Araştırma Makalesi

Gelir Çeşitliliği ve Kredi Kullanımının Performansa Etkisi: Türk Aracı Kurumları Üzerine Kantitatif Bir Yaklaşım

Cilt: 18 Sayı: 2 31 Ağustos 2025
PDF İndir
TR EN

Gelir Çeşitliliği ve Kredi Kullanımının Performansa Etkisi: Türk Aracı Kurumları Üzerine Kantitatif Bir Yaklaşım

Öz

Bu çalışma, 2005–2024 döneminde Türkiye sermaye piyasasında faaliyet gösteren aracı kurumların finansal performansını, çok kriterli karar verme (ÇKKV) tekniklerinden IDOCRIW (kriter ağırlıklandırma) ve COBRA (alternatif sıralama) yöntemleri aracılığıyla değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Aracı kurumların gelirlerinin büyük bir kısmını (%60–75) alım satım komisyonlarından elde etmeleri ve komisyon dışı gelirlerin (%25–40) sınırlı kalması, sektörün sürdürülebilirliği açısından ciddi bir kırılganlık göstermektedir. Bu çerçevede, çalışma aracı kurumların performansını yatırımcı davranışları, kaldıraç kullanımı ve gelir yapısı ekseninde kapsamlı şekilde analiz etmektedir. Çalışmada kullanılan veri seti, Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği (TSPB) tarafından yayımlanan istatistikler temel alınarak oluşturulmuştur. Karar matrisi altı temel kriter üzerinden şekillendirilmiştir: kredi sözleşmeli yatırımcı oranı, kredi kullanan yatırımcı oranı, kredi kullanım oranı, kredili işlem oranı, komisyon gelir oranı ve faiz gelir oranı. Bu kriterler hem yatırımcı risk iştahı hem de aracı kurumların gelir çeşitliliği açısından kritik öneme sahiptir. IDOCRIW yöntemiyle belirlenen kriter ağırlıkları, COBRA yöntemiyle yıl bazlı performans sıralamalarında kullanılmıştır. IDOCRIW sonuçlarına göre, "müşterilerden alınan faiz geliri/satış gelirleri" kriteri %65,22 ile en yüksek ağırlığa sahip olurken, "kredi kullanan yatırımcı sayısı/pay senedi yatırımcı sayısı" yalnızca %2,76 ağırlıkla en düşük değere sahip olmuştur. Bu durum, faiz gelirlerinin aracı kurum performansı üzerinde baskın rol oynadığını göstermektedir. COBRA yöntemiyle yapılan sıralamada 2009 yılı en yüksek performansı gösterirken, 2024 yılı en düşük performansa sahip yıl olarak belirlenmiştir. 2009 yılındaki yükseliş, komisyon gelirlerindeki artış ve faiz gelirlerindeki azalma ile açıklanabilirken, 2024 yılındaki düşüş yüksek işlem hacmine rağmen gelir yapısının sürdürülemezliğini ortaya koymaktadır. Sıralamaların güvenilirliği, VIKOR, TOPSIS, ARAS, EDAS ve MABAC gibi diğer mesafe tabanlı ÇKKV yöntemleriyle karşılaştırılarak Spearman sıra korelasyon analizi ile test edilmiştir. Analizler, COBRA yöntemi ile diğer yöntemler arasında yüksek düzeyde korelasyon (ρ > 0,80) olduğunu ortaya koymuştur. TODIM yöntemi ise diğerlerinden belirgin şekilde farklı sıralama üretmiş ve korelasyon göstermemiştir. Ayrıca duyarlılık analizleri kapsamında, en yüksek ağırlığa sahip kriterin ağırlığı %90 oranında azaltıldığında sıralamalarda küçük sapmalar gözlemlenmiş, ancak genel sıralama yapısının korunduğu görülmüştür. Alternatif ağırlıklandırma yöntemleri (MEREC, CRITIC, NMD) ile yapılan analizler de IDOCRIW yönteminin tutarlılığını desteklemiştir. Çalışmanın sonuçları, aracı kurumların sadece komisyon gelirine dayalı yapılarından uzaklaşarak danışmanlık, portföy yönetimi ve halka arz gibi katma değerli hizmetlere yönelmesi gerektiğini göstermektedir. Ayrıca, yatırımcı davranışlarının izlenmesi ve kaldıraçlı işlemlerin daha dikkatli yönetilmesi operasyonel risklerin azaltılmasına katkı sağlayacaktır. Düzenleyici kurumların, gelir çeşitliliğini teşvik eden politikalar geliştirmesi sektörel sürdürülebilirlik açısından kritik öneme sahiptir. Bu çalışma, mikro düzeyde bireysel firma analizlerinin ötesine geçerek, makro düzeyde sektörel bir değerlendirme sunmakta ve karar alıcılar ile politika yapıcılar için ampirik temelli stratejik bilgiler sağlamaktadır. Modelin esnekliği ve yöntemlerin tutarlılığı dikkate alındığında, IDOCRIW tabanlı COBRA yaklaşımının sermaye piyasalarında performans değerlendirmeleri için etkin ve güvenilir bir araç sunduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

