The Semantic Dimension of the Rhetoric of Silence in Prophetic Hadith: A Rhetorical, Semiotic and Pragmatic Approach

Yıl 2025, Sayı: 15, 531 - 558, 31.12.2025

Ahmad Alali

https://doi.org/10.61218/hadith.1788386

Öz

This study examines the significance of rhetorical silence- the unstated or omitted elements- within the Prophet ‘s Hadith from a rhetorical perspective. It integrates classical Islamic rhetorical theory with semiotic analysis to uncover the aesthetic and semantic value underlying both the explicit and implicit dimensions of the text. Adopting a descriptive and analytical approach, the research first identifies instances of silence, ellipsis, and omission in the Hadith. These elements are subsequently analyzed using key rhetorical concepts, including brevity (ījāz), ellipsis (ḥadhf), and feigned ignorance (tajāhul al-ʿārif). The findings are then compared with modern semiotic constructs, such as the absent signifier, deferred meaning, and semantic surplus. The results demonstrate that silence in the Hadith is not merely a grammatical strategy for achieving conciseness or avoiding redundancy. Rather, it constitutes a conscious rhetorical device that generates profound semantic layers in the reader ‘s mind, thereby contributing to meaning construction and enriching implicit nuance. The study concludes that silence represents an overlooked dimension in semiotic rhetoric and argues that a combined application of classical and modern theoretical frameworks enables a deeper semantic and aesthetic interpretation.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language and Rhetoric , Prophetic Hadith , Silence , Semiotics , Pragmatics , Criticism.

البعد الدلالي لبلاغة الصمت في الحديث الشريف: مقاربة بلاغية سيمائية تداولية

Öz

يتناول العمل دراسة أهمية مفهوم السكوت وما يرتبط به من عناصر صمت عنها الحديث الشّريف من الوجهة البلاغيّة، فالعمل يجمع بين الفنون البلاغيّة التّقليديّة ومناهجها السّيمائيّة، وذلك للوصول إلى الكشف عن القيمة الجماليّة والدّلاليّة لما سكت عنه في الأثر الشّريف، استندت الدّراسة على المنهج الوصفيّ والتّحليليّ، إذ رصد ما صمت عنه في نماذج من الأثر الشّريف، وما لم يذكر في الحديث الشّريف، ثمّ يتناول العمل تحليل المسكوت عنه في ضوء الفنون البلاغيّة وعمق الدّلالة، مثل الإيجاز والحذف وتجاهل الذّكر، بعد ذلك ينتقل العمل إلى مقارنة التّحليل البلاغيّ بمفاهيم علم العلامة؛ مثل الدّال الغائب والمعنى المؤجّل والفائض الدّلاليّ، ومن أهمّ النّتائج الّتي توصّل إليها العمل أنّ السكوت في الأثر الشّريف ليس مجرّد حذفٍ نحويٍّ لا قيمة له، بل يركز على الإيجاز في الكلام ويتجنّب الحشو، إضافةً إلى أنّه منهج بلاغيٌّ مدروس، ينتج طبقاتٍ دلاليّةً واسعة في ذهن المتلقّي، ويسهم في بناء المعنى وإثراء الدّلالة، ومما كشفت الدراسة عنه أنّ هذا المفهوم إنّما هو بعدٌ مهملٌ في البلاغة السّيمائيّة، وأنّ الجمع بين المناهج الكلاسيكيّة والحديثة يمكّن من قراءةٍ دلاليّةٍ وجماليّةٍ في الأثر الشّريف.

Anahtar Kelimeler

اللغة العربية وبلاغتها , الحديث الشريف , الصمت , علم العلامة , التداولية , النقد

Hadis-i Şerîf’te Sükût Belâgatinin Delâlet Boyutu: Belâgat, Göstergebilimsel ve Edimbilimsel Bir Yaklaşım

