Fransa Büyükelçisi Pierre de Girardin’in Tanıklığıyla IV. Mehmed’in Saltanatının Son Seneleri (1686-1687)

Öz

IV. Mehmed’in kırk yıla yakın süren saltanatında önemli askerî ve siyasî gelişmeler meydana gelmiştir. Özellikle 1656 yılından itibaren sadrazam olarak görev yapan Köprülüler, düzenledikleri seferler ve idarî reformlarla devletin güç ve istikrar kazanmasında rol oynamışlardı. Bu nedenle IV. Mehmed’in saltanatının Köprülülerin iktidarı altında şekillendiği genel bir kanı haline gelmiştir. Köprülü sadrazamların döneminde devlet işleriyle yakından ilgilenmeyen ve vaktini avlar düzenleyerek geçiren bir padişah algısı oluşmuştur. IV. Mehmed için bu durum Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’nın başarısız Viyana seferinden sonra değişmiştir. Viyana kuşatmasının ardından Avusturya, Lehistan ve Venedik’in Osmanlılara savaş ilan etmesiyle IV. Mehmed saltanatının en zor dönemine girmiştir. Sultan’ın tahtını korumak için devlet meseleleriyle hiç olmadığı kadar yakından ilgilenmesi ve orduyu ilgilendiren konularda kararlar alması gerekmiştir. Bu çalışmada, Fransa Büyükelçisi Pierre de Girardin’in (1686-1689) diplomatik mektupları üzerinden IV. Mehmed’in saltanatının son seneleri incelenecektir. 1686 yılında İstanbul’a gelen Pierre de Girardin, bilhassa İstanbul’da IV. Mehmed’in tahtan indirilmesi için oluşan kamuoyunu gözlemlemiş ve Sultan’ın tahtını korumak için aldığı tedbirler hakkında önemli bilgiler sağlamıştır. İlk bölümde, Fransa büyükelçilerinin II. Viyana Kuşatması’ndan sonra Osmanlı ordusunun durumu, İstanbul halkının olaylara ve IV. Mehmed’e yönelik tepkileri hakkında gözlemleri konu edilecektir. İkinci bölümde, muhalafetle yüzleşmek için İstanbul’a dönen IV. Mehmed’in, 1686 yılında Budin’in kaybedilmesiyle şiddeti artan tepkilere karşı tavrı ve kötü gidişatı tersine çevirmek için güçlü bir ordu kurma planı değerlendirilecektir. Son bölümde, 1687 yılında büyük umutlarla başlayan seferin hezimetle sonuçlanması ve ordu isyanıyla IV. Mehmed’in tahtan indirilmesi süreci Pierre de Girardin’in gözünden takip edilecektir. Çalışmanın sonunda, IV. Mehmed’in tahtta kalmak için çeşitli tedbirler almasına rağmen devlet idaresindeki tecrübesizliği sebebiyle savaştaki başarısızlıklardan sorumlu tutularak tahtan indirildiği ortaya koyulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• IV. Mehmed
• Pierre de Girardin
• Fransa Büyükelçisi
• Kutsal İttifak Savaşları
• Budin

The Last Years of the Reign of Mehmed IV through the Eyes of Pierre de Girardin, Ambassador of France (1686-1687)

