Hadisçi ve Tarihçilerin Gözüyle Beytülmakdis’in/Kudüs’ün Faziletleri: Miftâhu’l-makâsid ve Fezâ’ilu Beyti’l-makdis Bağlamında

Öz

Tarihi kitaplar; ümmetin çeşitli faaliyetlerini ve ilmi ihtiyaçlarını kapsamaktadır. Alimler de bunları ilmi uzmanlıklarına göre farklı yöntemlerle ele almışlardır. Ortaya çıkan tarihi kitapların bir çeşidi de; İslam şehirlerinin tarihiyle ilgilenmek olmuştur. Zamanının tarihçilerinin ilgilendiği İslam şehirleri Mekke, Medine ve Kudüs’tür. Kudüs müslümanların iki kıblesinin ilki olması, Resulullahın Mirac'ının İsrası olması ve kendilerine rıhle edilmesi tavsiye edilen üç mescidden biri olması dolayısıyla müslümanlarca yüce bir mekana sahip olmuştur. Kur'an'ı Kerim bu durumu şu ayet ile desteklemektedir; ''Kulunu ayetlerimizden bir bölümünü kendisine gösterelim diye bir gece mescid-i haram'dan çevresini kutsal kıldığımız mescid-i aksa'ya götüren (Allah), her türlü eksiklikten uzaktır. Şüphesiz O, her şeyi işiten, her şeyi bilendir.'' Aynı şekilde resulullah da hadislerinde bu mescidin önemini açıklamış, ona rıhle yapılmasını ve cephelerinde ribatta bulunulmasını teşvik etmiştir. Kudüs'ün bu dini yüce öneminden dolayı müslümanlar geçmişte ve halen onun faziletleri hakkında eserler yazmaktadır.

Bu yazma hareketini; Kudüs'ün faziletlerini ele alan, onun hakkında söylenmiş hadisler ve eserler bağlamında kaleme alınan eserler izlemektedir. Kudüs'ün bu dini ve tarihi öneminden dolayı hadisçiler ile tarihçiler Kudüs'ün faziletleri hakkında şer'i ve akideyle ilgili olmayan haberleri de işleyen eserler telif etmekle ortak bir paydaya sahip olmuşlardır. Bu da hadis ve tarih rivayetleri arasındaki farklılıklardan kaynaklanmaktadır. Çünkü hadis rivayetleri fıkhi ve akidevi hükümler oluştururken, tarihi rivayetler ise hadiseleri, hükmi kısımlarını dikkate almaksızın aktarır. İslam alimleri, önceleri farklı ilimleri tedvin ederken isnad yoluyla naklediyorlardı. Ancak hicri beşinci asrın bitiminden sonra isnada verilen önem azalmış, onun yerini peyderpey olarak telifler ve kitaplar almıştır. Bununla birlikte hadis alimleri İslam ümmetinin nakledilen şeylere karşı güven oluşması ve kalplerin mutmain olması için isnad ilmini muhafaza etmeye devam etmişlerdir. Bundan dolayı her iki ilim dalı kendi özel yöntemlerine göre farklılık göstermiş ve bu yöntemleri doğrultusunda eserler telif etmişlerdir.

Bu araştırmamızda iki ilim dalının bu farklılıklarını Abdurrahim el-Kureşî'nin ''Miftahu’l-Makâsıd ve Misbahu’l-Marasıd fi Ziyareti Beyti’l-Makdis'' adlı eseri ile ed-Diyaul Makdisî'nin ''Fedâilu Beyti’l-Makdis'' adlı eseri çerçevesinde ele aldık.

Bu çalışmada tarihçiler ve hadisçilerin yöntemleri ile alakalı bazı sorulara cevap bulmaya çalışacağız. Bu sorular; her iki ilimde olayların konusuna göre sırasıyla aktarılıp aktarılmadığı, olayın aslının tarihi rivayet olması dolayısıyla iki ilmin de isnadlı rivayet yolunu tutup tutmadığı, dayandıkları kaynakların neler olduğu, olayları açıklamak ve aralarında ki bağlantıları araştırmak için çaba gösterilip gösterilmediği, senet ve metin tenkidi yapıp yapmadıklarının ortaya konulmasıdır.