Öz

Bu çalışma, Hz. Peygamber’in hadislerindeki belâgat inceliklerini modern bir yaklaşımla analiz etmeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın temel odak noktası, metinde açıkça zikredilmeyen fakat mefhûm-u muhâlefe, delâlet işaret ve benzeri yollarla anlaşılan anlamların (sükûtî anlam olgusunun) estetik ve semiyotik değeridir. Çalışma, betimleyici ve analitik bir yöntem izlemektedir. İlk aşamada, hadis metinlerindeki hazf, sükût edilen kısımlar ve zikredilmeyen unsurlar tespit edilir. Ardından, bu unsurlar, klasik belâgat ilminin îcâz, hazf ve tecâhül-i ârif kavramı gibi kavramları ışığında derinlemesine analiz edilir. Nihai aşamada ise, bu tespitler “yok olan gösterge”, “ertelenmiş anlam” (deferred meaning) ve “anlam fazlası” (semantic surplus) gibi modern göstergebilimsel kavramlarla karşılaştırmalı olarak ele alınır. Elde edilen bulgular, söz konusu sükût olgusunun, basit bir dilbilgisel kısaltma olmaktan ziyade, dinleyicinin zihninde yeni anlam katmanları inşa etmeye yönelik son derece bilinçli ve derinlikli bir belâgat stratejisi olduğunu ortaya koymaktadır. Bu araştırma, klasik belâgat ile modern göstergebilim arasında bir köprü kurarak, Hadis metinlerinin anlam zenginliğini daha derinlemesine okumamıza olanak sağlamakta ve sükût olgusunun ihmal edilmiş olan bu boyutunu akademik bir perspektife taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili ve Belâgati , Hadis-i Şerîf , Sükût , Göstergebilimsel , pragmatic , Tenkit.

