Zeydiyye Usûlünde Hz. Peygamber’in Fiillerinin Delâleti: Nâtık-Bilhak Örneği

Öz

Bu makale, Nâtık-Bilhak’ın (ö. 424/1033) el-Müczî adlı eserinde Hz. Peygamber’in fiillerinin usûlî değerini incelemektedir. Çalışmanın temel sorusu, nebevî fiillerin hangi şartlarda şer‘î bir hükme delâlet ettiği ve bu hükmün ümmet açısından nasıl değerlendirildiğidir. Bu amaçla el-Müczî’nin Hz. Peygamber’in fiilleri, umumun fiille tahsisi ve kavl-fiil ilişkisine dair bölümleri birlikte incelenmiş; Nâtık-Bilhak’ın görüşleri gerektiğinde farklı usûl ekollerine mensup âlimlerin görüşleriyle karşılaştırılmıştır. İnceleme sonucunda Nâtık-Bilhak’ın nebevî fiilleri tek bir hüküm kategorisi içinde değerlendirmediği görülmüştür. Müellif, doğrudan teşrî amacı taşıyan fiiller ile bir hitabı açıklayan, bir emre imtisâl niteliğinde olan veya aklın gereği olarak yapılan fiilleri birbirinden ayırmaktadır. Ayrıca karîne bulunmadığında mücerret fiile doğrudan vücûb, nedb veya ibâha hükmü yüklememekte; beyan, emre imtisâl, devamlılık, övgü ve yergi gibi göstergeler aracılığıyla fiilin hükmünü belirlemektedir. Çalışmanın bir diğer bulgusu, hükmü belirlenmiş nebevî fiilin, Hz. Peygamber’e özgü olduğuna dair bir delil bulunmadıkça ümmet için de geçerli kabul edilmesidir. Bu sebeple nebevî fiil, kendi başına umum ifade etmese de genel bir lafzın kapsamını daraltabilmektedir. Kavl ile fiil arasında zâhirî bir teâruz bulunduğunda ise önce uzlaştırma, ardından kronoloji ve son olarak kavlin tercihi esas alınmaktadır. Sonuç olarak Nâtık-Bilhak’ın yaklaşımı, fiilin hükmünü belirlemede ihtiyatı, hükmü belirlenmiş fiilin ümmete uygulanmasında ise hüküm ortaklığını esas alan sistematik bir usûl anlayışı ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Fıkıh Usûlü
• Zeydiyye
• Nâtık-Bilhak
• Ef‘âlü’r-Resûl
• Teessî

The Legal Significance of the Prophet’s Actions in Zaydi Legal Theory: The Case of Al-Nāṭiq Bi’l-Ḥaqq

Öz

This article examines the legal-theoretical significance of the Prophet’s actions in al-Nāṭiq bi’l-Ḥaqq’s (d. 424/1033) al-Mujzī. Its main question is under what conditions Prophetic actions indicate a legal ruling and how that ruling applies to the Muslim community. For this purpose, the sections of al-Mujzī concerning the Prophet’s actions, the specification of general expressions by action, and the relationship between verbal statements and actions are examined together. Where necessary, al-Nāṭiq bi’l-Ḥaqq’s views are compared with those of scholars from different schools of Islamic legal theory. The study demonstrates that al-Nāṭiq bi’l-Ḥaqq does not assign all Prophetic actions to a single legal category. He distinguishes actions intended as independent legislation from those that clarify a statement, constitute compliance with a command, or are performed on the basis of rational necessity. Moreover, in the absence of contextual evidence, he does not directly assign an isolated Prophetic action to obligation, recommendation, or permissibility. Instead, he determines its legal status through indicators such as clarification, compliance with a command, continuity, praise, and blame. Another finding of the study is that a Prophetic action whose legal status has been established is considered applicable to the Muslim community unless there is evidence that it was exclusive to the Prophet. Therefore, although a Prophetic action does not in itself convey generality, it may restrict the scope of a general expression. When an apparent conflict arises between a verbal statement and an action, priority is given first to reconciliation, then to chronology, and finally to the verbal statement. In conclusion, al-Nāṭiq bi’l-Ḥaqq’s approach reflects a systematic understanding of Islamic legal theory that adopts caution in determining the legal status of Prophetic actions while maintaining shared legal applicability once their status has been established.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Legal Theory
• Zaydism
• al-Nāṭiq bi’l-Ḥaqq
• Prophetic Actions
• Emulation