Sonuçta; Hadisçiler ve tarihçilerin her ne kadar amaçları ve araştırdıkları olayların konusu bir ise de kitaplarındaki konu dağılımı, kitaplarındaki yol ve yöntemleri, dayandıkları ilmi kurallar farklılık göstermektedir. Tarihi kitaplar ve hikaye kitapları araştırılan tarihi olayın portresinin tamamlanabilmesi için tarihi olayları akışına göre dizer. Bundan dolayı senedi zikretmek bu olay örgüsüne zarar verebilir. İbn Şays de Kudüs'ün faziletlerini aktarırken bu tarihi örüntüye dayanmış, senedleri ve başka haberleri işlememiştir. Bunu yaparken olayların zaman sırasına dikkat etmiştir. Buna karşın Diyâ'nın hedefi ise Kudüs'ün faziletleri hakkında ki hadisleri senedleri ile zikretmek olmuştur.

İbn Şayis çeşitli kaynaklara dayanmıştır. Başta İslami kaynaklara dayanmıştır ki bunların başında da Kur'an-ı Kerim gelir. Sonrasında nebevi sünnetler, alimlerin kaleme almış olduğu eserler ve bunlara ek olarak semâ yoluyla almış olduğu ve kendisinin şahid olduğu önemli olaylar olmuştur. Hadisçi olan Diyâ ise sadece nebevi hadisleri aktarmıştır. Bundan dolayı Kudüs'ün faziletleri hakkında Peygamberin söylediği, müslümanları ilgilendiren; İsrâ, Mi'rac ve deccalın ortaya çıkışı gibi önemli hadisleri aktarmıştır.

Tarihçiler Kur'an'a, mütevatir sünnete, müşahede edilmiş bir olaya veya mütevatir olmuş bir olaya aykırı olmayan her türlü haberi kabul ederler. Bundan dolayı İbn Şayis Peygamber efendimizin; İsrailoğullarından nakilde bulunmanızda sakınca yoktur. hadisine dayanarak İsrailoğulları hakkında fazlaca nakilde bulunmuş hatta akla ve mantığa uymayan bazı israiliyat haberlerini de eleştirmeden aktarmıştır. Bundan dolayı bunların birçoğunun zayıf olduğunu söylersek mübalağa etmiş olmayız. Hadisçiler ise önce kaynağa daha sonrada kaynağın güvenirliliğine önem vermişlerdir. Buna bağlı olarak Diyâ el-Makdisî eserindeki hadisleri senedleri ile zikredip hadis metinlerini eleştirmeden bazen bu senedleri kendisi eleştirmiş bazen de diğer âlimlerin sened hakkında ki görüşlerini aktarmaktan geri durmamıştır. İbn Şayis ise sened zikretmemekle beraber metin tenkidini de ihmal etmiştir.

Aynı zamanda İbn Şayis de kitabında önceki ümmetlerin haberlerinden ders çıkarıp faydalanmayı, nasihat etmeyi ve kendi kişisel görüşlerini aktarmayı da ihmal etmemiştir. Bu ise tarihçinin sadece olay örüntülerini aktarmadığını, aksine bu olayların tefsirine indiklerini, olaylar arasındaki bağlantıları da aktardığını ifade etmektedir. Buna karşın Diyâ'nın kitabının konusu ise Kudüs'ün faziletleri hakkında varid olmuş hadislerdir. Okuyucu kendi başına bu hadislerden vaaz ve nasihatler çıkarabilmektedir.

Bu saydığım farklılıklar çalışma esnasında ortaya çıkardığım önemli farklılıklardır. Bu farklılıklar her ne kadar hadisçiler ve tarihçilerin yöntemine göre farklılık gösteriyor olsa da ancak bazen bir tarihçiden diğerine ve bir hadisçiden bir diğerine de aynı şekilde farklılık gösterebilmektedir. Umulur ki bu alanda da en çok fayda sağlayacak olan; her iki tarafın sened ve metin tenkidine önep verip bu ikisini ihmal etmemesidir. Bundan dolayı da tarihçiler ve hadisçiler arasında ortak konularda çalışmalar ve incelemeler yapmak bu anlamda İslam kütüphanesini zenginleştirir. Baştan sona hamd Allah'adır.

