Dırâr b. Amr’ın Kozmoloji Anlayışı

Öz

Erken dönem kelâmcıları içerisinde yer alan Dırâr b. Amr el-Gatafanî (öl. 200/815[?]), İslâm düşüncesinin gelişmesine ciddi katkıları olan bir şahsiyettir. Dırâr b Amr kendine özgü görüşleriyle kelâmcılara öncülük etmiştir. Bu çalışma Dırâr’ın, kelâm ilminin dakikü’l-kelâm kısmındaki konumunu ve görüşlerini tespit etmeyi amaçlamaktadır. Özellikle, onun araz teorisine dayanan kozmolojisini incelemektedir. Bu bağlamda bu çalışmada genel olarak Dırâr’ın âlem anlayışı konusu üzerinde durulmuştur. Dırâr’ın bilhassa araz ve cisim kavramlarına dair görüşleri araştırılıp değerlendirilmiştir. Ona göre arazlar cisimlerin birleşmeleri neticesinde oluşur. Bu açıklaması onda araz ve cisim kavramlarının iç içe geçtiğini göstermektedir. İslâm düşüncesinin oluşum sürecinde ele aldığı kozmoloji konularıyla kendinden sonraki Mu’tezile ve Ehl-i Sünnet kelâmcılarına tesir etmiştir. Dırâr, bilhassa araz teorisine dayalı ortaya attığı argümanlarla bu konuyu ilk konuşan kelâmcı sayılmaktadır. Kelâmcıların Allah’ın varlığını ispat etme çabalarında araz düşüncesiyle bağlantılı olarak geliştirilen hudûs delilinin gelişmesindeki katkıları inkâr edilemez. Nitekim arazların sonradan ortaya çıktığı ve bunun da irade sahibi bir varlık tarafından olduğu savunulmuştur. Bu çalışmada Dırâr’ın İslam düşüncesinin başlangıç devrinde geliştirilen âlem tasavvurlarından kümûn-zuhûr ve kelâm atomculuğuna ilişkin görüşleri incelenip izah edilmiştir. Dırâr’ın atomcu olup olmadığı elde edilen bilgiler ışığında tartışılmıştır. Bu noktada cevher kavramını kullanmaması atomculuğa dair ihtilafların temel sebebi olarak görülmektedir. Bununla birlikte başlangıç döneminde cüz kavramının atom yerine kullanıldığının belirtilmesi ve Dırâr’ın da bu kavramı kullanması onun atomcu oluşunu desteklese de ihtiyatlı yaklaşmak gerektiği düşünülmektedir. Ayrıca bölünemeyen nihai parçayı kabul etmesi de bu iddiayı destekler mahiyettedir. Çalışma yalnızca Dırâr’ın görüşleriyle sınırlı değildir. Birçok kelâmcının görüşleriyle birlikte söz konusu şahsın fikirleri karşılaştırmalı bir bakış açısıyla işlenmiştir. Bu sebeple daha çok mukayese yöntemi kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kelâm
• Dırâr b. Amr
• Âlem
• Araz
• Cisim
• Atomculuk

Dırār b. ʿAmr’s Understanding of the Cosmology

Öz

Dırār b. ʿAmr al-Ghatafānī (d. 200/815 [?]), a prominent figure among the early Mutakallimūn, made significant contributions to the development of Islamic thought. Through his distinctive views, Dırār b. ʿAmr became a pioneering figure for later theologians. This study aims to determine his position and views within the branch of daqīq al-kalām (subtle theology or speculative physics) in kalām. Specifically, it examines his cosmology, which is grounded in the theory of accidents (‘araḍ). In this context, the study explores Dırâr’s understanding of the world (‘ālam) and critically evaluates his conceptualizations of accidents and bodies (ajsām). According to Dırār, accidents emerge through combination of bodies. This explanation indicates that, in his thought, the concepts of accidents and bodies are closely intertwined. Dırār, İslam düşüncesinin oluşum döneminde kozmolojik konular üzerine yaptığı tartışmalarla, daha sonraki Mu'tezile ve Sünni ilahiyatçıları etkilemiştir. Dırār is regarded as one of the first theologians to address this subject, particularly through the arguments he developed on the basis of the theory of accidents. His contribution to the development of the ḥudūth argument, which was formulated by theologians to prove the existence of God on the basis of the theory of accidents, is undeniable. In this context, it was argued that are temporally originated and that their origination is caused by a volitional being. The study also examines and explains Dırār’s views on cosmological theories developed during the formative period ofof Islamic thought, particularly the theories of kumūn–ẓuhūr (latency and manifestation) and kalām atomism. In light of the available evidence, the question of whether Dırār can be considered an atomist is also discussed. In this regard, his avoidance of the concept of jawhar (substance) is seen as one of the main reasons for the disagreements concerning his alleged atomism. Nevertheless, the fact that the term juzʾ (part) was used in the early period instead of the term atom and that Dırār employed this concept supports the view that the view that he may have been an atomist, although a cautious approach is still necessary. Moreover, his acceptance of an indivisible ultimate part also lends support to this claim. The study is not limited to Dırār’s views. Rather, his ideas are discussed through a comparatively alongside the views of many other theologians. Therefore, this study mainly employs the comparative method.