Kaynakça

1. Agitoğlu, Nurullah. “el-Mahsûl Adlı Eseri Çerçevesinde Şâfiî Usûlcü Fahreddin er-Râzî’nin Hz. Peygamber’in Fiillerine Yaklaşımı”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/17 (2017), 51-62.
2. Âmidî, Seyfüddîn. el-İḥkâm fî uṣûli’l-aḥkâm. 4 Cilt. Riyad: Darü’s-Samî, 2003.
3. Âmilî, Muhsin el-Emîn. Aʿyânü’ş-Şîʿa. 12 Cilt. Beyrut: Dârü’t-Taʿâruf li’l-Matbûʿât, 1983.
4. Arûsî, Muhammed Abdulkadir. Efalu’r-Resûl ve delâletuha ale’l-ahkâm. Cidde: Dâru’l-Müctema’ li’n-Neşr ve’t-Tevzi, 1991.
5. Avvâme, Muhammed. Hucciyyetu ef’âli Rasûlillâh usûliyyen ve hadisiyyen ve fîhi İsmetuhû mine’l-hata’ ve’l-hatîe. Cidde: Daru’l-Minhâc, 2. Basım., 2013.
6. Aygün, Dursun. “Hz. Peygamberin Fiil ve Takrirlerinin Delil Değeri”. Diyanet İlmi Dergi 32/3 (1996), 107-128.
7. Bâcî, Ebü’l-Velîd Süleymân. İḥkâmü’l-fuṣûl fî aḥkâmi’l-uṣûl. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 1989.
8. Bağdâdî, Ebû Bekir Hatîb. el-Faḳīh ve’l-mütefaḳḳih. thk. Ebû Abdurrahman Âdil b., Yusuf el-Garâzî. 2 Cilt. Dammâm: Dâru İbni’l-Cevzî, 1417/1996.

