Yetişkin Bireylerin Ruh Sağlığı Okuryazarlığı Düzeyi ile Bağımlılık Yapıcı Madde Kullanan Bireylere Yönelik Tutum ve Davranışlarının Belirlenmesi

Yıl 2026, Cilt: 28 Sayı: 1 , 1 - 20 , 28.04.2026

Selma Özdemir , Meltem Meriç

https://doi.org/10.69487/hemarge.1643765

https://izlik.org/JA92CZ87AL

Öz

Amaç: Bu araştırmanın amacı yetişkin bireylerin ruh sağlığı okuryazarlığı düzeyi ile bağımlılık yapıcı madde kullanan bireylere yönelik tutum ve davranışlarının incelenmesi ve aralarındaki ilişkiyi ortaya koymaktır.
Yöntem: Tanımlayıcı ve ilişki arayıcı olarak tasarlanan çalışmanın örneklemini 411 yetişkin oluşturmuştur. Araştırmada veri toplama aracı olarak Kişisel Bilgi Formu, Ruh Sağlığı Okuryazarlığı Ölçeği (RSOÖ) ve Bağımlılık Yapıcı Madde Kullanan Bireylere Yönelik Tutum ve Davranışlar Ölçeği (BYMTÖ) kullanılmıştır. Araştırmada kullanılan veriler SPSS paket programı kullanılarak analiz edilmiştir. Verilerin normal dağılıp dağılmadığını belirlemek için Kolmogorov Smirnov Testi kullanılmıştır. Bağımsız iki değişken ortalaması arasındaki farkı belirlemede t-testi ve Mann-Whitney U testi, ikiden fazla değişkenin ortalamaları arasındaki farkı belirlemede ise Tek Yönlü Anova Testi ve Kruskal-wallis Testi kullanılmıştır.
Bulgular: Araştırma sonucunda yetişkinlerin ölçek toplam puan ortalamaları RSOÖ için 123,922± 13,807 BYMTÖ için 73,319±17,157 olarak belirlenmiştir. Ruh sağlığı okuryazarlığı ile madde kullanan bireylere yönelik tutum ve davranış puanı arasında anlamlı bir ilişki saptanmamıştır. Yalnızca ruh sağlığı okuryazarlığı ölçeğinin ruh sağlığı ile ilgili hastalıklara yönelik tutumlar alt ölçek puanı ile madde kullanan bireylere yönelik tutum ve davranışlar toplam puanı arasında pozitif ancak çok zayıf düzeyde istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki saptanmıştır (r = 0,133; p <0,05).
Sonuç: Yetişkin bireylerin, ruh sağlığı okuryazarlığı düzeylerinin genel olarak düşük olduğu ve bağımlılık yapıcı madde kullanan bireylere karşı olumsuz tutumlar sergiledikleri belirlenmiştir. Bu bağlamda ilişkili faktörlerin farklı örneklem gruplarında değerlendirilmesi ve ruh sağlığı okuryazarlığını geliştirmeye yönelik eğitim programlarının oluşturulması, toplum temelli farkındalık çalışmalarının yürütülmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Ruh Sağlığı Okuryazarlığı , Damgalama , Psikiyatri Hemşireliği , Madde bağımlılığı

Etik Beyan

Bu çalışmanın yürütülmesinde ve yazılmasında bilimsel ve etik ilkelere uyduğumu, kullanılan tüm kaynaklara usulüne uygun olarak atıfta bulunduğumu beyan ederim. Etik Kurul Karar Tarihi: 23.10.2023, Karar Sayısı: 2023/202

Determination of Adult Individuals' Mental Health Literacy Level and Their Attitudes and Behaviors Towards Individuals Who Use Addictive

