Modern Osmanlı Coğrafyacılığının ve Haritacılığının Bir Öncüsü Olarak Katib Çelebi

Öz

17. yüzyıl Osmanlı modernleşmesi ve coğrafyacılığının en etkili ismi olan Katib Çelebi, kendine mahsus kişiliği ve çok yönlülüğü ile Osmanlı coğrafya ve haritacılığının öncü ismi olarak kabul görmeyi hak eder. Çağının ötesinde oluşunu, sadece yaşadığı dönemde değil sonrasında bıraktığı etkiler ve izlerle de ortaya koymaktadır. Bilime ve araştırmaya yönelik merakı, modern Osmanlı coğrafyacılığı ve haritacılığının temel taşlarını oluşturan eserleri, Doğu ile Batı arasında bilimsel birleştiriciliği, onu pek çok açıdan çağdaşlarından ayırarak ön plana çıkarır. Bu bağlamda makale, Katib Çelebi’nin çok yönlülüğünü, entelektüel ve bilimsel düşünce yapısını farklı açılardan analiz etmektedir. Katib Çelebi’nin modern Osmanlı coğrafyacılığı ve haritacılığının öncüsü oluşunda hem kişiliğinin ve bilimsel donanımının hem de Doğu ile Batı’yı sentezleyen yapısının etkili olduğunu iddia etmektedir. Ayrıca Katib Çelebi’nin eserlerini, birincil kaynaklarla değerlendirmenin önemine ve bunun onun zihin dünyasını daha iyi analiz etmeyi sağlayacağına işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Coğrafyacılığı
• Osmanlı Haritacılığı Avrupa Kartografyacılığı
• Kâtib Çelebi.

Katib Çelebi, A Pioneer of Modern Ottoman Geography and Cartography

Öz

Katib Çelebi, the most influential figure in 17th-century Ottoman modernisation and geography, deserves to be recognised as a pioneer of Ottoman geography and cartography thanks to his distinctive personality and versatility. His visionary nature is reflected both in his lifetime and in his enduring impact and legacy. Katib Çelebi’s curiosity regarding science and research; his works, forming the cornerstones of modern Ottoman geography and cartography; and his role as a scientific bridge between East and West set him apart from his contemporaries. In this context, the article analyses Katib Çelebi’s versatility and his intellectual and scientific mind-set from a variety of angles. It argues that his role as a pioneer of modern Ottoman geography and cartography was influenced by his personality and scientific expertise, as well as by his ability to synthesise the bodies of knowledge from the East and West. Furthermore, the article highlights the importance of evaluating Katib Çelebi’s works using primary sources, noting that this will facilitate a better analysis of his intellectual world.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman geography
• Ottoman cartography
• European cartography
• Katib Çelebi

Kaynakça

1. Adıvar, Adnan. Osmanlı Türklerinde İlim, İstanbul: Remzi Kitabevi, 1982.
2. Ali Macar Reis. Ali Macar Reis Atlası. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, Hazine 644.
3. Avcı, Casim. "Takvîmü’l-Büldân" Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi Cilt 39. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2010, 492-493.
4. Başar, Oğuz Selim. "Kâtip Çelebi'nin Takvîmü’t-Tevârîh'i (Metin-İnceleme)." Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2021.
5. Blaeu, William and Blaeu, Joan. Atlas Maior sive Cosmographia Blauiana, qua Solum, Coelum, Accuratissime Describuntur. Amsterdam: 1662.
6. Çinar, Mete. "Haritacılık Tarihinde Erken Dönem Osmanlı Haritacılığı." Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2024.
7. Gemi, Abdullah Fatih. "Kâtip Çelebi'nin İrşâdü’l-Hayârâ ile Ali Ufki Bey'in Turcarum Liturgia Eserlerinin Tahlili ve Metni." Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi, 2013.
8. “Gihan Numa,” Geographia Orientalis ex Turcico in Latinum Versa I-II, Translated by Matthias Norberg, London: 1818.

