Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Bir Devlet Adamı: Tabibzâde Abdülkerim Paşa

Öz

Tabibzâde Abdülkerim Paşa, II. Abdülhamid’in Dersaâdet Keldânî Cemaati Reisi unvanı verdiği biridir. II. Meşrutiyet’te 1909 Tensikat Kanunu ile açığa alınana kadar Hariciye ve Zabtiye nezaretlerinde yirmi sekiz yıl görev yapmıştır. 1894 Sason Ermeni ayaklanmasından sonra İspanyol seyyah Saturnino Ximénèz’in (1853-1933) yaklaşık bir yıl süren Doğu Anadolu’ya seyahatinde tercümanlık yapmıştır. Tercümanlık görevine ek olarak bölge halkına nasihat ile görevlendirilmiştir. Bu seyahatteki başarısından dolayı Van vali muavinliğine tayin edilmiştir. Zabtiye Nezareti’ndeki tercümanlık göreviyle birlikte çeşitli okullarda öğretmenlik yapmıştır. II. Meşrutiyet’in sonlarında Şura-yı Devlet azalığına atanmıştır. 1923 ve 1927 milletvekilliği seçimlerinde İstanbul’dan bağımsız aday olan Tabibzâde Abdülkerim Paşa, basılı ve basılı olmayan kitaplar da telif etmiştir. Bu çalışmada Keldânî cemaati üyesi olan Tabibzâde Abdülkerim Paşa’nın hayatı hakkında değerlendirmelerde bulunulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Tabibzâde Abdülkerim
• Keldani
• Zabtiye Nezareti
• Tercümanlık

A Statesman from the Ottoman to the Republic: Tabibzâde Abdulkerim Pasha

Öz

Tabibzâde Abdulkerim Pasha was one of those granted the title of Head of the Chaldean Community of Dersaâdet by Abdulhamid II. He served in the Ministries of Foreign Affairs and Zabtiyeh for twenty-eight years until he was dismissed under the Tensikat Law of 1909 during the Second Constitutional Era. After the 1894 Sasun Armenian rebellion, he served as an interpreter for the Spanish traveler Saturnino Ximénèz (1853-1933) during his year-long journey through Eastern Anatolia. In addition to his work as an interpreter, he was assigned to advise the local population. Due to his success in this mission, he was appointed deputy governor of Van. Alongside his work as a translator for the Zabtiyeh Ministry, he also taught at various schools. At the end of the Second Constitutional Era, he was appointed a member of the Council of State. In the 1923 and 1927 parliamentary elections, Tabibzâde Abdulkerim Pasha, an independent candidate from Istanbul, also authored both published and unpublished works. This study presents an overview of the life of Tabibzâde Abdulkerim Pasha, a notable member of the Chaldean community.

Anahtar Kelimeler

• Tabibzâde Abdulkerim
• Chaldean
• Ministry of Zabtiyeh
• Interpreting.

Kaynakça

1. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
2. Babıali Evrak Odası Evrakı (BEO.)
3. Dahiliye Emniyet-i Umumiye Sicil Kalemi Evrakı (DH. EUM. SCL.)
4. Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi (DH. MKT.)
5. Dahiliye Nezareti Sicill-i Ahval Defterleri (DH. SAİD.d.)
6. Dahiliye Nezareti Şifre Evrakı (DH. ŞFR.)
7. Hariciye Nezareti Siyasi (HR. SYS.)
8. İrade Dosya Usulü (İ. DUİT.)

