Negative Attributes of Human Beings in Sufi Thought within the Context of the Qur’an

Yıl 2025, Sayı: 2, 20 - 41, 31.12.2025

Mehmet Nurullah Aydın , Ali Tenik

Öz

Throughout the history of humanity, numerous scientific disciplines have approached the study of human beings from various perspectives. Every school of thought, religion, belief system, and ideology has evaluated humans from multiple dimensions, formulating assessments based on their own frameworks and understandings. However, unfortunately, these perspectives and beliefs, which originate from humans themselves, have largely failed to provide a peaceful and secure life for humanity. Conversely, God, after creating human beings, did not abandon them to their own devices but instead revealed life principles guiding how to live, directing humanity toward the reality of “living humanely.” When humans live disconnected from divine truths, they embody the negative attributes described in God’s scripture, which in turn becomes a test for them. The Qur’an, while presenting positive themes related to human life, also addresses negative themes that arise from human irresponsibility. From the perspective of Qur’anic semantics, the text explicitly articulates the adversities encountered when living contrary to the Creator’s will and calls humans to live in accordance with divine realities. Similarly, Sufis, who aim to live in the direction outlined by the Qur’an, believe that all weaknesses experienced when one lives outside of God’s will can only be overcome by returning to and fulfilling that divine will, thus attaining peace. In this study, within a Qur’anic framework, we evaluated the Sufi interpretations—particularly through their embodied practices—regarding the elimination of the negative states that God has described for humans.

Anahtar Kelimeler

Mysticism , Qur’an , Sufi , Human Situations , Negative Situations

Kur’an Bağlamında Tasavvufî Düşüncede İnsanın Olumsuz Özellikleri

Öz

İnsanlık tarihi boyunca insan üzerinde birçok bilim dalı farklı yaklaşımlarda bulunmuşlardır. Her düşünce ekolu, her din, her inanç ve her inanış insanı birçok yönüyle ele alarak kendi düşünce ve anlayışına göre bir değerlendirmede bulunmuştur. Fakat insanın kendisinden sadır olan bu düşünce ve inanışlar ne yazık ki insana huzurlu ve güvenli bir yaşam sağlamayı becerememişlerdir. Diğer taraftan Allah, insanı yarattıktan sonra kendisini başıboş bırakmayarak nasıl yaşayacağına dair hayat ilkelerini ortaya koyarak “insanca” yaşamanın gerçeğine yönlendirmiştir. İnsan, ilâhî hakikatlerle yaşamadığı zaman Allah’ın kitabında tanımladığı menfi sıfatları sergiler. Bu yaşanmışlık da kendisinin imtihanı olur. Kur’an, yaşadığı hayat açısından insana ilişkin pozitif temalara yer verdiği gibi insanın kendi sorumsuzluğundan kaynaklanan negatif temalara da yer vermektedir. Kur’an semantiği göz önüne alındığında insanın yaratıcının muradına muhalif yaşantısında karşılaşacağı olumsuzlukları açık bir şekilde ifade ederek ilâhî gerçeklerle yaşamaya çağırmaktadır. Sûfîler de Kur’an’ın belirlediği istikamette yaşamayı amaçladıkları için, insanın Hakk’ın iradesi dışında sürdürdüğü hayatın doğurduğu tüm zaaflardan ancak yeniden O’nun muradına yöneldiğinde kurtulup huzura kavuşabileceğine inanırlar. Bu çalışmamızda Kur’anî perspektiften hareketle Allah’ın insan için menfi olarak nitelendirdiği hallerin bertaraf edilmesi için sûfîlerin yorumlarını, onların hâl dili ışığında değerlendirdik.

Anahtar Kelimeler

Tasavvuf , Kur’an , Sûfî , İnsan Hâlleri , Olumsuz Hâller

Etik Beyan

Bu çalışma, 2025 yılında Harran Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü’nde tamamlanan “Kur’an Bağlamında Sûfîlerin İnsan Anlayışı: Hicrî İlk Üç Asır Örneği” başlıklı doktora tezi esas alınarak hazırlanmıştır.