Kaynakça

• Ahmed b. Hanbel. Müsnedü’l-İmâm Ahmed b. Hanbel. thk. Şuayb el-Arnaût ve diğerleri. Beyrut: Müessesetü ‘r-Risâle, 2001.
• Askerî, Hasan b. Abdullâh. Kitâbü’s-Sınâ‘ateyn: el-Kitâbe ve’ş-Şi‘r. thk. Ali Muhammed el-Becâvî, Muhammed Ebü ‘l-Fadl İbrâhîm. Kahire: ‘Îsâ el-Bâbî el-Halebî, 1952.
• Buhârî, Muhammed b. İsmail. el-Câmiʻu’ṣ-ṣaḥîḥ. nşr. Muhammed Züheyr b. Nasr. 8 Cilt. b.y.: Dâru Tavki ‘n-Necât, 2. Basım, 1422/2001.
• Tirmizî, Muhammed b. İsa. el-Câmi‘u’l-Kebîr (Sünenü’t-Tirmizî). Thk. Beşâr Avâd Maʻruf. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1998.
• Buṭra‘a, Abdülhamîd. “Süveru’l-ḥazfi fi’l-ḥadîsi’n-nebevî ve devruhû fi taḥkîki terâbuṭi benyetihî ve istimrâriyye delâletihî – ḥadîs ‘alâ kulli muslimin ṣadaka ‘emseciyen.” Mecelletü’l-Luġa el-Vaẓîfiyye 9, sy. 1 (Haziran 2022): 97-112.
• Câḥız, Amr b. Baḥr. el-Beyân ve’t-tebyîn. thk. Abdüsselâm Hârûn. Kahire: Mektebetü ‘l-Ḫâncî, 1968.
• Cürcânî, Abdülkāhir. Esrâru’l-belâġa. thk. Mahmûd Şâkir. Kahire: Matba ‘atü ‘l-Medenî, ts.
• Cürcânî, Abdülkāhir. Delâilü’l-i‘câz. thk. Mahmûd Şâkir. Kahire: Matba ‘atü ‘l-Medenî, 3. bs., 1992.
• De Saussure, Ferdinand. Genel Dilbilim Dersleri. çev. Yusuf Gazi, Mecid Nasr. Beyrut: Menşûrât Avîdât, 1985.
• Ebû Mansûr Se‘âlibî, Abdülmelik b. Muhammed b. İsmâ‘îl. et-Temsîl ve’l-Muḥâḍara. thk. Abdülfettâh Muhammed el-Hulû. Mısır: ed-Dârü’l-‘Arabiyye li’l-Kitâb, 1981.
• Hamavî, Takiyyüddîn Ebû Bekr b. Ali b. Abdullâh. Ḫazânetü’l-edeb ve Ğâyetü’l-ereb. thk. Issâm Şakîv. Beyrut: Dârü’l-Hilâl, 2004.
• Ḥâkim en-Nîsâbûrî, Muhammed b. Abdullâh. el-Müstedrek ‘alâ’ṣ-Ṣaḥîḥayn. thk. Âdil Mürşid ve diğerleri. Dımaşk: Dârü’r-Risâle el-Âlemiyye, 2018.
• Hilâl, Hâlid – Mes ‘ûdî, Ḥavvâs. “Min müvelliḏâti’l-meskût ‘anh fi’l-ḫıṭâb.” Meceletü Zehâiri’l-Luġa 4, sy. 1 (Haziran 2023): 58-105.
• İbnü ‘l-Esîr, Ḍiyâüddîn. el-Meselü’s-sâ’ir fî Edebi’l-Kâtib ve’ş-Şâ‘ir. thk. Ahmed el-Hûfî, Bedvî Ṭabâne. Kahire: Dârü Naḥḍati Mısr, ts.
• İbn Mâce, Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. Sünenü İbn Mâce. thk. Şuayb el-Arnaût ve diğerleri. Beyrut: Dârü’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2009.
• Kaari, Ali b. Sulṭân Muhammed Nûruddîn el-Mullâ el-Haravî. Mirḳâtü'l-Mefâtîḥ Şerḥu Mişkâti'l-Meṣâbîḥ. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2002.
• Kavzvînî, Muhammed b. Abdurrahmân. el-İydâḥ fî ‘Ulûmi’l-Belâġa. thk. Muhammed Abdülmün‘im Ḫafâcî. Beyrut: Dârü’l-Cîl, 3. bs., ts.
• Ma‘rûf, Sâre Ahmed. el-Ḥazf fi’l-ḥadîsi’n-nebeviyyi’ş-şerîf. Cezayir: Yüksek Lisans Tezi, Ümmü Durmân Üniversitesi, 2010.
• Müslim b. el-Ḥaccâc el-Ḳuşeyrî, Ebû’l-Ḥüseyin. Ṣaḥîḥu Müslim. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâḳî. Kahire: Matba‘atü ‘Îsâ el-Bâbî el-Ḥalebî ve Şürekâhu, 1955.
• Rummânî, İbn Îsâ b. Alî b. Abdillâh. en-Nüket fî i‘câzi ‘l-Kur‘ân. thk. Muhammed Halfullah, Muhammed Zağlûl Selâm. Mısır: Dâru’l-Meârif, 3. bs., 1976.
• Sebkî, Ahmed b. Ali. ‘Arûsü’l-Efrâḥ fî Şerḥi Telḫîṣi’l-Miftâḥ. thk. Abdülhamîd Hindâvî. Beyrut: el-Mektebetü’l-‘Asriyye, 2003.
• Süyûtî, Celâlüddîn. el-Câmi‘u’l-Kebîr (Cem‘u’l-Cevâmi‘). thk. Muḫtâr İbrâhîm el-Hâic ve diğerleri. Kahire: el-Ezherü’ş-Şerîf, 2. bs., 2005.
• Süyûtî, Abdurrahmân. Buġyetü’l-Vu‘ât fî Ṭabaḳâti’l-Luġaviyyîn ve’n-Nuḥât. thk. Muhammed Ebü’l-Faḍl İbrâhîm. Sayda: el-Mektebetü’l-‘Asriyye, ts.
• Sîbeveyh, Amr b. Osman. el-Kitâb. thk. Abdüsselâm Hârûn. Kahire: Mektebetü’l-Ḫâncî, 3. bs., 1988.
• Sakkâkî, Yûsuf b. Ebî Bekr. Miftâḥu’l-‘Ulûm. thk. Naîm Zerzûr. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1987.
• Tehânevî, Muhammed b. Ali. Keşşâfü İṣṭılâḥâti’l-Fünûn ve’l-‘Ulûm. thk. Ali Dehruç, çev. Corc Ziyânî. Beyrut: Mektebetü Nâşirûn, 1996.
• Uṯmân b. Cinnî. el-Ḫaṣâ’iṣ. thk. Muhammed Ali en-Neccâr. Kahire: Dârü’l-Hüdâ, 1952.
• Yâḥyâ b. Sellâm b. Ebî Sa‘lebe. Tefsîru Yâḥyâ b. Sellâm. thk. Hind Şelbî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2004.
• Fîrûzâbâdî, Mecdüddîn, el-Ḳāmûsü’l-muḥîṭ, thk. Muhammed Nu‘aym el-‘Arkasûsî, (Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2003).
• Felaḥa, Muhammed – Akâh, Muṣṭafâ. “Belâġatu’l-ḥazfi fi’l-ḥadîsiyye: Aḥâdîs muḫtâra min Müsnedi’d-Dârimî emseciyen. ” Mecelletü’s-SMART el-Devliyye 10, sy. 2 (2024): 181-191.