Anahtar Kelimeler

• Beytü’l-Makdis,Muhaddisler,Tarihçiler,İsnadlar,Fedâil

The Virtues of the (Al Bait Al Maqdis) among Hadith scholars and Historians Through Two Books ( Miftah Al Maqasid) and( Bait Al Maqdis’s Virtues)

Öz

Muslims throughout the Islamic ages were interested in the Al-Bait Al-Maqdis and its virtues, they have written many books in order to explain its importance, and remind people of its status,the follower of the authorship movement finds a large number of books written on the virtues of this city ,They had a variety of research methods, Because the background of who wrote in this topic is different their methods are also different from others, This topic was written by Almuhadithun because of the Prophet's Hadiths on Jerusalem, Historians also wrote in this subject; because it is a historic place that there were great events, but there are differences between these groups, Almuhadithun wrote according to their methods which has characterized by following the rules of alasanyd, While others according to the methods of historians who did not care for the rules of alasanyd, to clarificate the difference between them, a comparison was made between two workbooks, each related to a difference method, through a study of their ways of writing the virtues of albayt almuqadas and the sources which depends on, each of their goals, and knowing the benefit that each adds.

Anahtar Kelimeler

• Al-Bait Al-Maqdis,Almuhadithun,Historians,Alasanyd,Virtues

"فضائل البيت المقدس بين المحدثين والمؤرخين من خلال كتابي "مفتاح المقاصد" و "فضائل بيت المقدس

Öz

لقد عَني المسلمون عبر العصور الإسلامية بالبيت المقدس وفضائله وألفوا في سبيل بيان أهميته وتذكير الناس بمكانته مؤلفات كثيرة، والمتتبع لحركة التأليف يجد عدداً كبيراً من الكتب التي ألفت تُعنى بفضائل هذه المدينة، وما ورد فيها من الأحاديث والآثار، وكان لهم في تآليفهم مناهج متنوعة، نظراً لاختلاف مشارب ومناهج من تصدى للكتابة في هذا الشأن، فألّف في هذا المحدثون نظراً لوجود الأحاديث النبوية التي تناولت بيت المقدس، كما ألّف فيه المؤرخون نظراً لكونه مكاناً تاريخياً تعاقبت عليه أزمان وحوادث جسام، حيث شكل التاريخ الفضائلي أحد الفروع المتميزة للتأليف التاريخي في الثقافة العربية الإسلامية، لكن كان هناك فروق بين كيفية تناول كل طائفة منهما، فالمحدثون كتبوا وفق منهجهم الذي اتَّصف بالاهتمام بالأسانيد، بينما غيرهم وفق منهج المؤرخين الذي تساهل في موضوع الأسانيد، ولتوضيح الفرق بينهما عقدت مقارنة بين مُصَنَّفَين يرجع كل منهما إلى منهج، من خلال دراسة لطريقتهم في تناول فضائل البيت المقدس، والمصادر التي يعتمدها، وهدف كل منهما، ومعرفة الفائدة التي يضيفها كل منهما. 

Anahtar Kelimeler

• البيت المقدس,المحدثون,المؤرخون,الأسانيد,فضائل

Kaynakça

1. İbrahim Mahmoud. Fâdâil Beytü'l-makdis Fi Mahtutat Arabiye Kadime. kuveyt, Manşurat Mahadü'l-lmahtutat El-arabiye. El-munzzama El-arabiye Lil-terbiye Va El-sakafa Va el-ulum, 1 baskı, 1985
2. İbin El-şââr, Kemalü'ddin Ebu El-barakat El-mübârâk El-musılli. Kâlâidü'l-cumân Fi Fârâid Şuârâ Hâzâ El-zaman. Thk : Kamil Selman El-cuburi. Beyrut, Dar ü'l-kutub El-ilmiye,1 baskı, 2005
3. İbn El-imâd, Abdullh b.Ahmed b.Muhammed El-akeri El-hânbeli. Şezerâtü'l-zâheb Fi Ahbâr Men Zeheb. Thk: Mahmud Arnâvut, Dımeşk, Dar İbn Kesir, 1baskı, 1406-1986
4. İbnü'l-murâcce, muşrif b.İbrahim El-makdisi Ebu El-mââli. Fadail Beytü'l-makdis. Thk: Eymen N ü'l-srüddin El-ezheri. Beyrut, Darü'l-kutub El-ilmiye, 1 baskı,2002
5. İbn Teğri , Yusuf b.Teğri Berdi b.Abdullah El-zahiriü'l-hanefi. Nucumü El-zahire Fi Muluk Mısır Va El-kahire. Mısır, Vizarıtü'l-sakafa Va El-irşedü'l-kavmi, Darü'l-kutub.
6. İbn Hacer , Ebuü'l-fadıl Ahmed b.Ali b. Muhammedü'l- askalani. Nuzhet ü'l-nazar Fi Tavcih Nuhbitü'l-lfikr Fi Mustâlıh Ehlü'l-eser. Thk: Nureddin Itır, Dımeşk, Mâtbââıtü'l-sabah, 3baskı, 1421-2000
7. İbn Hâldun, Abdurrâhman. Mukâddime İbn Hâldun. Beyrut, 1978
8. İbn Hullekân, Ahmed b.Muhammed. Vafiyetü'l- âyân Va Enbâ Ebnâ El-zaman. Thk: İhsan Abbas, Beyrut, Dâr Sadır.