9. İrade Kanun ve Nizamat (İ. KAN.)
10. İrade Maarif (İ. MF.)
11. İrade Taltifat (İ. TAL.)
12. Sadaret Eyalet-i Mümtaze Mısır Evrakı (A.} MTZ. (05)
13. Şura-yı Devlet Evrakı (ŞD.)
14. Yıldız Perakende Evrakı Arzuhal Jurnal, (Y. PRK. AZJ.)
15. Yıldız Perakende Evrakı Başkitabet Dairesi Maruzatı (Y. PRK.BŞK.)
16. Yıldız Perakende Evrakı Mabeyn Erkanı ve Saray Görevlileri Maruzatı (Y. PRK. SGE.)
17. Yıldız Sadaret Hususi Maruzat Evrakı (Y. A. HUS.)
18. Yıldız Sadaret Resmi Maruzat Evrakı (Y. A. RES.)
19. Zabtiye Nezareti Evrakı (ZB.)
20. Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA)
21. Muamelat Genel Müdürlüğü (MGM.)
22. Milli Eğitim Bakanlığı (MEB.). (Genel).
23. Devlet Arşivleri Başkanlığı Milli Savunma Bakanlığı Askeri Tarih Arşivi (ATASE)
24. SALT Araştırma, Ateşizâde Mehmed Bedreddin Selçukî Arşivi
25. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/216298 erişim tarihi: 25.06.2025
26. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/216813 erişim tarihi: 25. 06.2025
27. 2. Araştırma, İnceleme ve Telif Eserler
28. A Handbook of Turkey in Europe. London: Admiralty Intelligence Division, 1917.
29. Albayrak, Kadir. “Keldânîler”, TDV İslam Ansiklopedisi Cilt 25. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2022, 207-210.
30. Albayrak, Kadir. “Nestûrîlik”, TDV İslam Ansiklopedisi Cilt 33. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2007, 15-17.
31. Albayrak, Kadir. Keldâniler ve Nastûriler. Ankara: Vadi Yayınları, 1997.
32. Altuniş Gürsoy, Belkıs. “Atakan, Abdülkerim”, Türk Dünyası Edebiyatçıları Ansiklopedisi. Cilt 1. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 2002, 526.
33. Alyot, Halim. Türkiye’de Zabıta Tarihi Gelişim ve Bugünkü Durum. Ankara: Emniyet Genel Müdürlüğü Polis Akademisi Türk Polis Tarihi Araştırmaları Merkezi Yayınları, 2008.
34. Armaoğlu, Fahir. 19. Yüzyıl Siyasî Tarihi (1789-1914). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1997.
35. Arvas, Tarık Ziya Arvas. “Doğu’da Müslüman-Hristiyan Münasebetleri ve Ermeni Olaylarına Dair Saturnino Ximenez’in Düşünceleri ve Batı Basınında Ximenez Tartışması,” History Studies 15, no. 1 (2023): 1-17, http://doi.org/10.9737/hist.2023.1113.
36. Ayverdi, Sâmiha. Bir Dünyâdan Bir Dünyâya. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2005.
37. Ayverdi, Sâmiha. Hey Gidi Günler Hey. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2008.
38. Ayverdi, Sâmiha. Küplüce’deki Köşk. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2006.
39. Babaoğlu, Resul. Mekteb-i Mülkiye (1859-1960) Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Bilimsel ve Kültürel Modernleşmenin Kurumsallaşması. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2020.
40. Behar, Cem. Osmanlı İmparatorluğu’nun ve Türkiye’nin Nüfusu 1500-1927. Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet İstatistik Matbaası, 1996.
41. Belgelerle Türk Polis Tarihi. Hazırlayan İdris Karabörk, Cilt 5. Ankara: Emniyet Genel Müdürlüğü Yayınları, 2016.
42. Beşinci Türk Dil Kurultayı 1945 Birleşimler Tutanaklar Tezler. İstanbul: Cumhuriyet Basımevi, 1946.