Öz

During the nearly forty-year reign of Mehmed IV, important military and political developments took place. Especially the Köprülüs, who served as grand vizier from 1656 onwards, played a role in strengthening and stabilising the state with several campaigns and administrative reforms. For this reason, it has become a general belief that Mehmed IV's reign was shaped under the rule of the Köprülüs. During the period of Köprülü grand viziers, the perception of a sultan who was not closely involved in state affairs and spent his time organising hunts was formed. This situation changed for Mehmed IV after the failed Vienna campaign of Merzifonlu Kara Mustafa Pasha. After the siege of Vienna, Austria, Poland and Venice declared war against the Ottomans and Mehmed IV entered the most difficult period of his reign. In order to preserve his throne, the Sultan had to be more closely involved in state affairs than ever before and take decisions on matters concerning the army. In this study, the last years of Mehmed IV's reign will be analysed through the diplomatic letters of the French Ambassador Pierre de Girardin (1686-1689). Arriving in Istanbul in 1686, Pierre de Girardin especially observed the public opinion in Istanbul for the deposition of Mehmed IV and provided important information about the measures taken by the Sultan to protect his throne. In the first part, the observations of the French ambassadors on the state of the Ottoman army after the Siege of Vienna II and the reactions of the people of Istanbul towards the events and Mehmed IV will be discussed. In the second part, the attitude of Mehmed IV, who returned to Istanbul to confront the opposition, towards the reactions, which increased in intensity with the loss of Budin in 1686, and his plan to build a strong army to reverse the bad course will be evaluated. In the last chapter, the process of the campaign, which started with great hopes in 1687, ending in defeat and the deposition of Mehmed IV through an army revolt will be followed through the eyes of Pierre de Girardin. At the end of the study, it will be revealed that although Mehmed IV took various measures to remain on the throne, he was held responsible for the failures in the war and deposed due to his inexperience in state administration.

Anahtar Kelimeler

• Mehmed IV
• Pierre de Girardin
• The French Ambassador
• Great Turkish War
• Buda

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA) Ali Emiri Tasnifi (AE.SMMD.IV), No: 61, Gömlek nu: 7167, Tarih: 7 Rebîülâhir 1095 (24 Mart 1684). İbnülemin Tasnifi (İE.DH), No: 11, Gömlek nu: 1094. Topkapı Sarayı Arşivi Defterleri (TSMA.d), No: 5437, 10457.
2. Fransa Devlet Arşivi (BnF-Bibliothèque nationale de France) Français 7163, Journal de Pierre de Girardin pendant son ambassade à Constantinople, c. II. Français 7164, Journal de Pierre de Girardin pendant son ambassade à Constantinople, c. III. Français 7165, Journal de Pierre de Girardin pendant son ambassade à Constantinople, c. IV. Français 7166, Journal de Pierre de Girardin pendant son ambassade à Constantinople, c. V. Français 7168, Journal de Pierre de Girardin pendant son ambassade à Constantinople, c. VII. Français 7169, Journal de Pierre de Girardin pendant son ambassade à Constantinople, c. VIII. Français 7170: Journal de Pierre de Girardin pendant son ambassade à Constantinople, c. IX.
3. Kaynak Eserler Aktemur, Ramazan. “Anonim Osmanlı Vekayinâmesi (H.1058-1106 / M.1648-1694) (Metin ve Değerlendirme)”. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2019.
4. Defterdar Sarı Mehmet Paşa. Zübde-i Vekayiat. Hazırlayan Abdülkadir Özcan. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1995.
5. Guilleragues Kontu. İstanbul Mektupları. Çeviren Yaşar Avunç. İstanbul: Kırmızı Yayınları, 2010.
6. İsmâil Hakkı Bursevî. Tamâmü’l-Feyz fî Bâbi’r-Ricâl: Atpazarî Kutup Osman Efendi Menâkıbı. Çeviren Ramazan
7. Muslu-Ali Namlı. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2020.
8. Karaçay Türkal, Nazire. “Silahdar Fındıklılı Mehmed Ağa Zeyl-i Fezleke (1065–22 Ca. 1106/ 1654–7 Şubat 1695). Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, 2012.

