Voices Hidden In The Archive: The Profile Of Women In The Ottoman Empire In Light Of The Sivas 187 Sharia Court Record

Öz

One of the sources that best reflects the social, economic, and legal aspects of Ottoman social structure is the Sharia court records. These records record not only legal disputes but also the dynamics of daily life, social relations, and the status of individuals. The records contained in the records cover a wide range of topics, from family relations to inheritance, power of attorney, succession, guardianship, property, alimony, divorce, and dowry. Consequently, the records hold a significant place in understanding the roles, rights, and responsibilities of women in Ottoman society, allowing them to be examined across a wide spectrum, from their economic presence to their social standing. This study examines the Sharia court record number 187 in Sivas, and an assessment is made based on the data contained in these court records, which primarily concerns women. In addition to the records themselves, national and international literature has been reviewed, analyzed, and incorporated into the study to understand the social, legal, and economic status of women in the Ottoman Empire. Thus, by tracing the women's voices hidden in the archive, a historical perspective on the level of visibility and representation of women in Ottoman society is presented.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Sharia Court Records
• Women
• Sivas
• Social History.

Arşivdeki Saklı Sesler: Sivas 187 Numaralı Şer ‘iyye Sicili Işığında Osmanlı’da Kadın Profili

Öz

Osmanlı toplum yapısının sosyal, ekonomik ve hukuki yönlerini en iyi yansıtan kaynaklardan biri şer‘iyye sicilleridir. Bu defterler, yalnızca hukuki uyuşmazlıkları değil, aynı zamanda gündelik hayatın dinamiklerini, toplumsal ilişkileri ve bireylerin konumlarını da kayıt altına almıştır. Sicillerde yer alan kayıtlar, aile içi ilişkilerden miras, vekâlet, veraset, vesayet, mülkiyet, nafaka, boşanma ve mehir gibi meselelere kadar uzanan geniş bir konu içeriği sunmaktadır. Bu suretle siciller; bilhassa kadınların Osmanlı toplumundaki rollerini, haklarını ve sorumluluklarını anlamak açısından önemli bir yer tutmakta ve ekonomik hayattaki varlıklarından sosyal konumlarına kadar geniş bir yelpazede incelenmelerine imkân tanımaktadır. Bu çalışmada Sivas’ın 187 numaralı şer‘iyye sicil defteri incelenmiş ve mahkeme kayıtlarında yer alan yoğunlukla kadınlarla ilgili veriler üzerinden bir değerlendirmeye gidilmiştir. Sicilin dışında Osmanlı’da kadının toplumsal, hukuki ve ekonomik durumunu anlamak amacıyla ulusal ve uluslararası literatür taranarak analiz edilmiş ve çalışmaya eklenmiştir. Böylelikle arşivde saklı kalan kadın seslerinin izleri sürülerek, Osmanlı toplumunda kadınların görünürlük ve temsil düzeyi hakkında tarihsel bir perspektif sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı
• Şer‘iyye Sicilleri
• Kadın
• Sivas
• Sosyal Tarih.

Kaynakça

1. Abacı, Nurcan. Bursa Şehri’nde Osmanlı Hukuku’nun Uygulanması (17. Yüzyıl). Ankara: Başbakanlık Basımevi, 2001.
2. Acar, H. İbrahim. “Talâk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 39: 496-500. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010.
3. Akagündüz, Ümüt. II. Meşrutiyet Döneminde Kadın Olmak. İstanbul: Yeni İnsan Yayınevi, 2022.
4. Akgündüz, Ahmet. “Başlık”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 5: 131-133. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992.
5. Akgündüz, Ahmet. İslam ve Osmanlı Hukuku Külliyatı Özel Hukuk I (Şahsın Hukuku -Aile Hukuku), C. II, İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 2012.
6. Aktan, Hamza. “Miras”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 30: 143-145. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020.
7. Anm Van Os, Nicola. “Ottoman Muslim and Turkısh Women in an İnternational Context”. Europaean Review 13, sy. 3 (2005): 459-79.
8. Apaydın, H. Yunus. “Velâyet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 43: 15-19. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013.