Kaynakça

• Akarsu, Bedia. Felsefe Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1975.
• Arslan, Ahmet. İlkçağ Felsefe Tarihi. 4 Cilt. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2006.
• Aster, Ernst von. İlkçağ ve Ortaçağ Felsefe Tarihi. çev. Vural Okur. İstanbul: İm, 3. Basım, 2005.
• Baklî, Ebû Muhammed Sadrüddîn Rûzbihân b. Ebî Nasr. ʿArâʾisü’l-beyân fî ḥaḳāʾiḳı’l-Ḳurʾân. Thk. eş-Şeyh Ahmed Ferid el-Mezîdî. 3 Cilt. Lübnan: Dâru kütübi’l-’ilmiyye, 1429/2008.
• Câḥiẓ, Ebû ʿOs̱mân ʿAmr b. Baḥr b. Maḥbûb. er-Resâʾilu’s-Siyâsiyye. Beyrut: y.y., ts.
• Cevizci, Ahmet. Felsefe Sözlüğü. İstanbul: Paradigma, 3. Basım, 1999.
• Cevherî, Ebû Naṣr İsmail b. Ḥammâd el-Cevherî el-Fârâbî. Tâcu’l-Luğa ve Ṣıḥâḥu’l-ʿArabiyye. Thk. Aḥmed ʿAbdulğafûr ʿAṭṭâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-ʿİlm li’l-Melâyîn, 1407-1986.
• Çelenk, Abdülkerim. "Baba Tâhir'in Hayatı, Eserleri, Tasavvuf ve Seyr u Sülûk Kavramlarına Yaklaşımı". Kadim Hikmet Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 3 (2020), 36-63. http://kadimhikmet.com
• Ebû Dâvûd, Suleymân b. el-Eşʿas̱ es-Sicistânî. Sunenu Ebî Dâvûd. thk. Şuʿayb el-ʾArnaʾûṭ. 7 Cilt. b.y.: Dâru’r-Risâleti’l-ʿÂlemiyye, 1430-2009.
• Ebû Tâlib el-Mekkî, Mukammed b. Ali b. Atiyye. Kûtu’l-Kulûb fî Mu’âmeleti’l-mahbûb ve Vasfi Tarîki’l-mürîd ilâ Makâmi’t-Tevhîd. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübü’l-’ilmiyye, 1430-2009.
• Ebû Yaʿla el-Ferrâʾ, Muhammed b. el-Huseyn İbnu’l-Ferraʾ. et-Tevekkul. Thk. Yûsuf b. ʿAlî eṭ-Ṭarîf. Riyad: y.y., 1435-1014.
• Ebû’l-Leys̱ es-Semerḳandî, Ebû’l-Leys̱ Naṣr b. Muḥammed. Tenbîhu’l-Ğâfilîn bi-Eḥâdîs̱i Seyyidi’l-Enbiyâʾi ve’l-Murselîn. thk. Yûsûf ʿAli Bedrî. Dımaşk; Beyrut: Dâru İbn Kes̱îr, 3. Basım, 1421-2000.
• El-‘Acem, Rafîk. Mevsûatü mustalehâtü’t-tasavvüfü’l-İslamî, Beyrut: Mektebetu’l-Lübnan, 1999
• Fârâbî, Ebû Nasr Muhammed b. Muhammed b. Tarhan b. Uzluğ el-. Taḥṣîlü’s-saʿâde. Thk. Ali Bu Mülhim. Berut/Lübnan: Dâru Mektebeti’l-Hilâl, 1415-1995.
• Gazâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Ḥâmid Muḥammed b. Muḥammed el-. İḥyâʾu ʿUlûmi’d-Dîn. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 1424=2004.