https://izlik.org/JA92CZ87AL

Öz

Objective: The purpose of this study was to examine the mental health literacy levels of adults and their attitudes and behaviors toward individuals who use addictive substances, as well as to determine the relationship between these variables.
Method: This descriptive and correlational study was conducted with a sample of 411 adults. Data were collected using the Personal Information Form, the Mental Health Literacy Scale (MHLS), and the Attitudes and Behaviors Toward Individuals Who Use Addictive Substances Scale (ABTIUAS). Data were analyzed using the SPSS statistical software package. The Kolmogorov–Smirnov test was used to assess the normality of data distribution. Independent samples t-test and Mann–Whitney U test were applied to compare two groups, while One-Way ANOVA and Kruskal–Wallis tests were used to compare more than two groups.
Results: The mean total scale scores of the participants were 123,922 ± 13,807 for the MHLS and 73,319 ± 17,157 for the ABTIUAS. No statistically significant relationship was found between overall mental health literacy and attitudes and behaviors toward individuals who use addictive substances. However, a positive but very weak statistically significant relationship was identified between the “Attitudes Toward Mental Health–Related Illnesses” subscale of the Mental Health Literacy Scale and the total score of attitudes and behaviors toward individuals who use substances (r = 0,133, p < 0,05).
Conclusion: The study revealed that adults generally have low levels of mental health literacy and display negative attitudes toward individuals who use addictive substances. In addition, a weak correlation was found between mental health literacy levels and stigmatizing attitudes. In this context, it is recommended that future studies evaluate related factors in different sample groups and that educational programs aimed at improving mental health literacy be developed, alongside community-based awareness initiatives to reduce stigma

Anahtar Kelimeler

Mental Health Literacy , Substance Addiction , Stigma , Psychiatric Nursing

Etik Beyan

I declare that I have adhered to scientific and ethical principles in conducting and writing this study, and that I have properly cited all sources used. Ethics Committee Decision Date: 23.10.2023, Decision Number: 2023/202

