḥu Mesâbîhi’s-sünne. thk. Nureddin Tâlib. Kuveyt: Vizâretü’l-Evkâf ve’ş-Şüûni’l-İslâmiyye, 1433/2012.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî. el-Câmi‘u’s-sahîh. Beyrut: Dârü Tavki’n-Necât, 1422/2001.
• Cürcânî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Alî es-Seyyid eş-Şerîf. et-Ta‘rîfât. thk. İbrahim el-Ebyârî. Mısır: Dârü’rReyyân li’t-Türâs, ts.
• Çakın, Kamil. “Fiten Rivayetleri Bağlamında Toplumların Çöküşü”, Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/10 2018, 1-29.
• Çelik, Ali. Hz. Peygamber'in Hadislerinde Fitne -Sebepleri, Özellikleri, Çareleri-. İzmir: Çağlayan Yayınları, 1996.
• Çetin, Musa. “Hadisler Bağlamında Şiddet Olgusu”. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/2 (2015), 371- 397.
• Ebû Dâvûd Sicistânî, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk. Sünen. thk. Şuayb Arnaût. b.y.: Dârü’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 1430/2009.
• Ebû Dâvûd Tayâlisî, Süleymân b. Dâvûd b. el-Cârûd. Müsned. thk. Muhammed b. Abdülmuhsin et-Türkî. Mısır: Dârü Hicr, 1419/1999.
• Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed. Müstedrek ale’s-Sahîhayn, thk. Mustafa Abdülkadir Atâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1411/1990
• Hattâbî, Ebû Süleymân Hamd (Ahmed) b. Muhammed b. İbrâhîm b. Hattâb. A‘lâmü’l-hadîs. thk. Muhammed b. Sa‘d. Mekke: Câmiatü Ümmi’l-Kurâ, 1409/1988.
• Hattâbî, Ebû Süleymân Hamd (Ahmed) b. Muhammed b. İbrâhîm b. Hattâb. Meâlimü’s-Sünen. Haleb: Matbaatü’lİlmiyye, 1351/1932.
• İbn Battâl, Ebü’l-Hasen Alî b. Halef b. Abdilmelik el-Kurtubî. Şerhu Sahîhi’l-Buhârî. thk. Ebû Temîm Yâsir b. İbrâhîm. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1423/2003.
• İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr Abdullâh b. Muhammed. Musannef. thk. Sa‘d b. Nâsır b. Abdilazîz. Riyad: Dârü Künûzi İşbîliyye, 1436/2010.
• İbn Ebü’d-Dünyâ, Ebû Bekr Abdullah b. Muhammed b. Ubeyd el-Bağdâdî. el-Madar ve’r-ra‘d ve’l-berk. thk. Târık Muhammed. Dammam: Dârü İbni’l-Cevzî 1418/1997.
• İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Fethu’l-bârî. Beyrut: Darü’l-Ma‘rife, 1379.
• İbn Kayyim, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb el-Hanbelî. İ‘lâmü’l-muvakkı‘în. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1411/1991.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-‘azîm. thk. Sami b. Muhammed. b.y.: Dârü Tayyibe, 1420/1999.
• İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullāh b. Müslim. Teʾvîli muhtelifi’l-hadîs. b.y.: el-Mektebü’l-İslâmî, 1419-1999.
• İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. Sünen. thk. Şuayb Arnaût. b.y.: Dârü’r-Risâleti’lÂlemiyye, 1430/2009.
• İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem el-Ensârî. Lisânü’l-‘Arab. Beyrut: Dârü Sâdır, 1414.
• İbn Receb, Ebü’l-Ferec Zeynüddîn Abdurrahmân b. Ahmed b. Abdirrahmân. Fethu’l-bârî ‘alâ Sahîhi’l- Buhârî. thk. Mahmûd Şa‘bân. Medine: Mektebetü’l-Gurabâ, 1417/1996.
• İbnü’l-Arabî, Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed el-Meâfirî. Kitâbü’l-mesâlik fî şerḥi Muvaṭṭaʾi Mâlik. b.y.: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1428/2007.