• Geylânî, Muhyiddîn Ebû Muhammed Abdülkādir b. Ebî Sâlih Mûsâ Zengîdost el-Geylânî el-Geylân el-. Tefsîru’l-Cîlânî. Thk. eş-Şeyh Ahmed Ferîd el-Mezîdî. 5 Cilt. Pakistan: el-Mektebetü’l-mârûfiyye, 1431/2010.
• Geylânî, Muhyiddîn Ebû Muhammed Abdülkādir b. Ebî Sâlih Mûsâ Zengîdost el-Geylânî. Fütûḥu’l-ġayb. Thk. Abdülâlîm ed-Derviş. Riyâd, el-Memleketu’l-’Arabiye es-Su’ûdiye: Dâru’l-Hâdî ve mektebetü dâru’z-Zehrâ, Eş-Şâmile ez-Zehebiye., ts.
• el-Ferâhîdî,Ḫalîl b. Aḥmed, Ebû ʿAbdurraḥmân el-Ḫalîl b. Aḥmed el-Ferâhîdî. Kitâbu’l-ʿAyn. Thk. Mehdî el-Maḫzûmî, İbrâhîm es-Sâmerrâʾî. 8 Cilt. Beyrut: Mektebetu’l-Hilâl, 1988.
• Hallâc, Ebu’l-Muğîs Hüseyn b. Mansûr el-Beyzâvî. Hakâikü’t-Tefsîr. Thk. Mahmûd el-Hindî. Kâhire: Mektebetü Medbûlî, 2006.
• İbn 'Arabî, Muhyiddîn Muhammed b. Alî b. Muhammed el-'Arabî el-Hatimî et-Tâî. Rahmetü’n mine’r Rahmân. Thk. Mamud Mahmud el-Ğurâb. 4 Cilt. Dımaşk: Matbaʿatu Nadr, 1410–1989.
• Hennâd b. es-Serî, Ebû’s-Serî Hennâd b. es-Serî el-Kûfî. ez-Zuhd. Thk. ʿAbdurrahman ʿAbd el-Cebbâr el-Ferîvâî. 2 Cilt. Kuveyt: Dâru’l-Ḫulefâ, 1406-1996.
• Erdem, Hüseyin Süphi. “Erzurumlu İbrahim Hakkı’da "İnsanın Hakikati Sorunu”. İnönü Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2 (2011), 95-113.
• İbn Baṭṭa, Ebû ʿAbdullâh b. Muḥammed b. Muḥammed el-ʿUkberî. el-İbânetu’l-Kubrâ. Thk. Rıḍâ Muʿṭî vd. 9 Cilt. Riyad: el-Mektebu’l-İslâmî, 1412-2005.
• İbn Ebî Ḥâtim, Ebû Muḥammed ʿAbdurraḥman b. Muḥammed er-Râzî. Tefsîru’l Ḳurʾâni’l-ʿAzîm. Thk. Esʿad Muḥammed eṭ-Ṭayyib. 13 Cilt. b.y.: y.y., 1419-1998.
• İbn Ebü’d-Dünyâ, Ebû Bekr ʿAbdullâḥ b. Muḥammed b. ʿUbeyd el-Ḳureşî el-Bağdâdî. Muḥâsebetu’n-Nefs. Thk. Ebû Hureyre Muṣṭafâ b. ʿAlî b. ʿAvḍ. Beyrut: y.y., 1406.
• İbn Manẓûr, Ebû’l-Faḍl Muḥammed b. Mukerrem b. ʿAlî Cemâluddîn b. Manẓûr er-Ruveyfiʿî. Lisânü’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Ṣâdır, 1414.
• İbn ʿAbdisselâm, Ebû Muḥammed ʿAbdulʿaziz b. ʿAbdisselâm ed-Dimeşḳî. Maḳâṣıdu’r-Riʿâye li Ḥuḳuḳillâh ʿAzze ve Celle. Thk. ʾİyâd Ḫâlid et-Ṭıbâʿ. Dımaşk: y.y., 1416.
• İbn ʿAcîbe, Aḥmed b. Muḥammed b. el-Mehdî b. ʿAcîbe el-Ḥasenî el-İdrîsî eş-Şâẕelî el-Fâsî. el-Baḥru’l-Medîd fî Tefsîri’l-Ḳurʾâni’l-Mecîd. Thk. Aḥmed ʿAbdullâh el-Ḳuraşî Raslân. b.y.: y.y., 1419-1998.
• İbnü’l-Arabî, Muhyiddîn Muhammed b. Alî b. Muhammed el-Arabî et-Tâî el-Hâtimî. el-Fütûḥâtü’l-Mekkiyye. 4 Cilt. Kahire: Dâru kütübi’l-’arabiyyeti’l-kübrâ, 1270/1854.
