An Examination of The Reasons For The Qur’an’s Varied Addresses To The Israelites

Öz

In the Qur’an, the Israelites constitute the most frequently and extensively referenced community. This prominence derives from their status as direct recipients of revelation and from their historically ascribed divinely elected status, as well as from their complex historical trajectory marked by oscillations between fidelity to monotheism, deviation, repentance, and reform. This article contends that the Qur’an’s diverse forms of address to this community-“Banī Isrāʾīl,” “Qawm Mūsā” (the People of Moses), “Yahūd / alladhīna hādū” (the Jews / those who adopted Judaism), and “Ahl al-Kitāb” (the People of the Book)- are not interchangeable expressions. Rather, each designation functions within a specific discursive framework, carrying a distinct rhetorical tone and theological purpose. The study demonstrates that “Banī Isrāʾīl” generally operates as an inclusive and covenantcentered address, invoking collective memory through reference to the Prophet Jacob and emphasizing divine favor, moral accountability, and communal identity. In contrast, “Qawm Mūsā” foregrounds historical instruction and highlights internal divisions within the paradigm of the leader-community relationship. The terms “Yahūd” and their derivatives predominantly signify a more institutionalized religious identity and typically appear in polemical contexts marked by critique, theological disputation, and the exposure of normative violations. “Ahl al-Kitāb,” meanwhile, functions either as an invitation to shared theological ground rooted in scriptural continuity or as a form of final admonition. Addressing a gap in existing scholarship, this study adopts a systematic and typological methodology structured around the “address-context-function” axis. The relevant verses are analyzed comparatively, taking into account textual coherence (siyāq-sibāq), the occasions of revelation (asbāb al-nuzūl), and the Meccan Medinan distinction. The findings suggest that the stylistic plurality of Qur’anic discourse reflects not inconsistency but a deliberate pedagogical modulation of a constant monotheistic message in response to shifting moral and historical circumstances. Ultimately, the study reaffirms the Qur’an’s universal principle that moral and spiritual merit rests not on ethnic lineage but on piety (taqwā) and fidelity to divine injunctions, while proposing the “address-context-function” model as a constructive framework for contemporary hermeneutical analysis.

Anahtar Kelimeler

• Tafsir
• Israelites
• Jewish
• Qawm Mûsâ
• The Ahl Al-Kitab
• Tawhid.

Kur’an’da İsrailoğulları’na Yönelik Farklı Hitapların Sebepleri Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Kur’ân-ı Kerîm’de İsrailoğulları gerek vahye muhatap oluşları ve seçilmişlik vasıfları gerekse tevhidden sapma, tövbe ve ıslah süreçleri arasındaki çalkantılı serüvenleri nedeniyle en sık ve en kapsamlı anılan topluluktur. Bu makale, Kur’an’ın bu topluluğa yönelttiği “Benî İsrâil”, “Kavm-i Mûsâ”, “Yehûd” ve “Ehl-i kitap” gibi farklı hitap biçimlerinin rastlantısal birer eş anlamlı kullanım olmadığını aksine her birinin özel bir bağlama, psikolojik tona ve teolojik işleve sahip olduğunu incelemektedir. Çalışmada yapılan analizlerde “Benî İsrâil” nitelemesinin bağlamının genellikle Hz. Yakub’a atıfla ahdi, nimeti ve kimliği hatırlatan kuşatıcı bir ıslah çağrısı taşıdığı “Kavmu Mûsâ” ibaresinin bağlamının lider-toplum ilişkisi ekseninde tarihsel ibretlere ve içsel ayrışmalara odaklandığı görülmüştür. Öte yandan “Yehûd” ve türevlerinin bağlamının da daha çok dinî bir kemikleşmeyi ifade ettiği, polemik, eleştiri ve normatif ihlallerin teşhirini kapsadığı tespit edilmiştir. “Ehl-i kitap” (Ehlü’l-kitâb) hitabının bağlamının ise genellikle ortak bir zemine davet veya nihai bir uyarı niteliği taşımaktadır. Mevcut literatürdeki boşluğu doldurmayı hedefleyen bu çalışma, konuyu sadece genel teolojik çerçeveden değil, “hitap-bağlam-işlev” ekseninde sistematik ve tipolojik bir yaklaşımla ele almaktadır. Âyetler; siyak-sibak bütünlüğü, nüzul ortamı (esbâb-ı nüzûl) ve Mekkî-Medenî ayrımı gözetilerek mukayeseli bir yöntemle analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, Kur’an’daki bu üslup çeşitliliğinin, sabit tevhid mesajının muhatabın değişen ahlaki ve tarihsel durumuna göre şekillenen pedagojik bir uyarlaması olduğunu ortaya koymaktadır. Sonuç olarak çalışma; Kur’an’ın üstünlüğü etnik kökene değil, takvaya ve ilahi emirlere sadakate bağlayan evrensel ilkesini teyit etmekte, günümüz dünyasında dini metinleri doğru yorumlama yöntemleri için de “hitap-bağlam-işlev” modelini öneren analitik bir çerçeve sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• İsrailoğulları
• Kavmu Mûsâ
• Ehl-i kitap
• Tevhid.