43. Beysanoğlu, Şevket. Diyarbakırlı Fikir ve Sanat Adamları. Cilt III. İstanbul: Diyarbakır’ı Tanıtma Derneği Neşriyatı, 1978.
44. Bozkurt, Gülnihâl. Alman-İngiliz Belgelerinin ve Siyasî Gelişmelerin Işığı Altında Gayrimüslim Osmanlı Vatandaşlarının Hukukî Durumu (1839-1914). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1989.
45. Caine, Barbara. Tarih ve Biyografi. Çeviren Müge Sözen, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2019.
46. Canatar, Mehmet ve Yaşar Baş. “Şûrâ-yı Devlet Teşkilatı ve Tarihi Gelişimi,” OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 9, no. 9 (1998): 111-148.
47. Cumhuriyet Dönemi Partiler, Seçimler, Beyannameler (1923-1980). Editör Mete Kaan Kaynar ve Nurettin Kalkan, Ankara: TBMM Basımevi, 2022.
48. Çakmak, Aydın. “Hariciye Nezâreti (1836-1924).” Doktora tezi, Marmara Üniversitesi, 2020. Çankaya, Ali. Son Asır Türk Târihinin Önemli Olayları ile Birlikde Yeni Mülkiye Târihi ve Mülkiyeliler (Mülkiye Şeref Kitabı). Cilt III. Ankara: Mars Matbaası, 1968-1969.
49. Danişmend, İsmail Hami. İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi. Cilt 4. İstanbul: Türkiye Yayınevi, 1972. Don Ramiro. “Las Chafarinas y El Problema de Occidente”, La Ilustracion Espanola Y Americana, no. 42, (1902): 290-291.
50. Dündar, Fuat. “Şiddet, Milliyetçilik ve Hak İhlâli/Cürüm İstatistikleri: Osmanlı Örneği,” Kebikeç 35, (2013): 7-20.
51. Engelhardt, Tanzimat ve Türkiye. Çeviren Ali Reşad, Hazırlayan Akın Bedirhan, İstanbul: Kaknüs Yayınları, 1990.
52. Engin, Vahdettin. 1868’den 1923’e Mekteb-i Sultani. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2016.
53. Erüreten, Metin. Osmanlı Madalyaları ve Nişanları Belgelerle Tarihi. İstanbul: DMC Yayınları, 2001.
54. Eyice, Semavi. “Archives Asiatiques,” TDV İslam Ansiklopedisi Cilt 3. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1991, 349.
55. Gülsoy, Ufuk. Hicaz Demiryolu. İstanbul: Eren Yayınları, 1994.
56. Haydaroğlu, İlknur. Osmanlı İmparatorluğu’nda Yabancı Okullar. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1990.
57. Işık, İhsan. Resimli ve Metin Örnekli Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi Cilt 1. Ankara: Elvan Yayınları, 2006, 412.
58. Karaca, Ali. Anadolu Islahâtı ve Ahmet Şâkir Paşa (1838-1899). İstanbul: Eren Yayınları, 1993.
59. Karpat, Kemal H. Osmanlı Nüfus (1830-1914) Demografik ve Sosyal Özellikleri. Çeviren Bahar Tırnakcı, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2003.
60. Kaya, Önder. İmparatorluktan Cumhuriyete Azınlıklar. İstanbul: Kronik Kitap Yayınları, 2017.
61. Kenanoğlu, M. Necati. Osmanlı Millet Sistemi Mit ve Gerçek. İstanbul: Klasik Yayınları, 2004.
62. Kırmızı, Abdülhamit. Otur Baştan Yaz Beni. İstanbul: Küre Yayınları, 2013.
63. Kiren, Akın. “Osmanlı-Kaçar Münasebetlerine Nişânlar Üzerinden Bakmak: II. Abdülhamid Dönemine Dair Bir İnceleme,” OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 45, (2019): 147-186.