• İsfahânî, Ebû Nuaym Ahmed b. Abdillâh b. İshâk el-. Sıfetü’n-nifâk ve ne’tü’l-münâfikîn. Thk. Âmir Hasan Sabrî. Lubnan; Beyrut: el-Beşâiru’l-İslâmiye, 1422–2001.
• İsfahânî, Ebü’l-Kāsım Hüseyn b. Muhammed b. el-Mufaddal er-Râgıb el-. Câmiʿu’t-tefsîr (Tefsîru Râġıb). Thk. Âdil b. Ali eş-Şidî vd. 5 Cilt. Riyad: Dâru’l-vetan, 1424-2007.
• Kâşânî, Kemâlüddîn Abdürrezzâk b. Ebi’l-Ganâim Muhammed el-. Iṣṭılâḥâtü’ṣ-ṣûfiyye. Thk. Abdülâl Şâhin. Kahire: Dâru’l-menâr, 1413–1992.
• Kelâbâzî, Ebû Bekr Muhammed b. İshâk. et-Ta’arruf li Mezhebi Ehli’t-tasavvuf. Beyrut: Dârü’l-kütübü’l-’ilmiyye, 1431-2011.
• Kesnezânî, Muhammed b. Abdulkerim el-. Mevsû’atü’l-Kesnezânî fîmâ ıstalaha âleyhi Ehlü’t-tasavvuf ve’l-’irfân. 24 Cilt. Dımaşk; Beyrut: Mektebetu Dâru’l-mehebbe; Dâru Âye, 1426/2005.
• Kramer, Samuel Noah. Tarih Sümer’de Başlar. çev. Hamide Koyukayan. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık, 3. Basım, 2020.
• Kuşeyrî, Ebu’l-Kâsım Abdülkerîm b. Hevâzin. Letâifü’l-işârât. Thk. İbrahim el-Besyûnî. 3 Cilt. Mısır: el-Heyʾetu’l-Mıṣriyyeti’l-ʿAmme li’l-Kitâb, 3. Basım, ts.
• Ḳuşeyrî, ʿAbdulkerîm b. Hevâzin b. ʿAbdilmelik el-. er-Risâletu’l-Ḳuşeyriyye. Thk. ʿAbdulḥalîm Maḥmûd, Maḥmûd b. eş-Şerîf. 2 Cilt. Kahire: Daru’l-Meʿârif, ts.
• Mâverdî, Ebû’l-Ḥasen ʿAlî b. Muḥammed el-Baṣrî el-. Edebu’d-Dunyâ ve’d-Dîn. Beyrut: dâru ve mektebetü’l-Hilâl, 1421-1999.
• Mâverdî, Ebû’l-Ḥasen ʿAlî b. Muḥammed el-Baṣrî el-. en-Nuket ve’l-ʿUyûn. Thk. es-Seyyid b. ʿAbdilmaḳṣûd b. ʿAbdirraḥîm. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, ts.
• Mengüşoğlu, Takiyettin. İnsan Felsefesi. Ankara: Doğubatı, 2. Basım, 2017.
• Muhammed Fuâd Abdilbâkī b. Sâlih el-Mısrî. el-Muʿcemü’l-müfehres li-elfâẓi’l-Ḳurʾâni’l-Kerîm. Mısır; Kahire: Matbe’atü Dâru Kütübi’l-Mısriyye, 1363-1944.
• Muḳâtil b. Suleymân, Ebû’l-Ḥasen Muḳâtil b. Suleymân el-Belḫî. Tefsîru Muḳâtil b. Suleymân. Thk. ʿAbdullâh Maḥmûd Şeḥâte. 5 Cilt. Beyrut: y.y., 1423-2001.
• Müslim b. el-Haccâc, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî. el-Câmiʿu’s-saḥîḥ. thk. Muhammed Fuâd Abdülbaki. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
