Şark Medrese Geleneğinde Fıkıh Öğretimi Mardin Nuhoğlu Medresesi Örneği

Yıl 2025, Sayı: 7, 64 - 90, 31.12.2025

Ramazan Bilgin

https://doi.org/10.69801/haid.1778321

Öz

Medreseler, kökenleri Hz. Peygamber dönemine uzanan, Abbasiler devrinde kurumsal bir yapıya kavuşmuş önemli bir eğitim müessesi olarak ortaya çıkmıştır. Bu süreçte, Nizamiye Medreseleri başta fıkıh eğitiminin sistemleşmesi olmak üzere İslamî ilimlerin tümünde öncü bir rol üstlenmiş ve sonraki dönemler için model teşkil etmiştir. Söz konusu medrese geleneğinin devamı olan Şark medreseleri, günümüzde hala modern eğitim sistemleri karşısında varlığını sürdürmeye çalışmaktadır. Şark medreselerinde fıkıh ilmi, eğitim müfredatının temelinde yer alan ve diğer İslamî ilimlere ışık tutan disiplinlerden biri olmuştur. Bu medreselerde fıkıh öğretiminin niteliği, sürekliliği, yöntemler ve karşılaştığı zorluklar akademik literatürde yeterince incelenmemiş veya sistematik bir şekilde ele alınmamıştır. Bu çalışmanın temel amacı, günümüzde Şark medreseleri geleneğinin canlı bir örneği olan Mardin Nuhoğlu Medresesinin, fıkıh eğitim ve öğretimini nasıl icra ettiğini, müfredatını, uygulanan yöntemleri tespit ve analiz etmektir. Araştırmanın yöntemi kapsamda medresede belirli bir süre bulunarak, fıkıh derslerinin işleyişini ve eğitim ortamını müderris-talebe etkileşimleri doğrudan gözlenmiştir. Ayrıca medresede görev yapan hocalar ve müderrislerle ilgili görüşmeler gerçekleştirilmiş olup eğitim sürecinde okutulan fıkıh metinleri içerik analizine tabi tutulmuştur. Mardin Nuhoğlu Medresesi’nde fıkıh eğitimi, Şâfiî mezhebi geleneğine dayalı hiyerarşik bir metin silsilesi üzerinden yürütülmekle birlikte Hanefî mezhebinden de bazı temel metinlere müfredatta yer verilmiştir. Fıkıh metni takip edilerek sözlü anlatım ve müzakere yöntemleriyle verilen eğitim, talebeler tarafından metin ezberlemekten ziyade, müderrislerin açıklamaları ve karşılıklı görüş alışverişi ile içselleştirilmektedir. Medrese, bir İslamî eğitim yeri olmasıyla birlikte İslam geleneğinin toplum nezdinde temsil edildiği, sosyal sorunlara dinî referanslarla çözüm üreten bir merkez konumundadır. Ancak son dönemde medreselerin resmi bir statüye sahip olmaması başarılı öğrencilerin başka eğitimlere yönelmesi ve talebe sayısındaki dalgalanma gibi bazı sorunlarla karşılaşmaktadır. Bununla birlikte, Mardin Nuhoğlu Medresesi, Şark medreselerindeki fıkıh öğretimini, geleneksel bir tarzda teorik bilgiyi pratikle birleştiren bir eğitim anlayışıyla hala devam etmektedir. Modern eğitim kurumlarının gölgesinde varlığını sürdürürken, bir yandan geleneği muhafaza etmekte, diğer yandan fıkıh ilmi açısından çağın sosyal ve pratik ihtiyaçlarına cevap verme çabasını sürdürmektedir.