9. Basrî, Ebü’l-Hüseyin Muhammed b. Alî b. Tayyîb. el-Muʿtemed fî uṣûli’l-fıḳh. thk. Muhammed Hamidullah. 2 Cilt. Dımaşk: el-Ma‘hedü’l-İlmiyyü’l-Fransî li’d-Dirâsâti’l-Arabiyye, 1384/1964.
10. Batur, Ahmet. Şevkânî’nin İrşâdü’l-Fuhûl Adlı Eserinde Ef‘âlu’r-Rasûl. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
11. Bedir, Murtaza. “Sünnet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 38/150-153. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
12. Cedbân, Abdülkerim. “Mukaddime” mlf. Nâtık-Bilhak, el-Müczî fî usûli’l-fıḳh. 4 Cilt. y.y.: y.y., 2013.
13. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. el-Fuṣûl fi’l-uṣûl. 4 Cilt. Kuveyt: Vizaretu’l-evkâf ve’ş-şuûni’l-islamiyye, 2. Basım, 1994.
14. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî. el-Burhân fî uṣûli’l-fıḳh. thk. Abdulâzîm ed-Dîb. 2 Cilt. Katar: Camiʻatü’l-Katar, 1399/1979.
15. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî. Kitabü’t-Telḫîṣ fî uṣûli’l-fıḳh. thk. Abdullah Cüvelim en-Nübalî-Beşir Ahmed el-Ömerî. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Beşairi’l-İslâmiyye, 1996.
16. Dayhan, Ahmet Tahir. “Serahsî’nin Usûlü’nde Hz. Peygamber’in Fiilleri”. International Journal of Social, Political and Economic Research 9/2 (2022), 39-62.
17. Demirbaş, Muhammed Furkan Taha, Mehmet Özşenel. “Hz. Peygamber’in Fiillerinin Hükme Tesiri Meselesine Aliyyü’l-Kârî’nin Yaklaşımı”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 39 (2022), 195-226.
18. Deniz, Şakir. Şâfiî Usûlünde Hadis/Sünnet: Ebû İshâk eş-Şîrâzî (öl. 476/1083) Örneği. Siirt: Siirt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
19. Eraslan, Abdulvasıf. “Muʿtezile’ye Göre Hz. Peygamber’in Fiillerinin Bağlayıcılığı”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 53 (2020), 163-185. https://doi.org/10.29288/ilted.687406.
20. Eşkar, Muhammed Süleyman. Efʿâlü’r-Resûl ṣallallāhu ʿaleyhi ve sellem ve delâletühâ ʿale’l-aḥkâmi’ş-şerʿiyye. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 6. Basım, 2003.
21. Ferrâ, Ebû Ya’lâ Muhammed b. el-Hüseyn. el-ʿUdde fî uṣûli’l-fıḳh. thk. Ahmed b. Ali b. Sîr el-Mübârekî. 5 Cilt. Riyad, 1993.
22. Gökalp, Yusuf. “Zeydiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 44/328-331. İstanbul: TDV Yayınları, 2013. Gölcük, Şerafettin. “Ebû Abdullah el-Basrî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/84-85. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
23. Güleç, Hasan. “Delil Olarak Hz. Peygamber’in Fiilleri”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9 (1995), 67-78.
24. Hacıoğlu, Nejla. “Cessâs’a Göre Hz. Peygamber’in Fiilleri”. Gaziosmanpaşa Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/2 (2014), 165-189.
25. Haçkalı, Taha Alperen. “Klasik Dönem Hanefî Fıkıh Usûlünde Hz. Peygamber’in Fiilleri ve Sünnetin Taksîmi”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 10/1 (2026), 62-84.
26. İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed. el-İḥkâm fî uṣûli’l-aḥkâm. 8 Cilt. Beyrut: Daru’l-Afâḳi’l-Cedide, ts. İbn Teymiyye, Mecdüddîn, el-Müsevvede fî uṣûli’l-fıḳh. Kahire: Matbaatü’l-Müzenî, ts.
27. Kādî Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasen Abdülcebbâr b. Ahmed. el-Muġnî fî ebvâbi’t-tevḥîd ve’l-ʿadl. 20. cüz, 2. kısım. nşr. Tâhâ Hüseyin vd. Kahire: ed-Dârü’l-Mısriyye li’t-Te’lîf ve’t-Terceme, 1965.
