Ebû Tâhir b. Fîl ve Hadis Cüzü

Yıl 2025, Sayı: 15, 119 - 150, 31.12.2025

Recep Bilgin

https://doi.org/10.61218/hadith.1779294

Öz

Bu çalışma, Ebû Tâhir Hasan b. Ahmed b. İbrâhîm b. Fîl’e ait hadis cüzünü konu edinmektedir. Ebû Tâhir b. Fîl’e ait hadis cüzü, hicrî IV (X) yüzyılın başlarında derlenmiştir. İbn Fîl’in öğrencisi Alî b. Hüseyin b. Bündâr tarafından rivayet edilen cüz, iki bölümden oluşmakta ve toplam 166 hadis içermektedir. İbn Fîl cüzü, Kütüb-i Sitte’de yer almayan birçok hadisi ihtiva etmesi bakımından dikkat çekmektedir. Çalışmanın amacı, İbn Fîl cüzünün değerini ve hadis literatüründeki yerini ortaya koyarak alana katkı sunmaktır. Araştırmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş; betimsel ve doküman analizi tekniğiyle eserin içerik, isnad yapısı ve kaynak değeri incelenmiştir. Bulgulara göre cüzde en fazla rivayette bulunan sahâbîler Ebû Hüreyre 22, Ali b. Ebî Tâlib 21, Enes b. Mâlik 15, Abdullah b. Ömer 12, Abdullâh b. el-Abbâs 12 ve Ebû Zer el-Gıfârî 10’dur. Cüzde hadisi Hz. Peygamber’den ilk nakleden râvi sayısı 49’dur. Senedin müntehâsı bakımından ise bir kudsî, 150 merfûʿ, 13 mevkuf ve üç maktûʿ hadis bulunmaktadır. 150 merfû hadisin beşi de mürsel hadistir. Cüzde yer alan rivayetlerin yaklaşık 60’ı güvenilir ve sahih senedli, 20’den fazlası hasen, geri kalan kısmı ise zayıf hadisler kategorisinde değerlendirilmektedir. Bu bağlamda çalışma, erken dönem hadis literatürü içerisinde müstakil cüzlerin değeri ve kullanımına dair önemli veriler sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Cüz , İbn Fîl , Muhaddis , Hadis Edebiyatı

أبو طاهر بن فيل وجزءه الحديث

Öz

يتناول هذا البحث الجزء الحديثي الذي يُنسب إلى أبي طاهر حسن بن أحمد بن إبراهيم بن فيل، الذي وُلد في أوائل سنوات المائتين بعد الهجرة وتوفي في أنطاكية في سنة ثلاثمائة و أحد عشر هـ. أما والده أبو الحسن أحمد بن إبراهيم بن فيل فكان من أصل كوفي وقد انتقل من بالس إلى أنطاكية. سمع ابن فيل الحديث في رحلاته العلمية في الشام ونواحيها، ثم عمل إماماً في أحد مساجد أنطاكية حوالي سنة ثلاثمائة هـ. أُلِّف الجزء المنسوب إليه في أوائل القرن الرابع الهجري/العاشر الميلادي، واسمه الأصلي "جزء ابن فيل"، ويتكون من خمس عشرة ورقة، قياسها أربعة عشر في سبعة عشر سنتيمتراً، وفي كل صفحة أربع وعشرون سطراً، وقد أُضيف إلى أصله ثمانية عشر حديثاً. رواه تلميذه قاضي أَدَنَة أبو الحسن علي بن الحسين بن عبد الله بن بندار، ويتألف من قسمين يضمان مائة وستة وستين حديثاً، أملى ابن فيل قسمه الثاني في بيته. يوجد الجزء في مجموع محفوظ بدار الكتب بالقاهرة تحت الرقم (1/208) في القسم الذي يتضمن ألف وخمسمائة وثمانية وخمسين حديثاً. حقق موسى إسماعيل البسيط الجزء ونشره سنة ألفين ومئة في القدس بمطبعة المسودة، ومع أن لدينا نسخة مخطوطة من العمل فإن النتائج والمعلومات المذكورة في هذا البحث قد بُنيت على النسخة المطبوعة. وقد أظهرت البحوث الحديثة أن للجزء نسخة أخرى محفوظة في مكتبة مركز الملك فيصل للبحوث والدراسات الإسلامية بالرياض تحت الرقم 2747-1-F.

