Ülkeler Arasındaki Eşitsizliklerin COVID-19 Aşılaması Üzerindeki Etkisinin Araştırılması

Nurdamla Yakışan Totama; Cem Turan; Çiğdem Çağlayan

doi:10.5281/zenodo.10433383

Ülkeler Arasındaki Eşitsizliklerin COVID-19 Aşılaması Üzerindeki Etkisinin Araştırılması

Öz

COVID-19 pandemisiyle mücadelede çeşitli aşıların kullanıma girmesi önemli bir adım olmakla birlikte mevcut durum dünya genelinde aşı eşitsizliğini de beraberinde getirmiştir. Çalışmamızda ülkeler arasındaki aşı eşitsizliklerini incelemeyi amaçlayarak, insani gelişme düzeyleri ve eşitsizlik konulu dört endeksin kamuoyuna açık veri kaynağı olan Dünya Sağlık Örgütü veri tabanından elde edilen ülkelerin aşılama yüzdeleri ile ilişkisi incelenmiştir. Bu endeksler: İnsani Gelişme Endeksi (İGE), Eşitsizliğe Göre Düzeltilmiş İnsani Gelişme Endeksi (EDİGE) Eşitsizliği Azaltma Taahhüdü Endeksi(EATE), Gini katsayısıdır. Ülkelerin COVID-19 aşılaması verilerine göre tam doz aşılama yüzdesi, Düşük İGE grubundaki ülkelerde ortalama %25,6, Orta İGE grupta %47,8 Yüksek İGE grupta %53,2 ve Çok Yüksek İGE grupta %72,4 olarak gerçekleşmiş olup gruplar arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur (p<0,001). Eşitsizlik endeksleri ile COVID-19 aşılama korelasyonları incelendiğinde, İnsani Gelişme Endeksi (İGE), ve tam aşılama yüzdesi arasında anlamlı (p<0,001), güçlü ve pozitif korelasyon (rho:0,64) saptanmıştır. Benzer şekilde Eşitsizliğe Göre Düzeltilmiş İnsani Gelişme Endeksi (EDİGE) ve tam aşılama yüzdesi arasında da anlamlı (p<0,001), güçlü ve pozitif korelasyon (rho:0,61) bulunmuştur. Bir diğer eşitsizlik endeksi olan Eşitsizliği Azaltma Taahhüdü Endeksi (EATE) ve tam aşılama yüzdesi arasında anlamlı (p<0,001), güçlü ve pozitif korelasyon (rho:0,56) saptanmıştır. Gini Endeksi (GE) ve tam aşılama yüzdesi arasında ise anlamlı (p=0,026), zayıf ve negatif korelasyon (rho:-0,17) mevcuttur. Araştırmamızın sonuçları ülkelerin insani gelişme düzeyleri ve eşitsizliği azaltma taahhütleri arttıkça, aşılanan nüfus yüzdesinin arttığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

1. World Health Organization. WHO Coronavirus (COVID-19) Dashboard. WHO (COVID-19) Homepage. [Çevrimiçi] 4 9 2023. [Alıntı Tarihi: 12 9 2023.] https://covid19.who.int/.
2. WHO Coronavirus (COVID-19) Dashboard. [Çevrimiçi] [Alıntı Tarihi: 9 12 2022.] https://covid19.who.int/.
3. Update on COVID-19 Vaccine Development. [Çevrimiçi] [Alıntı Tarihi: 26 11 2021.] https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/risk-comms-updates/update45-vaccines-developement.pdf?sfvrsn=13098bfc_5.
4. UNICEF. Unicef. Unicef Türkiye. [Çevrimiçi] [Alıntı Tarihi: 7 11 2021.] https://www.unicef.org/turkey/bas%C4%B1n-b%C3%BCltenleri/g20-%C3%BCyesi-%C3%BClkelerde-sahraalt%C4%B1-afrika-%C3%BClkelerine-g%C3%B6re-ki%C5%9Fi-ba%C5%9F%C4%B1-15-kat-daha-fazla.
5. Tatar, Moosa, ve diğerleri. COVID-19 Vaccine Inequality: A Global Perspective. Journal Of Global Health. 2022, Cilt 12, 03072.
6. UNDP. Human Development Reports . United Nations Development Programme. [Çevrimiçi] [Alıntı Tarihi: 7 11 2021.] http://hdr.undp.org/en/content/human-development-index-hdi ve COVID 19 Aşılaması.
7. Human Development Reports. [Çevrimiçi] [Alıntı Tarihi: 20 11 2022.] https://hdr.undp.org/inequality-adjusted-human-development-index#/indicies/IHDI.
8. The World Bank. Gini İndex. The World Bank Data. [Çevrimiçi] [Alıntı Tarihi: 7 12 2022.] https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI.