• Necmeddîn-i Dâye, Ebû Bekr Necmüddîn-i Dâye Abdullah b. Muhammed b. Şâhâver el-Esedî er-Râzî. Baḥrü’l-ḥaḳāʾiḳ ve’l-meʿânî fî tefsîri’l-Ḳurʾân ve’s-sebʿi’l-mesânî’ ʿAynü’l-ḥayât ve et-Teʾvîlâtü’n-Necmiyye. Thk. eş-Şeyh Ahmed Ferîd el-Mezîdî-Ebü’l-Mekârim Rüknüddîn Ahmed b. Muhammed es-Simnânî es-Simnânî. 6 Cilt. Lübnan: Dâru Kütübi’l-’İlmiyye, 1430/2009.
• Özsoy, Ömer- Güler, İlhami. Konularına Göre Kur’an (Sistematik Kur’an Fihristi). Ankara: Fecr Yayınevi, 10. Basım, 2005.
• Râğıb el-Iṣfehânî, Ebû’l-Ḳâsım el-Ḥuseyn b. Muḥammed er-. eẕ-Ẕerîʿa ilâ Mekârimi’ş-Şerîʿa. Thk. Ebu’l-Yezîd Ebû Zeyd el-ʿAcemî. Kahire: y.y., 1428-2006.
• Râğıb el-Iṣfehânî, Ebû’l-Ḳâsım el-Ḥuseyn b. Muḥammed er-. Muḥâḍarâtu’l-Udebâʾ ve Muḥâverâtu’ş-Şuʿarâʾ ve’l-Buleğâ. 2 Cilt. Beyrut: Şirketu Dâru’l-Erḳam b Ebî’l-Erḳam, 1420-1998.
• Râğıb el-Iṣfehânî, Ebû’l-Ḳâsım el-Ḥuseyn b. Muḥammed er-. Tafṣîlu’n-Neşʾeteyn ve Taḥṣîli’s-Saʿâdeteyn. Beyrut: y.y., ts.
• S̱aʿlebî, Ebû İsḥâḳ Aḥmed b. Muḥammed b. İbrâhîm es̱-. el-Keşf ve’l-Beyân. Thk. Ebû Muḥammed b. ʿÂşûr. 10 Cilt. Beyrut: Dâru İḥyâi’t-Turâs̱i’l-ʿArabî, 1422-2000.
• Ṣuḥârî, Ebû’l-Munẕir Seleme b. Muslim b. İbrâhîm es-. el-İbâne fî’l-Luġati’l-ʿArabiyye. Thk. ʿAbdulkerîm Ḫalîfe vd. 4 Cilt. Mesḳaṭ: y.y., 1420-1998.
• Sülemî, Ebû Abdirrahmân Muhammed b. Hüseyn b. Mûsâ es-. Tefsîrü’s-Sülemî. Thk. Seyyid İmrân. II Cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübü’l-’ilmiyye, 1437-2015.
• Sülemî, Muhammed b. Hüseyn b. Muhammed b. Musa b. Halid b. Sâlim en-Nîsâburî Ebû Abdürrahman es-. Tabakâtü’s sûfiye. Thk. Mustafa Abdulkadir Âtâ. Beyrut: Dârü’l-kütübü’l-’ilmiyye, 1419-2008.
• Tenik, Ali. Sûfî Kişilik ve Ahlak. İstanbul: Ensar, 2022.
• Tüsterî, Ebû Muhammed Sehl b. Abdillâh b. Yûnus. Tefsîrü’l-Kurâni’l-’Azim. Kâhire: Dârül-Harem li’t-Türâs, 1415-2004.
• Zebîdî, Muḥammed b. Muḥammed b. ʿAbdurrezzâḳ ez-. Tâcu’l-ʿArûs min Cevâhiri’l-Ḳâmûs. Thk. Heyet. 4 Cilt. b.y.: Dâru’l-Hidâye, ts.
• Zeynuddîn er-Râzî, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. Ebî Bekr b. ʿAbdulḳâdir el-Ḥanefî. Muḫtâru’s-Ṣıḥâḥ. Thk. Yûsuf eş-Şeyḫ Muḥammed. Beyrut; Sayda: ed-Dâru’n-Nemûẕeciyye, 1420-1999.
• Kutsal Kitap Yeni Dünya Çevirisi. New York: WATCHTOWER BIBLE AND TRACT SOCIETY OF NEW YORK, 2019. Https://Www.Kitantik.Com/Product/Kutsal-Kitap-Yeni-Dunya-Cevirisi_1br9qfwlpzrafki1f5w