Türkiye'de Sağlık Hizmeti Göstergeleri Ve Sosyoekonomik Faktörlerin Bebek Ölüm Hızına Etkisi: İl Düzeyinde Ekolojik Bir Analiz

Duygu Lüleci; Duran Ada; Bülent Kılıç

doi:10.5281/zenodo.11047017

Türkiye'de Sağlık Hizmeti Göstergeleri Ve Sosyoekonomik Faktörlerin Bebek Ölüm Hızına Etkisi: İl Düzeyinde Ekolojik Bir Analiz

Öz

Türkiye’de bebek ölüm hızı (BÖH) uzun yıllardır ülkenin ekonomik seviyesine ve diğer kalkınma göstergelerine göre beklenenden daha yüksek seyretmektedir. Bu çalışmanın amacı, sosyoekonomik faktörlerin ve sağlık hizmeti göstergelerinin Türkiye’de illere göre BÖH üzerine etkisinin belirlenmesi ve BÖH için en önemli değişkenlerin saptanmasıdır. Ekolojik bir çalışmadır. Tüm veriler Türkiye Sağlıklı Kentler Birliği ve Türkiye İstatistik Kurumu‘nun yayınlarından elde edilmiştir. Türkiye’nin 81 ili düzeyinde 2011 yılına ait sosyoekonomik göstergeler ve sağlık hizmeti göstergeleri kullanılmıştır. Çalışmanın değişkenleri bebek ölüm hızı, yüz bin kişi başına düşen hekim, yüz bin kişi başına düşen hemşire ve yüz bin kişi başına düşen hastane yatağı sayısı; kişi başı gelir, okuma yazma bilmeyen kadın oranı, net göç hızı, işgücüne katılım oranı ve işsizlik oranıdır. İstatistik değerlendirmelerde korelasyon, lineer regresyon analizi kullanılmıştır. BÖH en yüksek üç il Ağrı, Siirt ve Tokat’tır. Eşitsizlikler iller düzeyinde değerlendirildiğinde, Türkiye’de en kötü değerlere sahip illerin ağırlıklı olarak Güneydoğuda yer alan iller olduğu görülmüştür. BÖH ile tüm değişkenler arasında anlamlı korelasyon görülmektedir. Regresyon analizi sonuçlarına göre illere göre BÖH değişimini en az değişkenle en iyi açıklayan model; gelir, yüz bin kişi başına düşen hemşire sayısı ve işgücüne katılım oranı ile oluşturulmuş olan modeldir. Türkiye’de iller arası BÖH farklılıklarını açıklamada, sağlık hizmet göstergelerinden hastane yatağı anlamlı değilken, hekim ve hemşire sayısı anlamlı düzeyde etkili bulunmuştur. Bebek ölümlerinin azaltılması için hemşire sayısı artırılmalı ve iller arası dengeli dağılım sağlanmalıdır. Ayrıca, illerin gelir düzeyini arttıracak ekonomik girişimler planlanması ve işgücüne katılımın desteklenmesi gerekmektedir.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

1. Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü. Türkiye’nin Demografik Dönüşümü. Ankara, 2010. https://fs.hacettepe.edu.tr/hips/dosyalar/yayinlar/2010_TurkiyeninDemografikDonusumu.pdf
2. OECD. Health at a Glance 2013: OECD Indicators, OECD Publishing, 2013. https://www.oecd.org/els/health-systems/Health-at-a-Glance-2013.pdf
3. United Nations Türkiye [İnternet]. https://turkiye.un.org/en/sdgs/3#:~:text=Goal%203%20Targets&text=3.2%20By%202030%2C%20end%20preventable,25%20per%201%2C000%20live%20births.
4. Dallolio L, Di Gregori V, Lenzi J, et al. Socio-economic factors associated with infant mortality in Italy: an ecological study. Int J Equity Health. 2012;11:45. doi: 10.1186/1475-9276-11-45.
5. Damghanian M, Shariati M, Mirzaii-Najmabadi K, et al. Socioeconomic inequality and its determinants regarding infant mortality in Iran. Iran Red Crescent Med J. 2014;16(6):e17602. doi: 10.5812/ircmj.17602.
6. Lin SJ. The effects of economic instability on infant, neonatal, and postneonatal mortality rates: evidence from Taiwan. Soc Sci Med. 2006;62(9):2137–50. doi: 10.1016/j.socscimed.2005.10.013.
7. Mahy M. Childhood mortality in the developing world: a review of evidence from the demographic and health surveys. Calverton, Maryland, USA, 2003. https://dhsprogram.com/pubs/pdf/CR4/CR4.pdf
8. UNICEF. Levels & Trends in Child Mortality Report 2013. New York, ABD, 2013. https://data.unicef.org/resources/levels-trends-child-mortality-report-2013/