9. Atar, Fahrettin. “Nikâh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 33: 112-117. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007.
10. Avcı, Mustafa. Türk Hukuk Tarihi Dersleri. Konya: Mimoza Yayınları, 2015.
11. Aybakan, Bilal. “Vekâlet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 43: 1-6. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013.
12. Aydın, M. Akif. “Mehir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 28: 389-391. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2003.
13. Aydın, M. Akif. “Düstur”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 10: 48-49. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1994.
14. Aydın, M. Akif. “Hukuk-ı Aile Kararnamesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 18: 314-318. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1998.
15. Aydın, M. Akif. Osmanlı Aile Hukuku. İstanbul: Klasik Yayınları, 2017.
16. Bardakoğlu, Ali. “Vesâyet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 43: 66-70. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013.
17. Bayındır, Abdulaziz. İslâm Muhâkeme Hukûku (Osmanlı Devri Uygulaması). İstanbul: Süleymaniye Vakfı Yayınları, 2015.
18. Baysal, Alev. “Batılılar Gözüyle Harem: Gerçek ve Fantezi”. Turkish Studies 4, sy. 1 (2009): 591-603.
19. Breuning, Hans Jakob. Breuning Seyahatnamesi Doğu Ülkelerine Yolculuk; İstanbul 1579. Çeviren Selma Türkis Noyan. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2022.
20. Celkan, Gül. “19. Yüzyılda Osman Topraklarında Dolaşan Kadın Seyyahlar ve Eserlerinde Türklerle İlgili İntibalar”. Erdem 5, sy. 15 (1989): 825-46.
21. Çakır, Serpil. Osmanlı Kadın Hareketi. İstanbul: Metis Yayınları, 2024.
22. Çelik, Buket. “Sivas Eyaletindeki Şehirli ve Köylü Kadınların Sosyo-Ekonomik Yaşamları ve Şikâyetleri (1752-1755)”. Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi 10, (Vakanüvis 10. Yıl Özel Sayısı) (2025): 260-300.
23. Çolak, Songül. “Bir İngiliz Hanımefendisi’nin- Lady Montagu- Gözüyle Osmanlı Kadını”. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 7, sy. 13 (2010): 386-403.
24. Demir, Abdullah. Türk Hukuk Tarihi. İstanbul: Hazine Yayınları, 2011.
25. Duben, Alan. Geçmişte Türk Ailesi: Mitos ve ‘Gerçekler’, İstanbul Üniversitesi Kadın Araştırmaları Dergisi, sy. 1 (1993): 35-42.
26. Düstur [Tertip 1]. Erişim 29 Aralık 2025. https://acikerisim.tbmm.gov.tr/items/943870e6-d252-4eeb-a24d-eddaad616be8
27. Ekinci, Ekrem Buğra. Osmanlı Hukuku (Adalet ve Mülk). İstanbul: Arı Sanat Yayınları, 2017.
28. Erbay, Celal. “Nafaka”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 32: 282-285. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2006.
29. Faroqhı, Suraiya. “Krizler ve Değişim”. İçinde Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi Cilt 2. Editör Halil İnalcık ve Donald Qataert. 543-759. İstanbul: Eren Yayıncılık, 2004.
30. Faroqhı, Suraiya. Osmanlı Dünyasında Üretmek, Pazarlamak, Yaşamak. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2004.
31. Gözübenli, Beşir. “Mefkûd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 28: 353-356. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2003.
32. Günay, Hacı Mehmet. “Vakıf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 42: 475-479. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012.
33. Işık, Zekeriya. “Social Gender Identity of Woman as a Socio-Economic Actor in Ottoman Society (1839-1900): Çorum Sharia Court Sample”. International Journal of Gender and Women’s Studies 5, sy. 2 (2017): 42-50.
34. İnalcık, Halil. Tarihe Düşülen Notlar (c. I, Konuşmalar (1947-2014)). İstanbul: Timaş Yayınları, 2015.
35. Kalyoncu, Hülya. “16.-19. Yüzyıl Dönemi Sosyal Yaşamında Osmanlı Kadını ve Osmanlı Topraklarında Yaşamış Sanatçıların Eserlerine Yansımaları”. Motif Akademi Halk Bilimi Dergisi 14, sy. 35 (2021): 1104-28.
36. Kanat, Vedat ve Kanat, Şeyda Özçelik. “Ottoman Women from the Pen of Spanish Mademoiselle Esmeralda Cervantes at the World Colombus Exhibition in 1893”. Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi 19, sy. 39 (2023): 1077-1100.
