Azerbaycan Türkçesi Sözlüğünde Olumsuz Mizaç Adlarının Anlamsal Açıdan Tasnifi ve Analizi

Öz

İnsanların iç dünyasında olup biten bütün hissiyatlar davranışlarına yansımaktadır. Davranış özelliklerinin sergilenmesinde insan, diğer insanlar tarafından belirli özellikleriyle tanımlanır. Dil, bu noktada yine önemli bir rolü üstlenerek insanların mizaçlarını tespit ve tasnif etme imkânı sunmaktadır. Buna bağlı olarak her bir adlandırma, bir diğer insanın toplum içerisindeki ayırt edici özelliğini ön plana çıkarmaktadır. Dilde kullanılan adlandırmalar, dilin insan merkezli bir sistematiği olduğunu bir kez daha ortaya koymaktadır. Ayrıca her şeyden önce mizaç adlarının oluşumunu belirginleştiren bir sosyal iletişim söz konusudur. İnsanların sosyal iletişim kurmaları sonucu gösterdikleri davranışsal özellikler, bir insanın diğerini tanımasındaki algısını da ortaya koymaktadır. Dolayısıyla mizaç adlarının olumlu ve olumsuz niteliği olmakla birlikte başta filolojik olmak üzere bireysel, toplumsal ve kültürel işlevleri bulunmaktadır. Bu durum, dil mekanizmasının insan ile olan ayrılmaz ilişkisini de ifade etmektedir. Çünkü dil, insanın onu kullanmasıyla gelişir ve ilerler. Bu çalışmada “Azerbaycan Dilinin İzahlı Lüğeti” adlı sözlük çalışmasında yer alan olumsuz anlamlı mizaç adları tespit edilecek ve bu adlandırmalar üzerinde durulacaktır. Sözlüğün taranmasıyla belirlenen bu ifadeler; anlamsal açıdan değerlendirilecek analiz edilecektir. Ulaşılan veriler neticesinde elde edilen bulgular sayısal veriler ışığında yapılan çıkarımlarla aktarılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Dil
• İnsan
• Adlandırma
• Olumsuz Anlamlı Mizaç Adları

Semantic and Morphological Analysis of Negative Temperament Names in the Azerbaijani Turkish Dictionary

Öz

All the feelings happening in people's inner world are reflected in their behavior. In the display of behavioral characteristics, people are defined by certain traits by others. Language, at this point, again plays an important role, offering the possibility of identifying and classifying people's temperaments. Accordingly, each designation highlights the distinctive characteristic of another person within society. The designations used in language once again reveal that language has a human-centered system. Moreover, above all, there is social communication that clarifies the formation of temperament names. The behavioral characteristics that people exhibit as a result of social communication also reveal how one person perceives another. Therefore, temperament names, while having positive and negative qualities, have individual, social, and cultural functions, primarily philological. This situation also expresses the inseparable relationship between the language mechanism and humans. Because language develops and progresses through human use. In this study, negative temperament names included in the dictionary entitled "Explanatory Dictionary of the Azerbaijani Language" will be identified and these designations will be examined. These terms, identified through dictionary scanning, will be analyzed and evaluated semantically. The findings obtained from the data will be presented through inferences made in light of numerical data.

Anahtar Kelimeler

• Language
• People
• Naming
• Negative Temperament Names

Kaynakça

1. Aksan, Doğan. Her Yönüyle Dil (Ana Çizgileriyle Dilbilim 1). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1987.
2. Azerbaycan Dilinin İzahlı LüğƏti, (2006). ŞƏrq-QƏrb: Bakı.
3. Boz, Erdoğan. “Dil Felsefecilerine Göre Özel Adların Anlamsal Görünüm”. Türk Dili 69/821 (2020), 36-46.
4. Çotuksöken, Yusuf. Türkçe Dil ve Edebiyat Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Papatya Yayınları, 2012.
5. Derviş, Mehmet. İbn Sînâ Felsefesinde Mizaç, Nefs ve Psikofizyoloji. Mardin: Mardin Artuklu Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
6. Kaplan, Mehmet. Sevgi ve İlim. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2002.
7. Koç, Fatma. (2024). “Türkiye Türkçesi Ağızlarında Karakter Adlarının Tematik Tasnifi: Olumsuz Anlama Sahip Olanlar”. Folklor Akademi Dergisi 7/1 (2024), 71 – 86.
8. Korkmaz, Zeynep. Gramer Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1992.

9. Martinet, Andre. İşlevsel Genel Dilbilim (Çev. Berke Vardar). İstanbul: Multılıngual Yayınları, 1998.
10. Şahin, Hatice. “Terimlerin Genel Dile Yansımasına Dair Bazı Gözlemler”. Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 20/1 (2006), 123-129.
11. Saussure de, Ferdinand. Genel Dilbilim Dersleri (Çev. Berke Vardar). İstanbul: Multılıngual Yayınları, 1998.
12. Türk, Osman.-Koç, Fatma. “Kıpçak Türkçesi Sözlüğünde Kadın ve Aile İle İlgili Söz Varlığının Derleme Sözlüğü’ndeki Karşılıkları İle Mukayesesi”. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi 8/2 (2025), 279-300.
13. Yaman, Ertuğrul. “Türkçenin Güncel Söz Varlığı”. Milli Eğitim, 210 (2016), 85-91.