64. Koçu, Reşad Ekrem. “Atakam (Dr. Operatör Asil Mukbil)”. İstanbul Ansiklopedisi Cilt 3. İstanbul: İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyatı, 1960, 1193.
65. Mekteb-i Sultaninin Ellinci Sene-i Devriye-i Tesisi Münasebetiyle Neşr Olunmuşdur. İstanbul: Matbaa-i Amire, 1918.
66. Menchinger Ethan L. İlk Modern Osmanlı Ahmed Vâsıf’ın Fikri Gelişimi. Çeviren Nurettin Elhüseyni, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2022.
67. Mendoza, Marc. “Los trabajos historico-arqueologicos de Saturnino Ximénez durante el periodo 1877-1899”. Aula Orientalis, no. 39/2 (2021): 263-292.
68. Minguez, Esther Vazques. “Viaje a Grecia y las ruinas del Asia Menor (1923). El testimonio de Saturnino Ximénez y Enrich”. Homenaje A Ricardo Olmos Per speculum in aenigmate Miradas sobre la Antigüedad içinde. Editör Pedro Badenas de la Pena vd., 612-620. Madrid: Asociación Cultural Hispano-Helénica, 2014.
69. Oğuz, Mustafa. “Marufizade Mehmed Ziyaeddin ve Mürüvvet Gazetesi”, The Journal of Academic Social Science, no. 146 (2023) 297-337.
70. Oğuz, Mustafa. “Tabibzade Abdülkerim Paşa ve Sicill-i Ahvaldeki Sicilini Düzeltme Süreci”, Sosyal Bilimler içinde. Editör Banu Özbucak Albar, 41-59. Afyonkarahisar: Yaz Yayınları, 2024.
71. Pakalın, Mehmet Zeki. Osmanlı Tarih ve Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. Cilt 1-2. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1993.
72. Pla, Joseph. Homenots, Primera serie, Cilt 11. Barcelona: ePubCat, 1969.
73. Rıza Tevfik, Biraz da Ben Konuşayım. Hazırlayan Abdullah Uçman. İstanbul: İletişim Yayınları, 2019.
74. Said Namik and Rustem Nedjib, La question assyro-chaldéenne devant la conférance de la paix, Paris, 1919.
75. Sakin, Orhan. Osmanlı’da Etnik Yapı ve 1914 Nüfusu. İstanbul: Ekim Yayınları, 2008.
76. Sarıhan, Zeki. Kurtuluş Savaşı Günlüğü (Açıklamalı Kronoloji) Sakarya Savaşı’ndan Lozan’ın Açılışına (23 Ağustos 1921-20 Kasım 1922). Cilt IV. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1996.
77. Seyfeli, Canan. “Keldânî Patrikliğinin İdaresi ve Osmanlı Devlet Salnameleri (1847-1918),” Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi, no. 32 (2018) 89-126.
78. Şahin, Eyüp. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Gayrimüslim Polis Biyografileri. Cilt 1. Ankara: Polis Akademisi Yayınları, 2013.
79. Şimşek, İshak. “Sicil-i Ahval Defterlerinde Diyarbekirli Yöneticiler.” Yüksek lisans tezi, Mardin Artuklu Üniversitesi, 2013.
80. Tabibzâde Abdülkerim, Étude de la vraie justice ou de la reelle égalite, liberté et fraternité des humains. İstanbul: A. Garoyan Matbaası, 1920.
81. Tevetoğlu, Fethi. Atatürk’le Samsun’a Çıkanlar. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1987.
82. Tural, Erkan. Son Dönem Osmanlı Bürokrasisi II. Meşrutiyet Dönemi’nde Bürokratlar, İttihatçılar ve Parlamenterler. Ankara: İmge Kitabevi, 2016.
83. Türkischer Biographischer Index. Hazırlayan Jutta R. M. Çıkar. München: K. G. Saur Verlag, 2004.
84. Ünal, Suzan. “1923 ve 1927 Seçimleri,” Doktora tezi, Marmara Üniversitesi, 2012.