Anahtar Kelimeler

Fıkıh , Medrese , Mardin , Kabala Nuhoğlu Medresesi , Fıkıh Eğitimi

The Teaching of Fiqh in Eastern Madrasahs The Case of the Mardin Nuhoğlu Madrasahs

Öz

Madrasahs, whose origins date back to the time of the Prophet Muhammad, emerged as an important educational institution that gained institutional structure during the Abbasid era. During this period, the Nizamiyya Madrasahs played a pioneering role in all Islamic sciences, particularly in the systematization of fiqh (jurisprudence) education, and served as a model for subsequent periods. The Eastern Madrasahs, a continuation of this tradition, are still striving to maintain their existence in the face of modern education systems. In these Eastern Madrasahs, fiqh has been one of the core disciplines of the curriculum and shedding light other Islamic sciences. The quality, continuity, methods, and challenges of fiqh teaching in these madrasahs have not been sufficiently examined or systematically addressed in academic literature. The main aim of this study is to identify and analyze how the Mardin Nuhoğlu Madrasah, a living example of the Eastern Madrasah tradition today, conducts its fiqh education and teaching, its curriculum, and the methods applied. The research method involved spending a specific period of time at the madrasa to directly observe the functioning of fiqh lessons, the educational environment, and the interactions between teachers and students. Interviews were also conducted with the teachers and professors working at the madrasah, and the fiqh texts used in the educational process were subjected to content analysis. At the Mardin Nuhoğlu Madrasah, fiqh education is conducted through a hierarchical series of texts based on the Shafi‘i school of thought, although some fundamental texts from the Hanafi school are also included in the curriculum. The education, delivered through oral instruction and discussion methods based on fiqh texts, is internalized by students not through memorization, but through the explanations of the professors and mutual exchange of views. The madrasah, as an Islamic educational institution, is a center where the Islamic tradition is represented in society and where solutions to social problems are offered through religious references. However, in recent times, madrasas have faced problems such as the lack of official status, the migration of successful students to other educational paths, and fluctuations in student numbers. However, the Nuhoğlu Madrasah in Mardin continues the teaching of Islamic fiqh in the Eastern madrasahs, employing a traditional approach that combines theoretical knowledge with practical application. While existing in the shadow of modern educational institutions, it simultaneously preserves tradition and strives to meet the contemporary social and practical needs from a fiqh-based perspective.