Kaynakça

1. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî (öl. 241/855). el-Müsned. Kahire: y.y, 1313.
2. Ateş, Süleyman. Yüce Kur’an’ın Çağdaş Tefsiri. İstanbul: Yeni Ufuklar, 1989.
3. Bıyıkoğlu, Yakup. “Kur’ân’da Kudüs Coğrafyası ve Mescid-i Aksâ”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 61 (30 Haziran 2025), 41-58.
4. Bozkurt, Nebi. “Sürgün”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 38/166-167. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010.
5. Can, Seyithan. “Allah’ın Adaleti ve Sünneti Bağlamında Günümüz Toplumsal Helâkının İmkânı”. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi 13/1 (2022), 9-32.
6. Çimen, Abdullah Emin. “Helâk, Devam Eden Bir Süreç Midir?” Usûl: İslâm Araştırmaları 4/2 (2005), 39-71.
7. Gürkan, Salime Leyla. İbrahim’den Ezra’ya İsrailoğlulları Tarihi. İstanbul: İsam Yayınları, 2019.
8. Gürkan, Salime Leyla. “Yahudi”. DİA. 43/182-184. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.

9. Gürkan, Salime Leyla. TDV İslâm Ansiklopedisi. “Yahudi”. Erişim 04 Şubat 2026.
10. İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. Tefsirü’t-Tahrîr ve’t-Tenvîr. Tunus: ed-Dârü’t-Tûnusiyye li’n- Neşr, 1984.
11. İbn Atiyye, Ebû Muhammed Abdülhak b. Gâlib el-Endelüsî. el-Muharrarü’l-Vecîz fî Tefsîri’l-Kitâbi’l-Azîz. thk. Abdüsselâm Abdüşşâfî Muhammed. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’lİlmiyye, 1422/2001.
12. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmail b. Ömer. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-Azîm. ed. Sâmi b. Muhammed es- Selâme. el-Memleketü’l-Arabiyyetü’s-Suûdiyye: Dârü Taybe, 1420.
13. İbn Manzûr, Cemalüddin Muhammed b. Mükerrem en-Nesârî, el-İfrikî. Lisânü’l-ʿArab. Kahire: Dâru’l-Me’ârif, 1119.
14. Johnson, Paul. Yahudi Tarihi. çev. Filiz Orman. İstanbul: Pozitif Yayınları, 2001.
15. Kara, Mustafa. “Kur’an Kıssalarının Anlaşılması”. Günümüz Tefsir Problemleri. ed. Ali Karataş, - Yunus Emre Gördük. 207-228. Ankara: Bilay Yayınları, 2018.
16. Karaman, Hayrettin vd. Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. 5 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2006.
17. Kaufman, Francine - Aisenberg, Josy. “Yahudi Kaynaklarına Göre Yahudilik””. çev. Mehmet Aydın. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 29/1-4 (1987), 267-284.
18. Kaya, Remzi. “Ehl-i Kitap”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/516-519. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
19. Kitabı Mukaddes. İstanbul: Kitabı Mukaddes Şirketi, 2. Basım, 2003.