• İbnü’l-Mülakkın, Ebû Hafs Sirâcüddîn Ömer b. Alî b. Ahmed el-Mısrî. et-Tavzîh. thk. Hâlid er-Ribâd. Dımaşk: Dârü’n-Nevâdir, 1429/2008.
• İbrahim, Mustafa (komisyon). Mu‘cemü’l-vasît. Kahire: Mecmau’l-lügati’l-Arabiyye, 1380/1960.
• Kâdî İyâz, Ebü’l-Fazl İyâz b. Mûsâ b. İyâz el-Yahsubî. İkmâlü’l-Mu’lim bi-fevâ’idi Müslim. thk. Yahyâ İsmâîl. Mısır: Dârü’l-Vefâ, 1419/1998.
• Karaaslan, Nasuhi Ünal. “İbn Düreyd”. Türkiye Diyanet İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
• Kastallânî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed. İrşâdü’s-sârî. Mısır: el-Matbaatü’l-Kübra’l-Emîriyye, 1323.
• Khalil Ayoub. “Kur’an ve Hadislerde “Matar” ve “Ğays” Kelimeleri -Filolojik Bir Çalışma-”. çev.: Süleyman Narol. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2017.
• Kirmânî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Yûsuf b. Alî. el-Kevâkibü’d-derârî fî şerhi Sahîhi’l-Buhârî. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1401/1481.
• Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ferh. el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed Berdûnî. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1384/1964.
• Kurtubî, Ebü’l-Abbâs Ziyâüddîn Ahmed b. Ömer. el-Müfhim limâ eşkele min Telhîsi kitâbi Müslim. Beyrut: Dârü İbni Kesîr, 1417/1996.
• Mâlik b. Enes, Ebû Abdillâh Mâlik b. Ebî Âmir el-Asbahî, Muvatta‘. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1406/1985.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed. Te’vîlâtü’l-Kur’ân. thk. Mecdî Bâslûm. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’lİlmiyye, 1426/2005.
• Muzhirî, Muzhirüddin Hüseyin b. Mahmûd ez-Zeydânî. el-Mefâtîh fi şerhi’l Mesâbîh. thk. Nureddin Tâlib. Kuveyt: Dârü’n-Nevâdir, 2012.
• Mübârekpûrî, Ebu’l-Hasen Ubeydullah b. Abdüsselâm b. Hân. Mir‘âtül-mefâtih şerhu Mişkâti’l-mesâbîh. Hindistan: İdâretü’l-Buhûs, 1404/1984.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. Sahîh, thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Beyrut: Dârü İhyâi’tTürâsi’l-Arabî, 1374/1955.
• Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb b. Alî. Sünen-i Kübrâ. thk. Hasan Abdülmün’im eş-Şelebî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1421/2001.
• Nûrüddîn ‘Itr. “Nebevi Hadis-i Şeriflerin Fazileti ve Ümmetin Onu Muhafazaya Yönelik Gayretleri”. Hadis Tetkikleri Dergisi çev. İbrahim Hatiboğlu, 18/2 (2020), 131-153.
• Şemsüddîn Birmâvî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Abdiddâim b. Mûsâ el-Askalânî. el-Lâmi‘u’s-sabîh ‘ale’l-Câmi’i’s-sahîh. thk. Nureddin Tâlib. Suriye: Dârü’n-Nevâdir, 1433/2012.
• Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî. Câmi‘u’l-beyân an Te’vîli Âyi’l-Kur’ân. Mekke: Dârü’tTerbiyeti’t-Türâs, ts.
• Tîbî, Ebû Muhammed Şerefüddîn Hüseyn b. Abdillâh b. Muhammed. el-Kâşif. thk. Abdülhamîd Hindâvî. Riyad: Mektebetü Nizâr Mustafa el-Bâz, 1417/1997.
• Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre. Sünen, Ahmet Muhammed Şâkir. Mısır: Şirketü Mustafâ'l-Bâbî'lHalebî, 1395/1975.
• Tûribiştî, Fadlullah b. Hasan Şihâbüddîn. el-Müyesser fi şerhi Mesâbîhu’s-sünne. thk. Abdülhamid Hendâvî. b.y.: Mektebetü Nazâr, 1429/2008.