9. İbn Receb, Zeynü'l-ddin Abdurrâhmân b.Ahmed El-hânbeli. Zeyl Tâbâkâtü'l-hanabile. Thk: Abdurrahman b.Suleyman El-uteymin, Rıyâd, Mâktebit El-ubeykân.
10. İbn Şâkir, Muhammed b.Şâkir b.Ahmed b.Abdurrahman. Fâvâtü'l-vâfiyet. Thk: İhsan Abbas, Beyrut, Dâr Sâdır,1baskı,1973
11. İbn Şit, b.Abdurrahim b.Ali b. İshâkü'l-lküraşi. Miftâhü'l-mâkâsıd Va Mısbâhü'l-mârâsıd Fi Ziyârıt Beytü'l-mâkdis. Thk: Hâtim Abdullü'l-tif Dâvud, Doktora Tezi, 2008
12. İbn Aseker, Ebü'l-kâsım Ali b.El-hâsân b. Hibetüllah. Târih Dimeşk. Thk: Amr b.Ğârâmâ El-amrâvi, Darü'l-fikr Liltıbâ, 1415-1995
13. İbn Kesir, Ebu El-fide İsmâil b.Ömer. El-bideye Va El-niyheye. Thk: Abdullah b.Abdulmuhsin El-turki, Dâr Hâcâr Li-tibâ Va El-nâşir Va El-tâvzi Va El-İlân, 1baskı, 1418-1997
14. Ebu Şame, Abdurrahman b.İsmail. El-râvdâteyn Fi Ahbâr El-dâvleteyn El-nüriye Vâ El-salahiye.Thk: İbrahim El-zaybak, Beyrut ,Muessesitü'l-risale, 1 baskı
15. Ebu Şuhbe, Muhammed b.Muhammed b.Suveylim. Evâsit Fi Ulum Mustâlâh El-hadis. Dârü'l-fikr El-ârâbi.
16. Buhârî, Muhammed b. İsmail. Sahîhü'l-Buhârî. Thk. Mustafa el-Buğâ. Beyrut, Dâr İbn Kesîr, 3baskı,1987.
17. Büsâti, Muhammed El-seyid İbrahim. El-mutâhhâr El-mâkdisi Va Menhecehü'l- tarihi Fi Kitab El-bedi Va El-târih. Tarih ve Medeniyet Doktora Derecesi almak için, Arap Dil Fakültesi, Ezher Üniversitesi.http://shamela.ws/rep.php/book/3186
18. Düri , Abdulaziz. Neşeet İlm El-târih İnd El-arab. Merkez Zeyid Liltürâs Va El-tarih,2000
19. Zehebi , Muhammed b. Ahmed. Tezkirât El-huffâz. Beyrut, Darü'l-kutubü'l-ilmiye, 1baskı
20. Zehebi, Muhammed b. Ahmed. Seyr Alâmü'l-nubâle. kâhire, Darü'l-hadis, 1427
21. Salim , El-seyid Abdulaziz. El-tarih Va El-muârrihun El-arab. Beyrut,1981
22. Sıbt İbn El-cevzi, Yusuf b.Kızoğlu b.Abdulla. Mirât El-zaman Fi Tâvârih El-âyân. Thk: Muhammed Bârâkât Va diğerler, Dımeşk, Dârü'l-risâle El-âlâmiye,1 baskı,1434-2013
23. Sâhhâvi, Şemsüddin Ebü'l-hyr Muhammed b.Abdurrahman. Fethü'l-muğıys bi-şârh Elfiyt El-hadis Li-l'ırakî. Thk: Ali Hüseyin Ali, Mısır, Mektebit El-sunne, 1baskı, 1424-2003
24. Selemi, Muhammed b.Sâmil. Minhec Kitebit El-târih El-islâmi. Dâr İbnü'l-cevzi, 1baskı, 1429
25. Sâfâdi, Sâlâhüddin Hâlil b.Eybek b. Abdullah. El-vâfi Bilvâfiyet. Thk: Ahmed El-ârnâvut Ve Turki Mustâfâ, Beyrut, Dâr İhye El-türâs,1420-2000