37. Kıvrak, Fatma. “Osmanlı’da Kadın Eşinden Ne Bekler: Kadının Sosyal Hayattaki Beklentilerine Dair Batılı Seyyahların Gözlemleri”. World Woman Conference-VI. (2023): 632-41.
38. Kurnaz, Şefika. Osmanlı Kadınının Yükselişi (1908-1918). İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2013.
39. Küçüktiryaki, Ahmet Yasin. Osmanlı Aile Hukuku (Gelenek ve Modern Arasında Hukuk-ı Aile Kararnamesi ve Sadrettin Efendi’nin Eleştirileri). İstanbul: İz Yayıncılık, 2017.
40. Kütükoğlu, Mübahat. Osmanlı’nın Sosyo-Kültürel ve İktisâdî Yapısı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2018. Miller, Ruth. Twenty-Five Women Who Shaped The Ottoman Empire. Newyork: Roudledge, 2025.
41. Montagu, Mary Wortley. Şark Mektupları (1717-1718). Editör Deniz Uysal. Eskişehir: Dorlion Yayınları, 2022.
42. Oktar, Tiğince. Osmanlı Toplumunda Kadının Çalışma Yaşamı (Osmanlı Kadınları Çalıştırma Cemiyet-i İslâmiyesi). İstanbul: Bilim Teknik Yayınevi, 1998.
43. Ortaylı, İlber. “Anadolu’da XVI. Yüzyılda Evlilik İlişkileri Üzerine Bazı Gözlemler”. The Journal Of Ottoman Studies 1, sy. 1 (1980): 33-40.
44. Ortaylı, İlber. Batılılaşma Yolunda. İstanbul: İnkılap Kitabevi, 2017.
45. Ortaylı, İlber. Osmanlı Toplumunda Aile. İstanbul: Kronik Kitap, 2018.
46. Özbilgen, Erol. Bütün Yönleriyle Osmanlı (Âdâb-ı Osmâniyye). İstanbul: İz Yayıncılık, 2014.
47. Öztürk, Nazif. “Mütevelli”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 32: 217-220. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2006.
48. Özön, Mustafa Nihat. Osmanlıca- Türkçe Sözlük. İstanbul: İnkılap ve Aka Kitabevleri, 1965.
49. Pfeiffer, İda. Avusturyalı Kadın Seyyahın Osmanlı ve Ortadoğu-Rusya Gezileri 1842. Çeviren Bertan Mezit. Eskişehir: Dorlion Yayınları, 2023.
50. Quataert, Donald. “19. Yüzyıla Genel Bakış: Islahatlar Devri 1812-1914”. İçinde Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi Cilt 2. Editör Halil İnalcık ve Donald Qataert. 885-1053. İstanbul: Eren Yayıncılık, 2004.
51. Rami, İlsever. “Konstantin Bazili’nin Gözüyle Osmanlı Kadını”. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi 1, sy. 29 (2016): 83-87.
52. Scott, Joan.W. “Gender: A Useful Category Of Historical Analysis”. The American Historical Review 91, sy. 5 (1986): 1053-75.
53. Sivas Şer’iyye Sicilleri. Defter No: 187.
54. Söylemez, Faruk. “Anadolu’daki Konar Göçer Aşiretlerde Orta Asya Türk Kültür İzleri”. İçinde Osmanlı Araştırmaları-2, Doğu ve Batı Türklüğünün Ortak Tarihî Devirleri ve Münasebetleri (Edebiyat Kültür Sanat). Editör Alaattin Aköz, Şahin Panahov, Doğan Yörük ve Hüseyin Muşmal. 225-38. Konya: Selçuk Üniversitesi Osmanlı Tarihi ve Medeniyeti Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayınları, 2018.
55. Şanal, Mustafa. “Women’s Teacher Training in the Ottoman Empire during the Westernization Period, c.1839-1920”. History Studies 5, sy. 1 (2013): 325-48.
56. Taş, Hülya. XVII. Yüzyılda Ankara. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2006.
57. Uğur, Yunus. “Şer ‘iyye Sicilleri”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 39: 8-11. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010.
58. Yancı, Ülkü. “Batılıların Gözünde Osmanlı Kadını İmajı Üzerine Bir Değerlendirme”. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi 4, sy. 23 (2016): 381-96.
59. Yediyıldız, Bahaeddin. XVIII. Yüzyılda Türkiye’de Vakıf Müessesesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2003.
60. Yerasimos, Stefan. “Tanzimat’ın Kent Reformları Üzerine”. İçinde Tanzimat (Değişim Sürecinde Osmanlı İmparatorluğu), Editör Halil İnalcık ve Mehmet Seyitdanlıoğlu. 505-24. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2015.
61. Yılmaz, Hacer. Osmanlı Topraklarında Kadın Olmak (Osmanlı Devleti’nde Kadının Sosyo-Ekonomik Konumu (1789-1850)). İstanbul: Aktif Yayınevi, 2023.
62. Yücel, Ebubekir Sıddık. “Sivas Şer ‘iyye Sicilleri Toplu Kataloğu Üzerine”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 22, sy. 2 (2018): 1059-79.
63. Zilfi, Madeline C. Osmanlı İmparatorluğu’nda Kölelik ve Kadınlar. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2020.