Anahtar Kelimeler

• Kalām
• Dırār b. ʿAmr
• the Cosmology
• Aʿrāḍ
• Jism
• Atomism.

Kaynakça

1. Âmidî, Ebu‟l-Hasen Seyfuddîn Alî b. Muhammed. Ebkâru’l-efkâr fî usulu’d-din. thk. Ahmet Muhammed El-Mehdî. Kahire: 2010.
2. Bâkıllânî, Kâdî Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib. et-Temhîd. nşr. İmadüd-din Ahmed Haydar. Beyrût: Müessesetü’l Kûtûbi’l Sekâfîyye, 1987.
3. Bağdadî, Abdulkâhir. Kitabu Usuli’d-din Ehl-i Sünnet Akaidi. çev. Ömer Aydın. İstanbul: İşaret Yayınları, 2016.
4. Bulğen, Mehmet. “İmam Mâtürîdî ve Atomculuk”. İmam Mâtürîdî ve Mâtürîdiyye Geleneği. ed. Hülya Alper. 83-122. İstanbul: Marmara Üniveritesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2018.
5. Bulğen, Mehmet. Kelâm Atomculuğu ve Modern Kozmoloji. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2018.
6. Bulğen, Mehmet. Klasik İslâm Düşüncesinde Atomculuk Eleştirileri. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Vakfı Yayınları, 3. Baskı, 2021.
7. Bulut, Zübeyir. “Dırâr b. Amr”, Mu’tezili Öncüler. ed. Mehmet Azimli, Özden Kanter. 86-91. İstanbul: Mana Yayınları, 2021.
8. Câhız, Ebu Osman Amr b. Bahr. Kitâbü’l-hayevan. Beyrut: Daru’l- Kütübü’l-İlmiyye, 3/2003.