Anahtar Kelimeler

الحديث , الجزء , ابن فيل , المحدث , تراث الحديث

Abū Tāhir b. Fīl and His Ḥadīth Fascicle

Öz

This study focuses on the ḥadīth fascicle of Abū Ṭāhir Ḥasan b. Aḥmad b. Ibrāhīm b. Fīl. The ḥadīth fascicle of Abū Ṭāhir b. Fīl was compiled in the early 4th/10th century AH. Narrated by Ibn Fīl’s student ʿAlī b. Ḥusayn b. Bundār, the fascicle consists of two sections and contains a total of 166 ḥadīths. The fascicle is notable for including many ḥadīths that are not found in the Kutub al-Sittah. The aim of the study is to highlight the value of Ibn Fīl’s fascicle and its place within the ḥadīth literature, thereby contributing to the field. A qualitative research method was adopted in the study, and the content, isnād structure, and source value of the work were examined using descriptive and document analysis techniques. According to the findings, the companions with the highest number of narrations in the fascicle are Abū Hurayra 22, ʿAlī b. Abī Ṭālib 21, Anas b. Mālik 15, ʿAbd Allāh b. ʿUmar 12, ʿAbdullâh b. al-ʿAbbâs and Abū Dharr al-Ghifārī 10. The number of transmitters who narrated the ḥadīth directly from the Prophet in the fascicle is 49. In terms of the muntahā of the isnād, there are one qudsī, 150 marfūʿ, 13 mawqūf, and three maqṭūʿ ḥadīths. Of the 150 marfūʿ ḥadīths, five are mursal. Approximately 60 of the narrations in the fascicle are considered reliable with ṣaḥīḥ chains of transmission, more than twenty are evaluated as ḥasan, and the rest fall into the category of ḍaʿīf ḥadīths. In this regard, the study provides significant data on the value and function of independent ajzāʾ within the early ḥadīth literature.