9. Zanini RR, Moraes AB de, Giugliani ERJ, et al. Infant mortality trends in the State of Rio Grande do Sul, Brazil, 1994-2004: a multilevel analysis of individual and community risk factors. Cad Saúde Pública. 2009;25(5):1035–45. doi: 10.1590/s0102-311x2009000500010.
10. Özdemir P, Karabulut E. İl ve bölgelere göre bebek ölüm hızlarındaki değişkenliğin Gini eşitsizlik ölçüsü ile incelenmesi: sağlık alanındaki eşitsizliklerin değerlendirmesi. Türkiye Klinikleri J Biostat [İnternet]. 2009;1(2):45–53. https://www.turkiyeklinikleri.com/article/tr-il-ve-bolgelere-gore-bebek-olum-hizlarindaki-degiskenligin-gini-esitsizlik-olcusu-ile-incelenmesi-saglik-alanindaki-esitsizliklerin-degerlendirmesi-55790.html
11. Gürsoy-Tezcan A. Infant mortality: a Turkish puzzle? Health Transit Rev [İnternet]. 1992;2(2):131–49. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10148654/
12. Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü. Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması 1983. Ankara, Türkiye, 1987. https://www.halksagligiokulu.org/Kitap/DownloadEBook/90890c89-5e36-4139-896e-c355e7797960
13. Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü. Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması 1993. Ankara, Türkiye, 1994. https://fs.hacettepe.edu.tr/hips/dosyalar/Arastirmalar%20-%20raporlar/1993%20tnsa/93_mainreport.pdf
14. Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü. Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması 2003. Ankara, Türkiye, 2004. https://fs.hacettepe.edu.tr/hips/dosyalar/Ara%C5%9Ft%C4%B1rmalar%20-%20raporlar/2003%20tnsa/TNSA_2003_ana_rapor.pdf
15. Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü. Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması 2013. Ankara, Türkiye, 2014. https://fs.hacettepe.edu.tr/hips/dosyalar/Ara%C5%9Ft%C4%B1rmalar%20-%20raporlar/2013%20tnsa/TNSA_2013_ana_rapor.pdf
16. T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Bilgi Sistemleri Genel Müdürlüğü (2023). Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2022 Haber Bülteni [İnternet]. https://sbsgm.saglik.gov.tr/Eklenti/46511/0/haber-bulteni-2022-v7pdf.pdf?_tag1=3F123016BE50268AF4A10917870BF5962AC79ECF
17. TÜİK (2014). http://tuikapp.tuik.gov.tr/ulusalhesapapp/bolgeselgskd.zul (Son erişim tarihi: 01.07.2015).
18. Türkiye Healthy Cities Association (2014). Türkiye Kent Sağlık Göstergeleri. http://www.skb.gov.tr/wp-content/uploads/2013/12/skb-100-246-2.pdf
19. Günay T, Kılıç B, Keskinoğlu P, et al. Infant mortality rates in Narlıdere district, Turkey (1999 to 2001): trends in rates and risk factors. Turk J Public Health [İnternet]. 2008;6(1):9–18. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tjph/issue/16585
20. Schell CO, Reilly M, Rosling H, et al. Socioeconomic determinants of infant mortality: a worldwide study of 152 low-, middle-, and high-income countries. Scand J Public Health. 2007;35(3):288–97. doi: 10.1080/14034940600979171.
21. Mishina H, Hilton JF, Takayama JI. Trends and variations in infant mortality among 47 prefectures in Japan: variations in infant mortality in Japan. J Eval Clin Pract. 2013;19(5):249-254. doi: 10.1111/j.1365-2753.2012.01862.x.
22. Anand S, Bärnighausen T. Human resources and health outcomes: cross-country econometric study. The Lancet. 2004;364(9445):1603–9. doi: 10.1016/S0140-6736(04)17313-3.
23. Papastergiou P, Rachiotis G, Polyzou K, et al. Regional differences in mortality in Greece (1984–2004): the case of Thrace. BMC Public Health. 2008;8:297. doi: 10.1186/1471-2458-8-297.
24. Amiri A, Vehviläinen-Julkunen K, Solankallio-Vahteri T, Tuomi S. Impact of nurse staffing on reducing infant, neonatal and perinatal mortality rates: Evidence from panel data analysis in 35 OECD countries. International Journal of Nursing Sciences. 2020;7(2):161-9. doi: 10.1016/j.ijnss.2020.02.002
25. Muldoon KA, Galway LP, Nakajima M, et al. Health system determinants of infant, child and maternal mortality: a cross-sectional study of UN member countries. Globalization and Health. 2011;7:42. doi: 10.1186/1744-8603-7-42
26. Dilli D, Köse MR, Gündüz RC, et al. Recent declines in infant and neonatal mortality in Turkey from 2007 to 2012: impact of improvements in health policies. Cent Eur J Public Health. 2016;24(1):52–7. doi: 10.21101/cejph.a4097.
27. Mushtaq A, Mohsin A, Zaman K. Effects of health on changing labor force participation in Pakistan. SpringerPlus. 2013;2(1):610. doi: 10.1186/2193-1801-2-610.
28. TÜİK (2023). İşgücü İstatistikleri. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Isgucu-Istatistikleri-2022-49390
29. Gençtürk Z. Türkiye’de kadının işgücüne katılımını etkileyen faktörler. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2022/2;43:361-94. https://dergipark.org.tr/tr/pub/sbe/issue/72400/971424
30. Dinçer MA, Kaushal N, Grossman M. Women’s education: harbinger of another spring? evidence from a natural experiment in Turkey. World Development. 2014;64:243–58. doi: 10.1016/j.worlddev.2014.06.010