Kaynakça

• Açıkgöz, F., & Akkuş, D. (2018). Ruhsal hastalıklarda damgalama ile mücadele: Anahtar rol üstlenen meslekler. Düzce Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 8(3), 142–146.
• Almeida, R. S. d., Trigueiro, M. J., Portugal, P., Sousa, S. d., Simões-Silva, V., Campos, F., … Marques, A. (2023). Mental health literacy and stigma in a municipality in the north of Portugal: A cross-sectional study. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(4), 3318. https://doi.org/10.3390/ijerph20043318
• Altun, Ç., Tunç Karaman, S., & Basat, O. (2022). Aile hekimliği polikliniğine başvuran hastaların ruh sağlığı okuryazarlığı durumunun değerlendirilmesi. Namık Kemal Tıp Dergisi, 10(3), 241–247. https://doi.org/10.4274/nkmj.galenos.2022.43265
• Aluh, D. O., Okonta, M. J., & Odili, V. U. (2019). Cross-sectional survey of mental health literacy among undergraduate students of the University of Nigeria. BMJ Open, 9(9), e028913. https://doi.org/10.1136/bmjopen-2019-028913
• Andersen, M. M., Varga, S., & Folker, A. P. (2022). On the definition of stigma. Journal of Evaluation in Clinical Practice, 28(5), 847–853. https://doi.org/10.1111/jep.13684
• Asan, Ö. (2019). Ruhsal hastalıklar ve damgalama: Toplumda, medyada, sağlık çalışanlarda ve her yerde… Sakarya Tıp Dergisi, 9(2), 199–205.
• Bekiroğlu, S. (2021). Ruhsal hastalığa sahip bireylere yönelik damgalama: Etkileyen faktörlere ve bireyler üzerindeki etkilerine dair kavramsal bir çalışma. OPUS International Journal of Society Researches, 17(33), 595–618.
• Çapar, M., & Kavak, F. (2019). Effect of internalized stigma on functional recovery in patients with schizophrenia. Perspectives in Psychiatric Care, 55(1), 103–111. https://doi.org/10.1111/ppc.12309
• Carvalho, D., Sequeira, C., Querido, A., Tomás, C., Morgado, T., Valentim, O., …, & Laranjeira, C. (2022). Positive mental health literacy: A concept analysis. Frontiers in Psychology, 13, 877611. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.877611
• Coronel-Santos, M. A., & Rodríguez-Macías, J. C. (2022). Integral definition and conceptual model of mental health: Proposal from a systematic review of different paradigms. Frontiers in Sociology, 7, 978804. https://doi.org/10.3389/fsoc.2022.978804
• Crapanzano, K. A., Hammarlund, R., Ahmad, B., Hunsinger, N., & Kullar, R. (2018). The association between perceived stigma and substance use disorder treatment outcomes: A review. Substance Abuse and Rehabilitation, 9, 1–12. https://doi.org/10.2147/SAR.S183252
• Cüceler, S., Yılmaz, M., & Türkleş, S. (2022). Madde bağımlısı bireylerin yaşadığı psikososyal sorunlar, uygulanan kanıt temelli müdahaleler ve hemşireliğin rolü. Bağımlılık Dergisi, 23(1), 105–110. https://doi.org/10.51982/bagimli.958710
• Duyan, V., & Gövebakan, R. (2021). Madde bağımlılığı ve aile. Yeni İnsan Yayınevi.
• Elkalla, I. H. R., El-Gilany, A. H., Baklola, M., Terra, M., Aboeldahab, M., Sayed, S. E., & ElWasify, M. (2023). Assessing self-stigma levels and associated factors among substance use disorder patients at two selected psychiatric hospitals in Egypt: A cross-sectional study. BMC Psychiatry, 23(1), 592. https://doi.org/10.1186/s12888-023-05093-0
• Galanis, C., Leske, M., Hamamura, T., Weber, N., Hing, N., Delfabbro, P. H., & King, D. L. (2025). Stigma in substance-based and behavioural addictions: A systematic review. Journal of Behavioral Addictions, 14(1), 79–99. https://doi.org/10.1556/2006.2024.00072
• Galderisi, S. (2024). The need for a consensual definition of mental health. World Psychiatry, 23(1), 52–53. https://doi.org/10.1002/wps.21150
• Göktaş, S., Işıklı, B., Önsüz, M. F., Yenilmez, Ç., & Metintaş, S. (2019). Ruh sağlığı okuryazarlığı ölçeği’nin (RSOY Ölçeği) Türkçe geçerlilik ve güvenilirliğinin değerlendirilmesi. Konuralp Medical Journal, 11(3), 424–431.
• Gorczynski, P., Sims-Schouten, W., Hill, D., & Wilson, J. C. (2017). Examining mental health literacy, help seeking behaviours, and mental health outcomes in UK university students. The Journal of Mental Health Training, Education and Practice, 12(2), 111–120.
• Grosselli, L., Schomerus, G., & Evans-Lacko, S. (2025). When knowledge falls short: A systematic review on the correlation of mental health knowledge with stigma and help-seeking. Health Expectations. https://doi.org/10.1002/mhs2.70022
• Huang, D., Yang, L. H., & Pescosolido, B. A. (2019). Understanding the public’s profile of mental health literacy in China: A nationwide study. BMC Psychiatry, 19, 1–12. https://doi.org/10.1186/s12888-018-1980-8
• Ilıman, A. Y., Eşer, İ., & Aktan, G. G. (2020). Hemşirelik öğrencilerinin kullandıkları bilgi kaynaklarının incelenmesi. Hemşirelik Bilimi Dergisi, 3(1), 19–24.