9. Gökyay, Orhan Şaik. "Kâtip Çelebi; Hayatı, Şahsiyeti, Eserleri" Kâtip Çelebi Hayatı ve Eserleri Hakkında İncelemeler, 3-93, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1992.
10. Hagen, Gottfried. "El Yazmasının Kenarındaki Hayat: Cihânnümâ Müellif Hatları ve Coğrafyacının Atölyesine Bir Bakış" Doğumunun 400. Yıl Dönümünde Katib Çelebi, Editör Bekir Karlığa Mustafa Kaçar, 173-187, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2009.
11. Hagen, Gottfried. Bir Osmanlı Coğrafyacısı İşbaşında. Çeviren Hilal Görgün, İstanbul: Küre Yay., 2015.
12. Katib Çelebi. Tarih-i Frengi Tercümesi. Hazırlayan İbrahim Solak, Konya: Palet Yay., 2010.
13. Katib Çelebi. Tarih-i Kostantiniyye ve Kayasıre. Hazırlayan İbrahim Solak, Konya: Gençlik Kitabevi Yay., 2009.
14. Katib Çelebi. Tuhfetü’l-Kibâr Fî Esfâri’l-Bihâr. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Yazma Eserler Kütüphanesi, Mihrişah Sultan 304/1.
15. Kâtib Çelebi. Tuhfetü’l-Kibâr Fî Esfâri’l-Bihâr. Hazırlayan İdris Bostan, Ankara: TÜBA, 2018.
16. Katib Çelebi. Levâmi‘u’n-nûr Fî Zulmet-i Atlas Minor. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Yazma Eserler Kütüphanesi, Nuruosmaniye 2998.
17. Kâtib Çelebi. Levâmi‘u’n-Nûr Fî Zulmet-i Atlas Minor. Hazırlayan Ahmet Üstüner ve H. Ahmet Arslantürk, Ankara: TÜBA, 2017.
18. Kâtib Çelebi. Cihânnümâ, First Edition. Austrian National Library in Vienna, Mixt 389.
19. Katib Çelebi. Cihânnümâ, Second Edition. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Revan 1624.
20. Kâtib Çelebi. Kitâb-ı Cihânnümâ Li-Kâtib Çelebi. İstanbul: İbrahim Müteferrika Matbaası, 1732.
21. Kâtip Çelebi. Mîzânü’l-Hakk Fî İhtiyâri’l-Ehakk. Hazırlayan Orhan Şaik Gökyay-Süleyman Uludağ, İstanbul: Kabalcı Yay., 2007.
22. Kâtib Çelebi. Müntehab-ı Bahriyye-i Pîrî Re’îs bin el-Hâc Mehmed Re’îs Hemşîre-zâde-i Kemâl Re’îs, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye Yazma Eserler Kütüphanesi Aşir Efendi. 227.
23. Kâtib Çelebi. Müntehab-ı Bahriyye, [Akdeniz ve Ege'nin Tarihî Coğrafyası, 1645 - 1646] İnceleme - Müellif Hattı Nüsha Tıpkıbasım. Hazırlayan Fikret Sarıcaoğlu, İstanbul: Çamlıca Yay., 2019.
24. Kâtib Çelebi. Fezleke. Beyazıt Devlet Kütüphanesi, 10318.
25. Kâtib Çelebi. Fezleke I-II [Osmanlı Tarihi (1000-1065 / 1591-1655)]. Hazırlayan Zeynep Aycibin, İstanbul: Çamlıca Yay., 2016.
26. Kâtib Çelebi. Takvîmü’t-Tevârîh. İstanbul: İbrahim Müteferrika Matbaası, 1732.
27. Mehmed b. Emir Hasan b. Sinan es-Su‘ûdî en-Niksârî. Târîh-i Hind-i Garbî / Hadîs-i Nev / İklîm-i Cedîd. Beyazıt Devlet Kütüphanesi 4969.
28. Mercator, Gerardus. Literarum Latinarum, Quas İtalicas, Cursoriasque Vocant, Scribendarum, Ratio: 1540.
29. Mercator, Gerardus. Atlas Sive Cosmographi Meditationes de Fabrica Mundi et Fabricati Figura. Duisburg: 1595.
30. Mercator, Gerardus and Hondius, Jodocus. Atlas Minor Gerardi Mercatoris à I. Hondio plurimis æneis Tabulis auctus et illustratus, Arheim: 1621.
31. Mutlu, Gamze. "Cihânnümâ Topkapı-Revan 1624 Nüshası [İnceleme-Metin-Sözlük]." Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2024.
32. Ortelius, Abraham. Theatrum Orbis Terrarum. Antwerp: 1579.
33. Piri Reis. Kitab-ı Bahriye. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Süleymaniye Yazma Eserler Kütüphanesi, Hüsrev Paşa 272.
34. Sarıcaoğlu, Fikret. "Katip Çelebi'nin Otobiyografileri." İÜEF, Tarih Dergisi, 37, no. 1 (2002): 297-319.
35. Sarıcaoğlu, Fikret. "Piri Reis'in Kitab-ı Bahriyye'sinin İzinde Kâtib Çelebi'nin Yeni Bulunan Eseri: Müntehab-ı Bahriyye," Türklük Araştırmaları Dergisi, 15, no. 1, (2004): 9-58.
36. Sarıcaoğlu, Fikret. "Kâtib Çelebi'nin Cihânnümâ'sı ve Kaynakları," Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, 1990.
37. Sarıcaoğlu, Fikret. "İhlâsî Şeyh Mehmed" Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi Cilt 29. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2000, 538-539.
38. Üstüner, Ahmet. "Levâmi‘u’n-nûr (Metin-Değerlendirme)," Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2017.
39. Walter’s Nautical Atlas. Walters Collection. W. 660.