Hanefî Mezhebinde Yorumun Gücü: Öncelik Açısından Kıyâs ve İstihsân Tahlili, Yusuf Erdem Gezgin (İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2023) Isbn: 9786053517856

Yıl 2026, Cilt: 4 Sayı: 1 , 63 - 69 , 30.03.2026

Muhammed Talha Aydın

https://izlik.org/JA84RJ35SB

Öz

The work titled Hanefî Mezhebinde Yorumun Gücü (Öncelik Açısından Kıyas ve İstihsân Tahlili), authored by Assoc. Prof. Dr. Yusuf Erdem Gezgin, examines how the relationship between qiyās (analogical reasoning) and istihsān (juristic preference) is constructed within Ḥanafī legal theory in terms of priority and discusses the place of this relationship within the school's interpretive tradition. In the work, the situations where qiyās is preferred over istihsān are scrutinized within a specific classificatory framework. In this study, prepared based on Nâtıfī’s work named al-Ajnās wa’l-Furūq, the interpretive methods of Ḥanafī jurists are examined by evaluating the theoretical approaches of legal theorists such as Jaṣṣāṣ, Dabūsī, Pazdawī, and Sarakhsī together with the substantive law (furūʿ) works of Imām Muḥammad. By employing both uṣūl (legal theory) and furūʿ literature, the priority relationship between qiyās and istihsān is analyzed in detail; it is demonstrated that istihsān is not merely an exceptional method preferred over qiyās, but a powerful mode of interpretation shaped by the axes of necessity, ease, and public interest (maslaḥa). In the work, qiyās in the Ḥanafī method is examined in two parts as "obvious" (jalī) and "hidden" (khafī) according to the clarity of the underlying rationale (ʿilla), and the situations where qiyās is preferred over istihsānare explained based on this technical distinction. The study presents the analysis of concepts, evaluation of evidences, and historical background using a comparative textual analysis method of classical uṣūl texts and furūʿliterature. Furthermore, the work offers a noteworthy approach by revealing the foundation constituted by the "reason-text-maslaḥa" relationship in Ḥanafī theory. The study distinguishes itself from previous literature by not merely discussing qiyās and istihsān debates at a theoretical level, but by systematically presenting the diverse
interpretive forms within the Ḥanafī school. The eleven examples selected from different fields such as worship, divorce, pledge, and blood money, which are examined in the final chapter of the work, contribute to a detailed understanding of the subject and a concrete visualization of where qiyās takes precedence over istihsān. Ultimately, the work makes a significant contribution to the literature by demonstrating that qiyās and istihsān are not opposing, but complementary interpretive instruments.

Anahtar Kelimeler

Istihsān , Qiyās , Uṣūl al- Fiqh , Ḥanafī Legal Theory , ʿIllah

Hanefî Mezhebinde Yorumun Gücü: Öncelik Açısından Kıyâs ve İstihsân Tahlili, Yusuf Erdem Gezgin (İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2023) Isbn: 9786053517856

https://izlik.org/JA84RJ35SB

Öz

Doç. Dr. Yusuf Erdem Gezgin tarafından kaleme alınan Hanefî Mezhebinde Yorumun Gücü: (Öncelik Açısından Kıyâs ve İstihsân Tahlili) adlı eser, öncelik açısından kıyas ve istihsan arasındaki ilişkinin Hanefî usulünde nasıl kurulduğunu ve bu ilişkinin mezhep içi yorum geleneğindeki yerini ele almaktadır. Eserde kıyasın istihsana tercih edildiği durumlar belirli bir sınıflandırma çerçevesinde irdelenmektedir. Nâtıfî’nin el-Ecnâs ve’l-furûk adlı eseri temel alınarak hazırlanan bu çalışmada; Cessâs, Debûsî, Pezdevî ve Serahsî gibi usulcülerin teorik yaklaşımları ile İmam Muhammed’in fürû eserleri birlikte değerlendirilerek Hanefî fakihlerin içtihat yöntemleri incelenmektedir. Usul ve fürû literatürü birlikte kullanılarak kıyas-istihsan öncelik ilişkisi ayrıntılarıyla analiz edilmiş, istihsanın sadece kıyasa tercih edilen istisnai bir yöntem olmasının ötesinde zaruret, kolaylık ve maslahat ekseninde şekillenen güçlü bir yorum biçimi olduğu gösterilmiştir. Eserde Hanefî usulünde kıyas, illetin açıklığına göre “celî” (açık) ve “hafî” (gizli) olarak iki kısımda incelenmiş ve kıyasın istihsana tercih edildiği durumlar bu teknik ayrım üzerine temellendirilerek açıklanmıştır. Çalışma, kavramların tahlili, delillerin değerlendirilmesi ve tarihsel arka planı klasik usul metinleriyle fürû literatürünü karşılaştırmalı metin analizi yöntemiyle sunmaktadır. Ayrıca eser “akıl-nass-maslahat” ilişkisinin Hanefî usulünde teşkil ettiği temeli ortaya koyması bakımından dikkate değer bir yaklaşım sunmaktadır. Çalışma, kıyas ve istihsan tartışmalarını sadece teorik düzeyde ele almakla yetinmeyip, Hanefî mezhebindeki farklı yorum biçimlerini sistematik bir şekilde ortaya koymasıyla önceki literatürden ayrılmaktadır. Eserin son bölümünde ibadet, talak, rehin ve diyet gibi farklı alanlardan seçilerek incelenen on bir örnek, konunun ayrıntısıyla anlaşılmasına ve kıyasın istihsana öncelendiği yerlerin somut biçimde görülmesine katkı sağlamaktadır. Sonuç olarak eser, kıyas ve istihsanın karşıt değil, birbirlerini tamamlayıcı iki yorum aracı olduğunu göstermesi bakımından literatüre önemli bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

İstihsan , Kıyas , Fıkıh Usulü , Hanefi Usulü , İllet.

Kaynakça

• Gezgin, Yusuf Erdem. Hanefî Mezhebinde Yorumun Gücü: (Öncelik Açısından Kıyâs ve İstihsân Tahlili). İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2023.