9. OXFAM, DFI. OXFAM and DFI Research Report-2022 CRI Index Database. Inequality Index. [Çevrimiçi] [Alıntı Tarihi: 22 3 2023.] https://www.reports.inequalityindex.org/.
10. UNDP. Human Development Report 2021/2022. New York : Human Development Report Office, 2022. 9789211264517.
11. OXFAM, DFI. OXFAM and DFI Research Report-2022 CRI Index Database. Inequality Index. [Çevrimiçi] 11 2022. [Alıntı Tarihi: 7 12 2022.] https://www.reports.inequalityindex.org/.
12. Roghani, Ali. The relationship between macro-socioeconomics determinants and COVID-19 vaccine distrubition. AIMS Public Health. 2021, Cilt 8, 4.
13. Ning, Chuanlin, ve diğerleri. The COVID-19 Vaccination and Vaccine Inequity Worldwide:An Empirical Study Based on Global Data. Int. J. Environ. Res. Public Health. 2022, Cilt 19, 5267.
14. Heo, M.-H., ve diğerleri. Association between the Human Development Index and Confirmed COVID-19 Cases by Country. Healthcare. 2022, Cilt 10, 1417.
15. Mirahmadizadeh, Alireza , ve diğerleri. Correlation between human development index and its components with COVID-19 indices: a global level ecologic study. BMC Public Health. 2022, Cilt 22, 1549.
16. World Health Organization. COVID-19 vaccine doses shipped by the COVAX Facility head to Ghana, marking beginning of global rollout. World Health organization. [Çevrimiçi] 24 2 2021. [Alıntı Tarihi: 11 12 2023.] https://www.who.int/news/item/24-02-2021-covid-19-vaccine-doses-shipped-by-the-covax-facility-head-to-ghana-marking-beginning-of-global-rollout.
17. Working for global equitable access to COVID-19 vaccines. COVAX. [Çevrimiçi] 2023. [Alıntı Tarihi: 11 12 2023.] https://www.who.int/initiatives/act-accelerator/covax.
18. United Nations. Goal 10: Reduce inequality within and among countries. Sustainable Development Goals. [Çevrimiçi] [Alıntı Tarihi: 8 12 2023.] https://www.un.org/sustainabledevelopment/inequality/.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Çevre Sağlığı

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Nurdamla Yakışan Totama ^* Bu kişi benim
0000-0002-8592-3562
Türkiye

Cem Turan
0009-0008-4929-8318
Türkiye

Çiğdem Çağlayan
0000-0003-4811-7059
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

28 Aralık 2023

Gönderilme Tarihi

25 Ekim 2023

Kabul Tarihi

19 Aralık 2023

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2023 Cilt: 1 Sayı: 1

DOI

https://doi.org/10.5281/zenodo.10433383

IZ

https://izlik.org/JA55AL36KZ

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Totama, N. Y., Turan, C., & Çağlayan, Ç. (2023). Ülkeler Arasındaki Eşitsizliklerin COVID-19 Aşılaması Üzerindeki Etkisinin Araştırılması. Halk Sağlığı Araştırma ve Uygulamaları Dergisi, 1(1), 51-55. https://doi.org/10.5281/zenodo.10433383

AMA

1.Totama NY, Turan C, Çağlayan Ç. Ülkeler Arasındaki Eşitsizliklerin COVID-19 Aşılaması Üzerindeki Etkisinin Araştırılması. HASAUD. 2023;1(1):51-55. doi:10.5281/zenodo.10433383

Chicago

Totama, Nurdamla Yakışan, Cem Turan, ve Çiğdem Çağlayan. 2023. “Ülkeler Arasındaki Eşitsizliklerin COVID-19 Aşılaması Üzerindeki Etkisinin Araştırılması”. Halk Sağlığı Araştırma ve Uygulamaları Dergisi 1 (1): 51-55. https://doi.org/10.5281/zenodo.10433383.

EndNote

Totama NY, Turan C, Çağlayan Ç (01 Aralık 2023) Ülkeler Arasındaki Eşitsizliklerin COVID-19 Aşılaması Üzerindeki Etkisinin Araştırılması. Halk Sağlığı Araştırma ve Uygulamaları Dergisi 1 1 51–55.

IEEE

[1]N. Y. Totama, C. Turan, ve Ç. Çağlayan, “Ülkeler Arasındaki Eşitsizliklerin COVID-19 Aşılaması Üzerindeki Etkisinin Araştırılması”, HASAUD, c. 1, sy 1, ss. 51–55, Ara. 2023, doi: 10.5281/zenodo.10433383.

ISNAD

Totama, Nurdamla Yakışan - Turan, Cem - Çağlayan, Çiğdem. “Ülkeler Arasındaki Eşitsizliklerin COVID-19 Aşılaması Üzerindeki Etkisinin Araştırılması”. Halk Sağlığı Araştırma ve Uygulamaları Dergisi 1/1 (01 Aralık 2023): 51-55. https://doi.org/10.5281/zenodo.10433383.

JAMA

1.Totama NY, Turan C, Çağlayan Ç. Ülkeler Arasındaki Eşitsizliklerin COVID-19 Aşılaması Üzerindeki Etkisinin Araştırılması. HASAUD. 2023;1:51–55.

MLA

Totama, Nurdamla Yakışan, vd. “Ülkeler Arasındaki Eşitsizliklerin COVID-19 Aşılaması Üzerindeki Etkisinin Araştırılması”. Halk Sağlığı Araştırma ve Uygulamaları Dergisi, c. 1, sy 1, Aralık 2023, ss. 51-55, doi:10.5281/zenodo.10433383.

Vancouver

1.Nurdamla Yakışan Totama, Cem Turan, Çiğdem Çağlayan. Ülkeler Arasındaki Eşitsizliklerin COVID-19 Aşılaması Üzerindeki Etkisinin Araştırılması. HASAUD. 01 Aralık 2023;1(1):51-5. doi:10.5281/zenodo.10433383