26. Dıya, Dıya-üddin Muhammed b.Abdülvâhid El-mâkdisi El-hânbeli. Fadail Beyt El-makdis.Thk: Muhammed Muti El-hafız, Dımeşk, Darü'l-fikr, 1baskı,1405
27. Tabarani ,Süleyman b. Ahmed b. Eyyub b Mutir El-lahmi El-şami. El-mucam El-kebir. Thk: Hamdi b. Abdulmecid El-selefi, kahire,Mektebit İbn Teymiye, 2baskı
28. Tahhan , Mahmud. Usulü'l-tahric Va Dirasetü'l-asenid. Beyrut, Darü'l-Kuran El-kerim.
29. Itır, Nureddin. Minhec El-nakıd Fi Ulüm El-hadis. Dımeşk, Darü'l-fikr, 3baskı,1401-1981
30. Allal, Halid Kebir. Ahttâ El-muârreh b. Hâldun Fi Kiteb El-mukâddime. cazayir, Darü'l- imam Malik, 1baskı, 1426-2005
31. Umari , Ekrâm Ziya. Buhus Fi Tarih El-sunne El-muşârrâfâ. Beyrut,4baskı
32. Umari , Ekrâm Ziya. Dirâsâât tarihiye. El-medine El-munâvvârâ, El-meclis El-ilmi, İhye El-türâs El-islami, 1baskı,1983
33. Kittâni, Muhammed b. Ebi El-fayd Cââfer b. İdris El-haseni El-idrisi. El-risale El-müstâtrâfâ Libayan Meşhür Kutub El-sunne El-muşârrâfâ. Thk: Muhammed El-muntâsır b. Muhammed El-zemzemi, Darü'l-beşeir El-islamiye, 6baskı,1421-2000
34. Kraçkofeski, Ağnâtyos. Tarihü'l-edeb El-coğrâfi El-ârâbi. Tercüme: Salahüddin Osman Haşim, El-idare El-sâkafiye Fi Câmiit El-duval El-arabiye,1957
35. Kiyleni , Şemsüddin Va Barüt , Muhammed Cemâl. Sürut El-mekan Fi Mirâât Tarih Mukeddes,(Fadail El-kudüs) http://www.alkarmel.org/prenumber/issue76/shams.pdf
36. Müslim, Müslim b. el-Haccâc en-Nisâbûrî. Sahîhu Müslim. Thk: Muhammed Fuâd Abdülbâkî, Beyrut, Dâru İhyâi't-türâsi'l-Arabî, ts.
37. Mâruf , Beşşâr Avad. Mazahir Tesir İlm El-hadis Fi İlm El-tarih İnde El-muslimin. İnternet üzerinden Araştılmıştır. https://www.ahlalhdeeth.com/vb/showthread.php?t=22306k
38. Munziri , Abdulâzim b. Abdulkavi. El-tekmile Livafiyet El-nakale.Thk: Beşşar Avâd Mâruf, Beyrut, Müessesitü'l-risale.3 baskı
39. Necati Ayyaş , Sena. Esbab İntişar El-medâris Fi El-asır El-eyyubi. Mecelle El-faysal, Aded 317
40. Heysemi, Ebu El-hasen Nurü'l-ddin Ali b. Ebu bekir b. Süleymen. Mecma El-zavâid Va Menbââ El-fâvâid. Thk. Husamü'l-din El-kudsi, kahire, Mektebit El-kudsi,1414-1994
41. Vasiti , Muhammed b. Ahmed Ebu bekir El-makdisi. Fadail El-beyt El-mukaddes. Thk: İshâk Hassun, kudüs, Dar Mağnis Lil-naşir,Kudüs İbrani Üniversitesi 1979
42. Yunini , Kütübü'l-din Ebu El-feth Musâ b. Muhammed. Zeyl Mirât El-zamen. kahire, İnayet: Hindistan Hükümeti Devlet Soruşturma ve Kültürel İşler Bakanlığı, 2baskı,1413-1992