• Jafari, A., Nejatian, M., Momeniyan, V., Barsalani, F. R., & Tehrani, H. (2021). Mental health literacy and quality of life in Iran: A cross-sectional study. BMC Psychiatry, 21, 1–11. https://doi.org/10.1186/s12888-021-03507-5
• Kahraman, S. (2024). Yetişkinlerde psikolojik yardım almaya ilişkin tutumları yordayan değişkenlerin incelenmesi: Psikolojik belirtiler, içgörü, damgalanma ve demografik değişkenler. Uluslararası Anadolu Sosyal Bilimler Dergisi, 8(2), 462–486.
• Kardaş, Ö., Gümüşsoy, A. S., Tanır, M. F., & Başkan, A. H. (2023). Pediatri hekimlerinin bağımlı hastaları damgalama düzeylerine bağımlılık eğitiminin etkisi. Acta Medica Nicomedia, 6(3), 403–408. https://doi.org/10.53446/actamednicomedia.1344279
• Kaylı, D. S., Yılmaz, G., & İyilikçi, O. (2020). Toplumun bağımlılık yapıcı madde kullanan bireylere yönelik tutum ve davranışları üzerine ölçek çalışması. Bağımlılık Dergisi, 21(2), 115–128.
• Kesgin, M. T., Pehlivan, Ş., & Uymaz, P. (2020). Ruh sağlığı okuryazarlığı ölçeğinin Türkçe uyarlaması: Geçerlilik ve güvenilirlik çalışması. Anadolu Psikiyatri Dergisi, 21(2), 5–13. https://doi.org/10.5455/apd.102104
• Koç, A., Tok, H. H., Taştekin, N., & Ensari, H. (2023). Relationship between mental health literacy level and treatment motivation in alcohol and drug addicts. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 15(Supplement 1), 429–438. https://doi.org/10.18863/pgy.1360580
• Liu, S., Lu, Y., Wang, D., He, X., Ren, W., Kong, D., & Luo, Y. (2023). Impact of digital health literacy on health-related quality of life in Chinese community-dwelling older adults: The mediating effect of health-promoting lifestyle. Frontiers in Public Health, 11, 1200722. https://doi.org/10.3389/fpubh.2023.1200722
• Mardani, M., Alipour, F., Rafiey, H., Fallahi-Khoshknab, M., & Arshi, M. (2023). Challenges in addiction-affected families: A systematic review of qualitative studies. BMC Psychiatry, 23(1), 439. https://doi.org/10.1186/s12888-023-04927-1
• Naslund, J. A., Bondre, A., Torous, J., & Aschbrenner, K. A. (2020). Social media and mental health: Benefits, risks, and opportunities for research and practice. Journal of Technology in Behavioral Science, 5, 245–257. https://doi.org/10.1007/s41347-020-00134-x
• Nguyen Thai, Q. C., & Nguyen, T. H. (2018). Mental health literacy: Knowledge of depression among undergraduate students in Hanoi, Vietnam. International Journal of Mental Health Systems, 12, 1–8. https://doi.org/10.1186/s13033-018-0195-1
• O’Connor, M., & Casey, L. (2015). The Mental Health Literacy Scale (MHLS): A new scale-based measure of mental health literacy. Psychiatry Research, 229(1–2), 511–516.
• Onyenwe, C. A., Onwumere, C., & Odilibe, I. P. (2024). Socioeconomic determinants of mental health and substance use: A review and conceptual solutions for public health policy. International Journal of Applied Research in Social Sciences, 6(3), 409–420. https://doi.org/10.51594/ijarss.v6i3.966
• Özer, Ü., Varlık, C., Çeri, V., İnce, B., & Delice, M. A. (2017). Değişim bizden başlar: Ruh sağlığı çalışanlarında ruhsal hastalıklara yönelik damgalayıcı tutumlar ve damgalayıcı dilin kullanımı. Düşünen Adam, 30(3), 224–232.
• Özkan, E., Kesgin, M. T., & Akgün, Ş. (2024). Yetişkinlerde psikolojik sıkıntı ve ruh sağlığı okuryazarlığı durumlarının belirlenmesi. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 13(2), 794–804. https://doi.org/10.37989/gumussagbil.1271456
• Öztaş, B., Ünal, N., Ölçer, Z., Çal, A., & Hazır, G. (2023). Üniversite öğrencilerinin ruh sağlığı okuryazarlık düzeyi: Kesitsel bir çalışma. TOGÜ Sağlık Bilimleri Dergisi, 3(2), 198–214. https://doi.org/10.52369/togusagbilderg.1127001
• Parnis, S. (2023). An exploration of attitudes about addiction: A mixed-methods study conducted amongst residents of Malta. University of Malta.
• Patel, V., Jenkins, R., Lund, C., & Sartorius, N. (2024). Persistence of stigma and the cessation of substance use. Frontiers in Psychiatry, 14, 1308616. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2023.1308616
• Pavlova, A., & Berkers, P. (2022). “Mental health” as defined by Twitter: Frames, emotions, stigma. Health Communication, 37(5), 637–647. https://doi.org/10.1080/10410236.2020.1862396
• Pennington, C. R., Monk, R. L., Heim, D., Rose, A. K., Gough, T., Clarke, R., …, & Ravat, H. (2023). The labels and models used to describe problematic substance use impact discrete elements of stigma: A registered report. Psychology of Addictive Behaviors, 37(6), 723–733. https://doi.org/10.1037/adb0000919
• Pérez-Flores, N. J., & Cabassa, L. J. (2021). Effectiveness of mental health literacy and stigma interventions for Latino/a adults in the United States: A systematic review. Stigma and Health, 6(4), 430–439. https://doi.org/10.1037/sah0000343