Anahtar Kelimeler

Fiqh , Madrasah , Mardin , Kabala Nuhoğlu Madrasah , Fiqh Education

Kaynakça

• Ak, Ayhan. "Vehbe ez-Zuhaylî". İslam Düşünce Atlası Erişim 04 Haziran 2025. https://islamdusunceatlasi.org/vehbe-ez-zuhayli/5840
• Akyüz, Yahya. Türk Eğitim Tarihi M.Ö. 1000 M.S. 2010. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık, 16. Baskı., 2010.
• Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2009.
• Aybakan, Bilal. “Sübkî, Tâceddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/11-13. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Aslan, Mahsum. Şark Uleması. “Seyda Abdullah Koğî". ed. İbrahim Baz. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2023. 1. Cilt, 241-249.
• Aslan, Mahsum. Şark Uleması, “Hıdır Akkoyun el-Hêşerî. ed. İbrahim Baz. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2023, 3. Cilt, 393-399.
• Bala, Sabahattin. Bir Eğitim Kurumu Olarak Şark Medreseleri (Mardin Yöresi Örneği), (Diyarbakır, SBE. Yüksek Lisans Tezi, 2012.
• Bala, Sabahattin. “Şark Medreselerinin Kurumsal Yapısı ve İşleyişi: Mardin Örneği”. Artuklu Akademi 2 (Şubat 2015), 49-83.
• Bala,Sabahattin. Yitik Bir Miras Şark Medreseleri. İstanbul: Hiper Yayın, 2019.
• Baltacı, Cahit. 15. ve 16. Yüzyıllarda Osmanlı Medreseleri. İstanbul: İfav Yayıncılık, 2. Baskı., 2005.
• Bardakoğlu, Ali. “Cem‘u’l-Cevâmi‘”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/343-344. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
• Bozkurt, Nebi. “Medrese”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 28/323-327. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
• Çiçek, M. Halil. Şark Medreselerinin Serencamı. İstanbul, 2009.
• Dimyâtî, Ebû Bekir Osman b. Muhammed Şattâ el-Bekrî ed-. “Mukaddime”. İʿânetü’t-tâlibîn ʿalâ halli elfâzı Fethi’l-muʿîn. thk. Sıddıkî Cemil Âttar. Beyrut; Lübnan: Dâru’l-Fikr, 2002.
• Esîr, Mecdüddin Mübârek b. Esîrüddin Muhammed eş-Şeybânî ibnü’l-. en-Nihâye fî ğarîbi’l-hadîs ve’l-eser. thk. Tâhir Ahmed Zâvî - Mahmud Muhammed Tanâhi,. 5 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-İlmiyye, 1979.
• Gökalp, Abdullah. Şark Medreseleri Ders Müfredatı. Siirt: Siirt Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
• Hamidullah, Muhammed. İslam Peygamberi. çev. Mehmet Yazgan. İstanbul: Beyan Yayıncılık, 2004.
• İbn Nakīb, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Lü’lü’ b. Abdillâh er-Rûmî el-Mısrî. “Mukaddime”. ʿUmdetü’s-Sâlik ve ʿUddetü’n-Nâsik. Kahire, 1926.
• İnalcık, Halil. Doğu Batı Makaleler 1. Doğubatı Yayıncılık, 4. Baskı., 2009.
• İpşirli, Mehmet. “Medrese”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 28/372-333. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
• Kandemir, M. Yaşar. “Nevevî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/45-49. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
• Kasım, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Kāsım b. Muhammed el-Gazzî el-Kahirî ibn. “Mukaddime”. Şerhi ğayeti’l-ihtisâr. İstanbull, Bayazıt: Salâh Bilici Kitabevi, ts.
• Kazıcı, Ziya. Ana Hatlarıyla İslam Eğitim Tarihi. İstanbul: Bir Yayıncılık, 1983.
• Kazıcı, Ziya. Osmanlı’da Eğitim-Öğretim. İstanbul: Bilge Yayıncılık, 2004.
• Koçak, Muhsin. “Ebû Şücâ‘ el-İsfahânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/235-236. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
• Köse, Saffet. “İbnü’n-Nakīb el-Mısrî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/166-167. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
• Kuteybe, Ebu Muhammed Abdullâh b. Müslim ed- Dîneverî ibn. el- Ma’ârif. thk. Servet Ukkâşe. Kahire: hey’etü’l-Mısriyye, 2., Baskı Basım, 1992.
• Özel, Ahmet. “Melîbârî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/48-49. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
• Sarıkaya, Yaşar. Medreseler ve Modernleşme. İstanbul: İz Yayıncılık, 1997.
• Sizgen, İbrahim - Aslan, Nasi. “Tillo Medreselerinde Fıkıh Eğitimi- Memdûhiyye Medresesi Örneği”. Marife Dergisi 20/2 (2020), 569-592.
• Şenkaya, Sadullah. Ebû Şücâ’ el-İsfehânî ve Gâyetü’l-ihtsâr Adlı Eserindeki Fıkhî Tercihleri. Gaziantep: Gaziantep İslam Bilim ve Teknoloji Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
• Şimşek, Şahin. Şark Ulemâsı. "Vezir Aslan". ed. İbrahim Baz. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2023. 6. Cilt. 325.
• Topal, Şevket. “Şürünbülâlî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/274-276. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• TTK, Tevhid-i Tedrisat Kanunu, (Kanun No. 430). Resmî Gazete, 63 (6 Mart 1924). Erişim 6 Aralık 2025. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=430&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=3.
• Yakuboğlu, Kenan. Osmanlı Medrese Eğitimi ve Felsefesi. İstanbul: Lord Matbaası, 2006.
• Yaşaroğlu, M. Kâmil. “el-Muhtasar”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/66-67. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
• Yaşaroğlu, M. Kâmil. “Minhâcü’t-Tâlibîn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/111-112. İstanbul: TDV Yayınları, 2005.
• Yaylalı, Davut. “Mevsılî, Abdullah b. Mahmûd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/487-488. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
• Zekiyüddin Şaban. “Mukaddime”. çev. İbrahim Kâfi Dönmez. İslam Hukuk İlminin Esasları (Usûlü’l-Fıkh). 600. Ankara: TDV Yayınları, 40. Baskı., 2023.
• Zengin, Zeki Salih. 2. Meşrutiyet’te Medreseler ve Din Eğitimi. Ankara: Akçağ Yayıncılık, 2002.
• Zühaylî, Vehbe b. Mustafa ez-. “Mukaddime”. çev. Ahmet Efe. el-Veciz fi usûli’l-Fıkh. 192. İstanbul, Risale Basın., 1996.