85. Wilmshurts, David. The Ecclesiastical Organisation of The Church of The East, 1318-1913. Leuven: Peeters Publishers, 2000.
86. Ximénèz, Saturnino. Anadolu Harabeler İçinde, Çeviren Murat Derler, İstanbul: Heyamola Yayınları, 2021.
87. Ximénèz, Saturnino. Kurds and Armenians. London: The Doré Printing Company, 1895.
88. Ximénèz, Saturnino. l’Asie Mineure en ruines. Paris: Librairie Plon, 1925.
89. Yıldız, Hatip. Osmanlı Yenileşme Döneminde Diyarbakır Vilayeti’nde Eğitim (1870-1920). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014.
90. Yiğit, Yücel ve Eyüp Şahin, “Emniyet İstihbarat Tarihi,” Türk İstihbarat Tarihi içinde, Editör İsmail Demircioğlu vd., 579-608. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2024.
91. 3. Süreli Yayınlar
92. Abdülkerim Tabib, “Meşhur Arbanir Nam Fransız Müverrihin Tahlil-i Tarih-i Umûmî İsmindeki Eserinin İbtidâsında Yazmış Olduğu Hakîmâne Nutkun Tercümesidir”. Mürüvvet, (28 R. 1304 [24 Ocak 1887]). 3-4.
93. Cumhuriyet, “Bir Namzed Daha”, (6 S. 1346 [4 Ağustos 1927]).
94. Dersaâdet, “Şûrâ-yı Devlet Azalığı”, (22 L. 1338 [9 Temmuz 1920]).
95. Düstûr. Tertib-i Sânî, Cilt 1. Dersaâdet: Matbaa-i Osmaniye, 1329.
96. Düstûr. Tertib-i Sânî, Cilt 2. Dersaâdet: Matbaa-i Osmaniye, 1330.
97. Istanbul, “Istanbul, y a 50 ans”, (19 Haziran 1953).
98. İkdam, “Keldâni Cemâati”, (26 S. 1327 [19 Mart 1909]).
99. Journal de Salonique, “Dans L’empire”, (21 Kasım 1901).
100. Pro Armenia, “Les Aventures du Patriarche Chaldéen”, (10 Haziran 1902).
101. Sabah, (24 Ra. 1321 [20 Haziran 1903].
102. Sabah, “Keldânîler”, (9 M. 1333 [28 Kasım 1914]).
103. Sabah, “Nişân,” (29 R. 1319 [15 Ağustos 1901]).
104. Sabah, “Paşa Hazretlerinin Dünkü Ziyaretleri”, (2 Ra. 1341 [23 Ekim 1922]).
105. Sabah, “Rey Pusulaları”, (18 Za. 1326 [12 Aralık 1908]).
106. Sabah, “Vefat”, (4 N. 1333 [17 Temmuz 1915]).
107. Sâlnâme-i Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye Hâriciyye Nezâret-i Celîlesi Sâlnâmesi Osmanlı Dışişleri Bakanlığı Yıllığı 1306/1889 II. Hazırlayan Ahmet N. Galitekin, İstanbul: İşaret Yayınları, 2003.
108. Sâlnâme-i Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye Hariciyye 1306 Sene-i Hicriyesine Mahsus. Dersaadet: Matbaa-i Osmâniyye, 1306.
109. Sâlnâme-i Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye 1325 Sene-i Hicriyesine Mahsus. Dersaâdet: Ahmed İhsan Matbaası, 1322.
110. Sâlnâme-i Nezâret-i Maarif-i Umûmiyye. Darü’l-Hilafetü’l-Âliyye: Matbaa-i Amire, 1317.
111. Sâlnâme-i Nezâret-i Maarif-i Umûmiyye. Darü’l-Hilafetü’l-Âliyye: Matbaa-i Amire, 1316.
112. Stamboul, “Le Patriarche Chaldéen”, (30 Mayıs 1902).
113. Tanin, Dersaâdet Keldânî Cemâati Meclis İdaresi, “Aynen”, (28 S. 1327 [22 Mart 1909]).
114. Tanin, (22 B. 1326 [20 Ağustos 1908]).
115. Tanin, “Keldânî Patrikhânesi”, (21 B. 1326 [19 Ağustos 1908]).
116. Tanin, “Milli İnas Mektebi”, (1 Z. 1331 [1 Kasım 1913]).
117. Vakit, “Re’sen Namzedliklerini Vaz’ Edenler”, (14 Za. 1341 [28 Haziran 1923]).
118. 4. İnternet Kaynakları
119. https://es.wikipedia.org/wiki/Saturnino_Jim%C3%A9nez_Enrich erişim tarihi: 24.06.2025.