9. Kerekes, Dóra. Mémoires sur l'empire ottoman par Pierre de Girardin, ambassadeur français à Constantinople (1685-1689). Paris: Institut Hongrois-Bibliothèque Nationale Széchényi, 2007.
10. Recueil des instructions données aux ammbassadeurs et ministres de France depuis les traités de Westphalie jusqu'à la Révolution française. C. 29, Hazırlayan Pierre Ducard. Paris: Centre National de la Recherche Scientifique, 1969.
11. Râşid Mehmed Efendi. Târîh-i Râşid. Hazırlayan Abdülkadir Özcan, Yunus Uğur, Baki Çakır, Ahmet Zeki İzgöer. İstanbul: Klasik Yayınları, 2013.
12. Araştırma Eserler Aydar, Metin. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa: Kızıl Elmaya Adanmış Bir Ömür. İstanbul: Timaş Yayınları, 2023.
13. Baer, Marc David Baer. Honored by the Glory of Islam, Conversion and Conquest in Ottoman Empire. (Oxford: Oxford University Press, 2008.
14. Bekar, Cumhur. “The Ottoman Revolution of 1661: The Reconfiguration of Political Power under Mehmed IV and Köprülü Grand Viziers”, Journal of Early Modern History, sy. 27 (2023): 224-253.
15. Bekar, Cumhur. “The Rise of the Köprülü Family: The Reconfiguration of Vizierial Power in the Seventeenth Century”. PhD Thesis, Leiden University, 2019.
16. Bérenger, Jean. “La politique ottomane de la France dans les années 1680”. Acta Historica Academiae Scientiarum Hungaricae, sy. 33 (1987): 193-201.
17. Bérenger, Jean. “Le siège de Bude de 1686”. Dix-septième siècle, sy. 209 (2005): 591-611.
18. Bóka, Éva. “Rapport de Pierre de Girardin sur l’Empire Turc en 1686”. Sudost-Forschungen, sy. 47 (1988): 223-230.
19. Cevrioglu, Mahmut Halef. “An Evaluation of Köprülü Fazıl Ahmed Pasha’s Foreign Policy”. Review of Middle East Studies, sy. 51 (2024): 1-19
20. Çakır, Merve. “IV. Mehmed’in Ailesi ve Hanedan Politikası”. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2024.
21. Çolak, Songül. “Macaristan Serdarlığında Bir Eşkıya: Yeğen Osman Paşa”. Osmanlı’dan Günümüze Eşkıyalık ve Terör, Editör Osman Köse. Samsun: İlkadım Belediyesi, 2009, 93-105.
22. Ghobrial, John-Paul. Fısıldaşan Şehirler: 17. Yüzyılda İstanbul, Londra ve Paris Arasında Bilgi Akışı. Çeviren Kahraman Şakul. İstanbul: Küre Yayınları, 2020.
23. Katgı, İsmail. “Osmanlı Devleti’nde Tipik Bir Askeri Ayaklanma Örneği: Viyana’dan Dönüş ve 1687 İsyanı”. Vakanüvis: Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi 5, sy. 2 (2020): 759-814.
24. Katgı, İsmail. “Priyepolye’den Üsküdar’a Bir Osmanlı Paşa’sı: Sadrazam Sarı Süleyman Paşa’nın Yükselişi ve Düşüşü”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Tarih Dergisi 6, sy. 2 (2023): 6-59.
25. Kolçak, Özgür. “Şahinler’in Pençesinde Bir Erdel Hükümdarı: Köprülüler İktidarı ve II. Györogy Rakoczi”. Güney Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, sy. 23 (2013): 25-52.
26. Lobenwein, Elisabeth. “Perspectives on Köprülü Fazıl Ahmed Pasha's (1635-1676) Grand Vizirate by Imperial Resident Casanova”. Review of Middle East Studies, sy. 57 (2023): 98-120.
27. Özcan, Abdülkadir. “Mehmed IV”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c. 38. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2003, 414-418.
28. Özçelik, Emirhan. “Akdeniz’de Osmanlı-Venedik Çatışmaları ve Kalyon Dönemi (1670-1699). Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2024.
29. Şakul, Kahraman. II. Viyana Kuşatması: Yedi Başlı Ejderin Fendi. İstanbul: Timaş Yayınları, 2021.
30. Şakul, Kahraman. Kamaniçe Kuşatması 1672. İstanbul: Timaş Yayınları, 2021.
31. Tóth, Ferenc. “Le vrai visage d’une bataille: Réflexions à propos de la découverte d’une source inédite sur la campagne de 1687 en Hongrie à la Bibliothèque Nationale de France”. Dix-septième siècle, sy. 292 (2021): 149-177.
32. Tuğluca, Murat. “Kutsal İttifak’a Karşı Kutsal Çağrı: Osmanlı’da Cihad ve Nefîr Âmm İlanı (1686)”. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, sy. 1 (2016): 299-318.