Anahtar Kelimeler

Ḥadīth , Ḥadīth Fascicle/Juzʾ , Ibn Fīl , Muḥaddith , Ḥadīth Literature

Kaynakça

• Abdürrezzâk, Ebû Bekr es-Sanʿânî. el-Muṣannef. thk. Merkezü’l-Buhûs. 10 Cilt. Kahire: Dâru’t-Teʾsîl, 1436/2015.
• Ahmed b. Hanbel, Muhammed eş-Şeybânî. Müsnedü’l-İmâm Ahmed b. Hanbel. nşr. Şuayb el-Arnaût vd. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1421/2001.
• Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit el-Hatîb. el-Müttefiḳ ve’l-müfteriḳ. thk. Muhammed Sâdık Aydın. 3 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Kâdirî, 1417/1997.
• Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit el-Hatîb. Târîḫu Baġdâd. thk. Beşşâr Avvâd Maʿrûf. 16 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1422/2002.
• Beyhakî, Ebû Bekr. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdülkâdir Atâ. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1424/2003.
• Bezzâr, Ebû Bekr. Müsnedü’l-Bezzâr el-menşûr bi ismi el-Baḥrü’z-zeḫḫâr. thk. Mahfûzurrahmân Zeynullâh vd. 18 Cilt. Medine: Mektebetü’l-ʿUlûm, 1430/2009.
• Birzâlî, Alemüddîn Ebû Muhammed el-Kâsım. el-Muḳtefâ ʿalâ kitâbi Ravżateyn, Târîḫu’l-Birzâlî. thk. Ömer Abdüsselâm Tedmurî. 4 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye, 1427/2006.
• Cerrâr, Nebîl Saʿdüddîn Selîm. el-Îmâʾ ilâ zevâidi’l-emâlî ve’l-eczâʾ. Riyad: Edvaü’s-Selef, 1428/2007.
• Cürcânî, Hamza b. Yûsuf es-Sehmî. Suʾâlâtü Ḥamza b. Yûsuf es-Sehmî. Muvaffâk b. Abdillâh b. Abdilkâdir. Riyad: Mektebetü’l-Meʿârif, 1404/1984.
• Ebû Dâvûd et-Tayâlisî, Süleymân b. Dâvûd b. el-Cârûd. Müsned. thk. Muhammed b. Abdülmuhsin et-Türkî. 4 Cilt. Mısır: Dâru Hicr, 1419/1999.
• Ebû Şehbe, Muhammed b. Muhammed b. Süveylim. el-Vasîṭ fî ʿulûmi ve musṭalahu’l-hadîs̱. b.y.: Dâru’l-Fikri’l-ʿArabî, ts.
• el-Mektebetü’ş-Şâmile. “Kitâbu Hazâneti’t-Türâs-Fihrisu Mahtûtât”. 125 Cilt. Erişim 8 Kasım 2025. https://shamela.ws/book/5678/118013
• Gumârî, Ebü’l-Feyz Ahmed b. Muhammed b. es-Sıddîk. el-Müdâvî li-ʿileli’l-Câmiʿu’ṣ-ṣaġīr ve şerḥeyî’l-Münâvî. 6 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübî, 1416/1996.
• Heysemî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Ebî Bekr b. Süleymân. Mecmaʿu’z-zevâʾid ve menbaʿu’l-fevâʾid. thk. Hüsâmeddin el-Kudsî. 10 Cilt. Kahire. Mektebetü’l-Kudsî, 1414/1994.
• Itr, Nureddin. Menhecu’n-nakd fî ʿulûmi’l-ḥadîs̱. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1401/1981.
• İbn Asâkir, Ebü’l-Kâsım Alî b. el-Hasen b. Hibetillâh. Târîḫu medîneti Dımaşḳ. thk. Muhibbüddin Ebî Saîd el-ʿUmerî. 80 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1415/1995.
• İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr. Kitâbü’l-muṣannef fi’l-eḥâdîs̱ ve’l-âs̱âr. thk. Kemâl Yûsuf el-Hût. 7 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1409/1988.
• İbn Fîl, Ebû Tâhir Hasan b. Ahmed b. İbrâhîm el-Bâlisî. Cüzʾ’ü İbn Fîl. Mûsâ İsmâîl el-Basît. el-Kuds: Matbaatü’l-Müsveddâ, 1421/2000.
• İbn Fîl, Ebû Tâhir Hasan b. Ahmed b. İbrâhîm el-Bâlisî. Cüzʾ’ü İbn Fîl. Kahire: Dâru’l-Kütüb, 1558. 15a-30a. İbn Hacer el-Askalânî. Muʿcemü’ş-şeyḫa Meryem. thk. Muhammed Osmân. b.y.: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, 1431/2010.
• İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Ahmed el-Büstî. Ṣaḥîḥu İbn Ḥibbân. thk. Mehmet Ali Sönmez & Hâlis Aydemir. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1433/2012.
• İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed el-Kazvînî. Sünenü İbn Mâce. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 2 Cilt. Kahire: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-ʿArabî, 1395/1975.
• İbn Mâkûlâ, Ebû Nasr Alî b. Hibetillâh b. Alî el-İclî. el-İkmâl fî refʿi’l-irtiyâb ʿani’l-müʾtelif ve’l-muḫtelif mine’l-esmâʾ ve’l-künâ ve’l-ensâb. thk. Nâyif Abbas. 6 Cilt. Beyrut: Muhammed Emîn Demc, 1397/1976.
• İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem Lisânü’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414/1993.
• İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Muḫtaṣaru Târîḫi Dımaşḳ. thk. Rûhiyye en-Nehhâs vd. 29 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1402/1984.
• İbnü’l-ʿAdîm, Ömer b. Ahmed b. Hibetullah Ebî Cerâde el-Ukaylî Kemâlüddîn. Buġyetü’ṭ-ṭaleb fî târîḫi Ḥaleb. thk. Süheyl Zekkâr. 12 Cilt. b.y.: Dâru’l-Fikr, ts.
• Kandemir, M. Yaşar. “Cüz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8/147-148. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
• Kaya, Ali. “İbn Hibbân’ın Antakya Rihlesi ve Burada Hadis Dinlediği Hocaları”. Farabi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 5/1 (2020), 42-54.
• Kettânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Caʿfer b. İdrîs. er-Risâletü’l-müsteṭrafe li-beyâni meşhûri kütübi’s-sünneti’l-müşerrefe. thk. Muhammed Muntasır Muhammed ez-Zemzemî. b.y.: Dâru’l-Beşâri’l-İslâmiyye, 1421/2000.
• Koçak, Faruk. İstanbul Kütüphanelerindeki Hadis Cüzleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1995.
• Kurt, İsmail. “Antakya’ya Rihle: Antakya’nın Muhaddis Misafirleri”. Amasya İlahiyat Dergisi 25 (2025), 222-254.
• Mizzî, Ebü’l-Haccâc Cemâlüddîn Yûsuf. Tehẕîbü’l-Kemâl fî esmâʾi’r-ricâl. thk. Beşşâr Avvâd Maʿrûf. 35 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1400/1980.
• Mûsâ İsmâîl el-Basît. “Mukaddime”. Cüzʾ’ü İbn Fîl. mlf. Ebû Tâhir Hasan b. Ahmed b. İbrâhîm b. Fîl el-Bâlisî. el-Kuds: Matbaatü’l-Müsveddâ, 1421/2000.
• Semʿânî, Ebû Saʿd Abdülkerim b. Muhammed b. Mansur et-Temîmî el-Mervezî. el-Ensâb. thk. Abdurrahman b. Yahya el-Muallimi’l-Yemânî. 13 Cilt. Haydarâbâd: Meclisü Dâireti’l-Maârifi’l-Osmâniyye, 1382/1962.
• Sezgin, Fuad. Târîḫu’t-türâs̱i’l-ʿArabî. çev. Mahmûd Fehmî Hicâzî. 4 Cilt. Riyad: Câmiatü’l-İmâm Muhammed b. Suûd el-İslâmiyye 1411/1991.
• Sübkî, Ebû Nasr Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Alî b. Abdilkâfî. Muʿcemü’ş-şüyûḫ. thk. Beşşâr Avvâd Maʿrûf vd.. b.y.: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1424/2004.
• Taberânî, Ebü’l-Kâsım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân b. Ahmed b. Eyyûb. el-Muʿcemü’l-kebîr. thk. Hamdi b. Abdülmecîd es-Selefî. 25 Cilt. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, 2. Basım, 1414/1994.
• Taberânî, Ebü’l-Kâsım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân b. Ahmed b. Eyyûb. er-Ravżü’d-dânî ile’l-Muʿcemü’ṣ-ṣaġīr. thk. Muhammed Şekûr Mahmûd el-Hâc Emîr. 2 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmî, 1405/1985.
• Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa b. Sevre es-Sülemî. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. 5 Cilt. Kahire: Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1395/1975.
• Tuzcu, Recep. “Klasik Hadis Kitaplarında Rivayetleri Bulunan Antakyalı Hadis Alimleri”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/25 (2011), 7-42.
• Zehebî, Muhammed b. Ahmed b. Osman b. Kaymaz. el-Kâşif fî maʿrifeti men lehû rivâye fi’l-Kütübi’s-sitte. thk.
• Muhammed Avvâme & Ahmed Muhammed Nemir Hatîb. 2 Cilt. Cidde: Müessesetü ʿUlûmi’l-Kur’ân, 1413/1992.
• Zehebî, Muhammed b. Ahmed b. Osman b. Kaymaz. Muʿcemü’ş-şüyûḫ. thk. Muhammed Habîb el-Hîle. 2 Cilt. Tâif: Mektebetü’s-Sıddîk, 1408/1988.
• Zehebî, Muhammed b. Ahmed b. Osman b. Kaymaz. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnaût. 25 Cilt. b.y.: Müessesetü’r-Risâle, 1405/1985.
• Zehebî, Muhammed b. Ahmed b. Osman b. Kaymaz. el-ʿİber fî ḫaberi men ġaber. thk. Ebû Hâcer Muhammed es-Saîd b. Bisyûnî Zağlûl. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
• Ziyâüddîn el-Makdisî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdilvâhid. el-Eḥâdîs̱ü’l-muḫtâra evi’l-Müstaḫrece mimmâ lem yuḫrichü’l-Buḫârî ve Müslim fî Ṣaḥîḥayhimâ. thk. Abdülmelik b. Abdullah b. Dehîş. 13 Cilt. Beyrut: Dâru Hıdır, 1420/2000.