20. Kur’ân-ı Kerîm Meâli, çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin (Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2009).
21. Kur’ân Yolu Meâli. çev. Hayrettin vd. Karaman. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2003.
22. Kurt, Ali Osman. Erken Dönem Yahudi Tarihi Yahudiliğin Mimarı Ezra. İstanbul: İstanbul İl Kültür Sanat Yayınları, 2007.
23. Kurt, Ali Osman. “Yahudilik’te Sürgün Teolojisi: Tanrısal Bir Ceza Olarak Sürgün”. Dini Araştırmalar 9/25 (Haziran 2006), 61-78.
24. Meral, Yasin. “İsrail Kim? -Kur’an’da Geçen İsrail’in Kimliği Üzerine Bir Araştırma-”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 65/2 (30 Kasım 2024), 923-966.
25. El-Mevdûdî, Ebu’l-A’lâ. Tefhimu’I-Kur’an. çev. Muhammed Han Kayanî vd. 7 Cilt. İstanbul: İnsan Yayınları, 1986.
26. Mitoloji, “Astarte: Ortadoğunun Kadim Tanrıçası” (Erişim 03.02.2026). https://mitoloji.org.tr/astarte-ortadogunun-kadim-tanricasi/
27. Er-Râzî, Ebû Abdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer. Mefâtîhu’l-Gayb: et-Tefsîrü’l-Kebîr. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1999.
28. Eş-Şevkânî, Muhammed b. Alî. Fethu’l-Kadîr. thk. Dımeşk; Beyrut. Dârü İbn Kesîr; Dârü’l- Kelimi’t-Tayyib, 1431.
29. Şimşek, Sait. Hayat Kaynağı Kur’an Tefsiri. İstanbul: Beyan Yayınları, 2012.
30. Et-Taberî, Muhammed İbn Cerîr. Câmi’ul-Beyân an Te’vîl-i âyi’l-Kur’ân. thk. Ahmed Muhammed Şakir. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2000.
31. Et-Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre (Yezîd). el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. Kahire: y.y., 1356.
32. Yazır, Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili: Yeni Mealli Türkçe Tefsir. İstanbul: Eser Neşriyat, [t.y.].
33. Yıldırım, Duran Ali. “Mâide Suresi 21. Ayet Bağlamında Kur’an’da ‘Arz-ı Mukaddes’ ve İsrailoğulları”. Tarihten Günümüze Filistin ve Kudüs/ Temel İslâm Bilimleri - I. 273-290. İstanbul: Siyer Akademi, 1., 2025.
34. Yıldız, İbrahim. “Ey Ehl-i Kitap Hitabıyla Başlayan Ayetler Bağlamında Ehl-i Kitab’ın İslâm’a Daveti”. Kur’an ve Tarih. ed. Bedrettin Basuğuy vd. 244-259. Ankara: Kitabe Yayınları, 2023.
35. Ez-Zemaḥşerî, Cârullah Ebû’l-Ḳâsım Maḥmûd b. Ömer. el-Keşşâf an Ḥaḳâiki Ġavâmidi’t- Tenzîl. Kahire: Dârü’r-Reyyân li’t-Türâs, 1407/1987.
36. Ez-Zemahşerî, Mahmud b. Ömer b. Ahmed. Esâsu’l-belâğa,. Mısır: el-Hey’etü’l-Mısrıyye el-‘Âmmeli’l-Kitâb, 1985.
37. Zeyrek, Servet. “Kur’an-ı Kerim’de Geçen ‘İsrailoğulları’ ve ‘Yahudiler’ Kavramlarının Değerlendirilmesi”. İsrailiyat: İsrail ve Yahudi Çalışmaları Dergisi 9 (2021), 42-74.