28. Kahraman, Abadullah. “Caferi Usulcü Tûsî’ye Göre Bağlayıcılık Açısından Hz. Peygamber’in Fiilleri”. Bakü Devlet Üniversitesi İlahiyat Fakültesinin İlmî Mecmuası 2/1 (2005), 11-28.
29. Kalaç, Rıdvan. “Hz. Peygamber’in Fiillerinin Teşriî Değeri –Bedruddin el-Makdisî Örneği”. Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/14 (2020), 215-229.
30. Kara, Nimet. Nâtık-bilhak ve Zeydi fıkhındaki yeri (Et-tahrîr adlı eserinin büyû‘ bölümü özelinde). Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
31. Karâfî, Ebü’l-Abbâs Şehâbüddîn Ahmed b. İdrîs. Şerḥu Tenḳīḥi’l-fuṣûl. 3 Cilt, Beyrut: Darü’l-Fikr, 2004.
32. Muhallî, Ahmed b. Muhammed b. Ahmed. el-Ḥadâʾiḳu’l-verdiyye fî menâḳıbi eʾimmeti’z-Zeydiyye. thk. el-Murtazâ b. Zeyd el-Mahâtvarî el-Hasenî. 2 Cilt. San‘a: Merkez Bedr el-İlmî ve’s-Sekâfî, 2002.
33. Nâtık-Bilhak, Ebû Tâlib Yahyâ b. el-Hüseyin. el-Müczî fî uṣûli’l-fıḳh. thk. Abdulkerim Cedbân. 4 Cilt, y.y.: y.y., 1434/2013.
34. Özdemir, Nihat. “Sünnet-i Terk: Hz. Peygamber’in (s.a.s.) Bir Fiili Bilinçli Olarak Terk Etmesi Ne Anlama Gelir?” Artuklu Akademi 13/1 (2026), 71-92.
35. Saymerî, Hüseyin b. Ali. Kitâbü Mesâʾili’l-ḫilâf fî uṣûli’l-fıḳh. Marsilya, 1992.
36. Semʻânî, Ebü’l-Muzaffer. Ḳavâṭıʿu’l-edille fi’l-uṣûl. thk. Abdullah Hafız Ahmed el-Hükmî. 5 Cilt. Riyad: Mektebetü’t-Tevbe, 1998.
37. Semerkandî, Ebû Bekr Alâüddîn. Mîzânü’l-uṣûl fî netâʾici’l-ʿuḳūl. thk. Abdülmelik Abdurrahman es-Sa‘dî. Bağdat: Vezaratü’l-Evkâf ve’ş Şuûni’d-Diniyye, 1987.
38. Serahsî, Ebû Bekr. Uṣûlü’l-fıḳh (Uṣûlü’s-Seraḫsî). thk. Ebü’l-Vefâ el-Efgānî. 2 Cilt. Beyrut: Darü’l-mâʻrife, 1973.
39. Şîrâzî, Ebû İshâk. el-Lümaʿ fî uṣûli’l-fıḳh. thk. Abdülkadir Hatib Hasenî. Beyrut: Darü’l-Kattaniyye, 2. Basım, 2013.
40. Şîrâzî, Ebû İshâk. Şerḥu’l-Lümaʿ. thk. Abdülmecid Türki. Beyrut: Daru’l- Ġarbi’l-İslâmî, 1988.
41. Tekin, Davut. “Bağlayıcılık Açısından Hz. Peygamber’in Fiilleri: Hüseyin b. Ali b. Muhammed es-Saymerî Örneği”. Van İlahiyat Dergisi 11/19 (2023), 8-21.
42. Ümit, Mehmet. “Hazar Zeydîleri ve Muʿtezilîler”. İslâmi İlimler Dergisi 6/1 (2011), 231-254.
43. Ünal, İsmail Hakkı. “Hanefî Usulcülere Göre Hz. Peygamber’in Filleri”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 37 (1997), 191-199.
44. Üzüm, İlyas. “Nâtık-Bilhak”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 32/439-440. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
45. Yetkin, Hacer. “Bir Hanefî-Mu‘Tezilî Usûl Âlimi: Ebû Abdullah el-Basrî ve Lâfız Bahislerindeki Görüşleri”. Kocaeli İlahiyat Dergisi 3/2 (2019), 5-40.
46. Yılmaz, İbrahim. “İslâm Hukukunda Hz. Peygamber’in Fiillerinin Mubahlık (Hukukî Serbestlik) Bildirmesi”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 25/1 (2021), 275-292.
47. Yibibula, Xueheretila. Zeydî usûlcülerinden İmam Nâtık-Bilhak’ın icmâ anlayışı : El-Müczî örneği. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
48. Yücel, Fatih. “Zeydî Usûl-i Fıkıh Literatürü”. İslam Hukuku Araştırma Dergisi 33 (2019), 597-623.
49. Yücel, Fatih. “Zeydiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 44/331-338. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
50. Yücel, Fatih. Müeyyed-Billâh ve Zeydî/Hâdevî Fıkhı-Müeyyed-Billâh, Ahmed b. Hüseyin ve Zeydî/Hâdevî Fıkhının Teşekkül Sürecine Etkisi (Fürû-i Fıkha Dair Görüşleri). Ankara: Kitabe Yayınları, 1. Basım., 2022.
51. Zerkeşî, Bedrüddîn, el-Baḥrü’l-muḥîṭ fî uṣûli’l-fıḳh. Kuveyt: Darü’l-Kûfe, 1992.