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Çevre Sağlığı

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Duygu Lüleci ^*
0000-0001-5685-2454
Türkiye

Duran Ada
0000-0002-1086-0122
Türkiye

Bülent Kılıç
0000-0001-7032-1422
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

26 Haziran 2026

Gönderilme Tarihi

14 Kasım 2023

Kabul Tarihi

30 Mart 2024

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 2 Sayı: 1

DOI

https://doi.org/10.5281/zenodo.11047017

IZ

https://izlik.org/JA73GA58TU

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Lüleci, D., Ada, D., & Kılıç, B. (2026). Türkiye’de Sağlık Hizmeti Göstergeleri Ve Sosyoekonomik Faktörlerin Bebek Ölüm Hızına Etkisi: İl Düzeyinde Ekolojik Bir Analiz. Halk Sağlığı Araştırma ve Uygulamaları Dergisi, 2(1), 44-50. https://doi.org/10.5281/zenodo.11047017

AMA

1.Lüleci D, Ada D, Kılıç B. Türkiye’de Sağlık Hizmeti Göstergeleri Ve Sosyoekonomik Faktörlerin Bebek Ölüm Hızına Etkisi: İl Düzeyinde Ekolojik Bir Analiz. HASAUD. 2026;2(1):44-50. doi:10.5281/zenodo.11047017

Chicago

Lüleci, Duygu, Duran Ada, ve Bülent Kılıç. 2026. “Türkiye’de Sağlık Hizmeti Göstergeleri Ve Sosyoekonomik Faktörlerin Bebek Ölüm Hızına Etkisi: İl Düzeyinde Ekolojik Bir Analiz”. Halk Sağlığı Araştırma ve Uygulamaları Dergisi 2 (1): 44-50. https://doi.org/10.5281/zenodo.11047017.

EndNote

Lüleci D, Ada D, Kılıç B (01 Haziran 2026) Türkiye’de Sağlık Hizmeti Göstergeleri Ve Sosyoekonomik Faktörlerin Bebek Ölüm Hızına Etkisi: İl Düzeyinde Ekolojik Bir Analiz. Halk Sağlığı Araştırma ve Uygulamaları Dergisi 2 1 44–50.

IEEE

[1]D. Lüleci, D. Ada, ve B. Kılıç, “Türkiye’de Sağlık Hizmeti Göstergeleri Ve Sosyoekonomik Faktörlerin Bebek Ölüm Hızına Etkisi: İl Düzeyinde Ekolojik Bir Analiz”, HASAUD, c. 2, sy 1, ss. 44–50, Haz. 2026, doi: 10.5281/zenodo.11047017.

ISNAD

Lüleci, Duygu - Ada, Duran - Kılıç, Bülent. “Türkiye’de Sağlık Hizmeti Göstergeleri Ve Sosyoekonomik Faktörlerin Bebek Ölüm Hızına Etkisi: İl Düzeyinde Ekolojik Bir Analiz”. Halk Sağlığı Araştırma ve Uygulamaları Dergisi 2/1 (01 Haziran 2026): 44-50. https://doi.org/10.5281/zenodo.11047017.

JAMA

1.Lüleci D, Ada D, Kılıç B. Türkiye’de Sağlık Hizmeti Göstergeleri Ve Sosyoekonomik Faktörlerin Bebek Ölüm Hızına Etkisi: İl Düzeyinde Ekolojik Bir Analiz. HASAUD. 2026;2:44–50.

MLA

Lüleci, Duygu, vd. “Türkiye’de Sağlık Hizmeti Göstergeleri Ve Sosyoekonomik Faktörlerin Bebek Ölüm Hızına Etkisi: İl Düzeyinde Ekolojik Bir Analiz”. Halk Sağlığı Araştırma ve Uygulamaları Dergisi, c. 2, sy 1, Haziran 2026, ss. 44-50, doi:10.5281/zenodo.11047017.

Vancouver

1.Duygu Lüleci, Duran Ada, Bülent Kılıç. Türkiye’de Sağlık Hizmeti Göstergeleri Ve Sosyoekonomik Faktörlerin Bebek Ölüm Hızına Etkisi: İl Düzeyinde Ekolojik Bir Analiz. HASAUD. 01 Haziran 2026;2(1):44-50. doi:10.5281/zenodo.11047017