• Pescosolido, B. A., Medina, T. R., Martin, J. K., & Long, J. S. (2013). The “backbone” of stigma: Identifying the global core of public prejudice associated with mental illness. American Journal of Public Health, 103(5), 853–860.
• Picco, L., Seow, E., Chua, B. Y., Mahendran, R., Verma, S., Chong, S. A., & Subramaniam, M. (2017). Recognition of mental disorders: Findings from a cross-sectional study among medical students in Singapore. BMJ Open, 7(12), e019038. https://doi.org/10.1136/bmjopen-2017-019038
• Ratnayake, P., & Hyde, C. (2019). Mental health literacy, help-seeking behaviour and wellbeing in young people: Implications for practice. The Educational and Developmental Psychologist, 36(1), 16–21. https://doi.org/10.1017/edp.2019.1
• Richards, S. N., Broadus, A. D., & Yelderman, L. A. (2021). Treatment and non-treatment professionals in Texas: Race, sex, age, and level of education influencing attitudes about addiction. Journal of Drug Issues, 51(1), 218–235. https://doi.org/10.1177/0022042620971857
• Rundle, S. M., Cunningham, J. A., & Hendershot, C. S. (2021). Implications of addiction diagnosis and addiction beliefs for public stigma: A cross-national experimental study. Drug and Alcohol Review, 40(5), 842–846. https://doi.org/10.1111/dar.13244
• Saçaklı, G., & Odabaş, D. (2023). Kadınlarda madde bağımlılığı. Advances in Women’s Studies, 5(2), 44–48. https://doi.org/10.5152/atakad.2023.22012
• Salant, P., & Dillman, D. A. (1994). How to conduct your own survey. John Wiley & Sons.
• Şimşek, M., Öncü, F., & Kabil, M. (2020). Bağımlılıkta eş bağımlılık faktörü (BEŞF) ölçeği’nin geçerlik ve güvenilirlik çalışması. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 12, 268–280.
• Smith, G. D., & Hebdon, M. (2023). Mental health help-seeking behaviour in men. Journal of Advanced Nursing, 80(3), 851–853. https://doi.org/10.1111/jan.15869
• Tatu, M. K., Ercan, F., & Demir, S. (2025). Examining the relationship of mental health literacy, beliefs toward mental illness, and attitudes toward seeking psychological help. Journal of Psychosocial Nursing and Mental Health Services, 1–10. https://doi.org/10.3928/02793695-20250314-01
• Tavousi, M., Mohammadi, S., Sadighi, J., Zarei, F., Kermani, R. M., Rostami, R., & Montazeri, A. (2022). Measuring health literacy: A systematic review and bibliometric analysis of instruments from 1993 to 2021. PLOS ONE, 17(7), e0271524. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0271524
• Temiz, Z. T., & Gökçek, V. U. (2020). Yurtta kalan üniversite öğrencilerinin anksiyete, sosyal destek ve yaşam doyum düzeyleri ile baş etme stillerinin incelenmesi. FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 15, 431–458. https://doi.org/10.16947/fsmia.758108
• Tuncel, G. Y., Kaylı, D. S., & Yararbas, G. (2021). Toplumun madde kullanım bozukluğu olan kadınlara yönelik tutum ve davranışları. Bağımlılık Dergisi, 24(4), 428–437. https://doi.org/10.51982/bagimli.1219073
• Tuncel, G. Y., Kaylı, D. S., & Yararbas, G. (2023). Sosyal hizmet alanında çalışan meslek elemanlarının bağımlılık yapıcı madde kullanan kişilere yönelik tutumları. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(4), 13–24. https://doi.org/10.18026/cbayarsos.1092327
• Türkiye İstatistik Kurumu. (2022). İstatistik veri portalı. Erişim tarihi 12 Ekim 2025, https://data.tuik.gov.tr/Kategori/GetKategori?p=Nufus-ve-Demografi-109
• Ünal, E. (2023). Sağlık profesyonellerinde ruhsal hastalığa yönelik inanç ve tutumlar. Konferans bildirisi. Erişim tarihi 25 Haziran 2023, https://acikerisim.karatay.edu.tr/yayin/1751350&dil=3
• Üzümçeker, E. (2025). Traditional masculinity and men’s psychological help-seeking: A meta-analysis. International Journal of Psychology, 60(2), e70031. https://doi.org/10.1002/ijop.70031
• World Health Organization. (2025). Mental health. Erişim tarihi 27 Ekim 2025, from https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-strengthening-our-response
• Yamaguchi, S., Foo, J. C., Nishida, A., Ogawa, S., Togo, F., & Sasaki, T. (2020). Mental health literacy programs for school teachers: A systematic review and narrative synthesis. Early Intervention in Psychiatry, 14(1), 14–25.
• Yang, X., Wang, P., Zhao, Y., & Lee, D. (2024). The relationship between mental health literacy, stigma, perceived social support, and professional psychological help-seeking behavior. Frontiers in Psychology, 15, 1356435. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1356435
• Yılmaz, G., & Kaylı, D. (2020). Sosyal hizmet bakış açısıyla bağımlılık yapıcı madde kullanan bireylere yönelik toplumun bakışı: Manisa örneği. Kıbrıs Türk Psikiyatri ve Psikoloji Dergisi, 2(3), 148–154. https://doi.org/10.35365/ctjpp.20.03.18