9. Cürcânî. Seyyid Şerif. Kitabü’t-ta’rîfât. çev. Arif Erkan. İstanbul: Bahar Yayınları, 1997.
10. Dhanani, Alnoor. Kelâmın Fizik Kuramı. çev. Mehmet Bulğen. İstanbul: Klasik Yayınları, 2020.
11. Ebu Ride. Muhammed Abdülhâdî. İbrahim b. Seyyar en-Nazzâm ve ârâʾühü'l-kelâmiyye el-felsefiyye. Kahire: 1946.
12. Eş‘arî, Ebü’l-Hasan. Makâlâtü’l-İslâmiyyîn ve ihtilâfü’l-musallîn. thk. Muhammed Muhyiddin Abdülhamid. 1 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye, 1990.
13. Eş‘arî, Ebü’l-Hasan. Makâlâtü’l-İslâmiyyîn: İlk Dönem İslam Mezhepleri. çev. Ömer Aydın- Mehmet Dalkılıç. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.
14. Gatafânî, Dırâr b. Amr. Kitabu’t-Tahriş. çev. Mehmet Keskin- thk. Hüseyin Hansu. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2014.
15. Geziri, Rıza. Dırâr b. Amr’ın Kelam İlmine Dair Görüşleri ve Katkıları. İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi. Sosyal Bilimler Enstitüsü. Yüksek Lisans Tezi, 2025.
16. Hayyât, Ebü’l- Hüseyin. Kitâbü’l-İntisâr: Mu’tezile Savunusu. çev. Metin Yıldız. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2018.
17. İbn Hazm, Ebu Muhammed Ali b. Ahmed. el-Fasl fi’l-milel ve’l- ehva ve’n-nihal. çev. Halil İbrahim Bulut. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Yayınları, 2-3-5/2017.
18. İbn Manzûr, Cemaâüddin Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-Arab. haz. Seyyid Ramazan Ahmed vd. Kahire: Dârü’l-Maarif, 1708.
19. İbn Metteveyh, Ebu Muhammed el- Hasan b. Ahmed. et-Tezkire fî ahkâmi’l-cevâhir ve’l-a’raz. thk. Sâmî Nasr Lütf, Faysal Budeyr Avn. Kâhire: Dâru’s-Sekâfe, 1975.
20. İbnü’n-Nedîm, Muhammed b. İshak. Fihrist. çev. Ramazan Şeşen. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2019.
21. Kaçak, Züleyha. Dırâr b. Amr’ın Allah ve Âlem Tasavvuru. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi. Sosyal Bilimler Enstitüsü. Yüksek Lisans Tezi, 2023.
22. Kâdî Abdulcebbâr. Şerhu’l-usuli’l-hamse: Mu’tezile’nin Beş İlkesi. çev. İlyas Çelebi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2/2013.
23. Karadaş, Cağfer. "Teceddüd-i Emsâl". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/239-241. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2011.
24. Keskin, Mehmet. Dırâr b. Amr ve Görüşleri. Ankara: Sonçağ Yayınları, 2022.
25. Kır, Bilal. Dırâr b. Amr: Kelâm İlmindeki Konumu ve Önemi İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
26. Koloğlu, Orhan Şener. “İbn Hazm’da Kümûn ve Yaratma”. Dakîku’l-Kelâm: Kelâm Kozmolojisi. haz. Ramazan Altıntaş- Ahmet Mekin Kandemir. 185- 206. İstanbul: Kitaparası Yayınları, 2021.
27. Leukippos- Demokritos. Atomcu Felsefe Fragmanları. çev. C. Cengiz Çevik. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 2021.
28. Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Kitâbü’t-Tevhîd. çev. Bekir Topaloğlu. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020.
29. Nasr, Seyyid Hüseyin. İslâm Kozmoloji Öğretilerine Giriş, çev. Nazife Şişman, İstanbul: İnsan Yayınları, 1985.
30. Nesefî, Ebü’l-Muîn. Tebsiratü’l-edille. thk. Hüseyin Atay- Şaban Ali Düzgün. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2/2003.
31. Öz, Mustafa. "Dırâr b. Amr". Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 9/274-275. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları,1994.
32. Pines, Shlomo. İslâm Atomculuğu. çev. Osman Demir. İstanbul: Klasik Yayınları, 2017.
33. Pines, Shlomo. Mezhebu’z-zerre inde’l-Müslimîn ve alâkatuhu bi mezâhibi’l-Yunân ve’l-Humûd. çev. Muhammed Abdulhâdî Ebû Ride. Kahire: Mektebetu‟n-Nahdati‟l-Mısriyye. 1946.
34. Razî, Fahreddin. Me’âlimü Usuli’d- Din: Kelâm İlminin Esasları. çev. Muhammed Altaytaş. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Yayınları, 2019.
35. Schmidtke, Sabine. “Giriş”. çev. O. Şener Koloğlu- U. Murat Kılavuz- Salih Çift. Başlangıçtan Günümüze İslam Kelamı. ed. Sabine Schmidtke. 27-53. İstanbul: Küre Yayınları, 2020.
36. Schöck, Cornelia. “Cehm b. Safvan ve Cehmiyye ile Dırar b. Amr”. çev. O. Şener Koloğlu- U. Murat Kılavuz- Salih Çift. Başlangıçtan Günümüze İslam Kelamı. ed. Sabine Schmidtke. 97-126. İstanbul: Küre Yayınları,2020.
37. Tritton, Arthur Stanley. İslam Kelâmı. çev. Mehmet Dağ. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2018.
38. Şehristani, Ebu’l-Feth Muhammed b. Abdülkerîm. el-Milel ve’n-nihal. tsh. Ahmed Fehmi Muhammed. 1. Cilt. Beyrut: Daru’s-Surur, 1948.
39. Taylan, Necip İslâm Felsefesi. İstanbul: Ensar Yayınları, 2020.
40. Teftâzânî, Sa’deddin. Şerhu’l-Akaid Kelâm İlmi ve İslâm Akâidi. haz. Süleyman Uludağ. İstanbul: DergâhYayınları, 2013.
41. Thomson, George. İlk Filozoflar. çev. Mehmet H. Doğan. İstanbul: Payel Yayınları, 1988.
42. Uysal, Ekrem. Eş’arî Kelâmı. ed. İsa Yüceer. Ankara: Sonçağ Yayınları, 2022.
43. Van Ess, Josef. “Dirâr b. ‘Amr und “Cahmîya”: Biographie einer vergessenen Schule”. Der Islam XLIV (1968), 1-70.
44. Wolfson, Harry Austryn. Kelam Felsefeleri Müslüman-Hıristiyan-Yahudi Kelamı. çev. Kasım Turhan. İstanbul, 2001.
45. Watt, W. Montgomery. İslâm Felsefesi ve Kelâmı. çev. Süleyman Ateş. İstanbul: Pınar Yayınları, 2004.
46. Yavuz, Yusuf Şevki. "Araz". Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 3/337-342. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991.
47. Yıldız, Metin. Kelâm Kozmolojisi Mu’tezile’nin Âlem Anlayışı. İstanbul: Endülüs