  1. Akusta, A., & Salur, M. N. (2024). Derin öğrenme tabanlı fiyat tahmini ve algoritmik ticaret: BİST100 endeksinde bir uygulama. Fiscaoeconomia, 8(3), 1194-1215 https://doi.org/10.25295/fsecon.1447129
  2. Al-Aamri, I., Hussain, S., Su, C., & Hsu, H.-H. (2022). The importance of brokerage house size in determining the utility of IFRS8 segment data to financial analysts. Journal of International Accounting, Auditing and Taxation, 47, 100472. https://doi.org/10.1016/j.intaccaudtax.2022.100472
  3. Alao, M. A., Popoola, O. M., & Ayodele, T. R. (2021). Selection of waste-to-energy technology for distributed generation using IDOCRIW-Weighted TOPSIS method: a case study of the city of Johannesburg, South Africa. Renewable Energy, 178, 162-183. https://doi.org/10.1016/j.renene.2021.06.031
  4. Ali, T., Chiu, Y.-R., Aghaloo, K., Nahian, A. J., & Ma, H. (2020). Prioritizing the existing power generation technologies in Bangladesh’s clean energy scheme using a hybrid multi-criteria decision making model. Journal of Cleaner Production, 267, 121901. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2020.121901
  5. Al-Khulaidi, A. A. G., Nasser, A. A., Al-ashwal, M. H. Y., Al-Ashwal, M. M. Y., & Altayeb, A. M. (2024). Investigating information security risk management in Yemeni banks: An CILOS-TOPSIS approach. Multidisciplinary Science Journal, 6(9), 2024175-2024175. https://doi.org/10.31893/multiscience.2024175
  6. Aouadni, S., & Aouadni, I. (2024). Fuzzy LMAW method for digital marketing technologies assessment in ındustry 4.0 age: Saudi Food Company Study Case. Journal of Ecohumanism, 3(8), 2474-2493. https://doi.org/10.62754/joe.v3i8.5744
  7. Aras, G., Karaman, Y., & Kazak, E. H. (2020). Efficiency and productivity analysis for intermediary institutions: Turkish capital markets case. Journal of Capital Markets Studies, 4(2), 193-208. https://doi.org/10.1108/JCMS-08-2020-0032
  8. Aras, G., Tezcan, N., Kutlu Furtuna, Ö., & Hacıoğlu Kazak, E. (2018a). Türkiye Sermaye Piyasasında Faaliyet Gösteren Aracı Kurumların Mevcut Durum Araştırması (No. TSPB Yayın No.84; s.49). TSPB. Erişim adresi: https://tspb.org.tr/wp-content/uploads/2022/12/Turkiye_Sermaye_Piyasasinda_Faaliyet_Gosteren_Araci_Kurumlarin_Mevcut_Durum_Arastirmasi.pdf

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Finansal Kurumlar, Finans, Finansal Öngörü ve Modelleme

Bölüm

Araştırma Makalesi

Erken Görünüm Tarihi

30 Ağustos 2025

Yayımlanma Tarihi

31 Ağustos 2025

Gönderilme Tarihi

1 Haziran 2025

Kabul Tarihi

30 Ağustos 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2025 Cilt: 18 Sayı: 2

Kaynak Göster

APA
Ergun, H. (2025). Gelir Çeşitliliği ve Kredi Kullanımının Performansa Etkisi: Türk Aracı Kurumları Üzerine Kantitatif Bir Yaklaşım. Hitit Sosyal Bilimler Dergisi, 18(2), 555-580. https://doi.org/10.17218/hititsbd.1711227
AMA
1.Ergun H. Gelir Çeşitliliği ve Kredi Kullanımının Performansa Etkisi: Türk Aracı Kurumları Üzerine Kantitatif Bir Yaklaşım. Hitit Sosyal Bilimler Dergisi. 2025;18(2):555-580. doi:10.17218/hititsbd.1711227
Chicago
Ergun, Huseyin. 2025. “Gelir Çeşitliliği ve Kredi Kullanımının Performansa Etkisi: Türk Aracı Kurumları Üzerine Kantitatif Bir Yaklaşım”. Hitit Sosyal Bilimler Dergisi 18 (2): 555-80. https://doi.org/10.17218/hititsbd.1711227.
EndNote
Ergun H (01 Ağustos 2025) Gelir Çeşitliliği ve Kredi Kullanımının Performansa Etkisi: Türk Aracı Kurumları Üzerine Kantitatif Bir Yaklaşım. Hitit Sosyal Bilimler Dergisi 18 2 555–580.
IEEE
[1]H. Ergun, “Gelir Çeşitliliği ve Kredi Kullanımının Performansa Etkisi: Türk Aracı Kurumları Üzerine Kantitatif Bir Yaklaşım”, Hitit Sosyal Bilimler Dergisi, c. 18, sy 2, ss. 555–580, Ağu. 2025, doi: 10.17218/hititsbd.1711227.
ISNAD
Ergun, Huseyin. “Gelir Çeşitliliği ve Kredi Kullanımının Performansa Etkisi: Türk Aracı Kurumları Üzerine Kantitatif Bir Yaklaşım”. Hitit Sosyal Bilimler Dergisi 18/2 (01 Ağustos 2025): 555-580. https://doi.org/10.17218/hititsbd.1711227.
JAMA
1.Ergun H. Gelir Çeşitliliği ve Kredi Kullanımının Performansa Etkisi: Türk Aracı Kurumları Üzerine Kantitatif Bir Yaklaşım. Hitit Sosyal Bilimler Dergisi. 2025;18:555–580.
MLA
Ergun, Huseyin. “Gelir Çeşitliliği ve Kredi Kullanımının Performansa Etkisi: Türk Aracı Kurumları Üzerine Kantitatif Bir Yaklaşım”. Hitit Sosyal Bilimler Dergisi, c. 18, sy 2, Ağustos 2025, ss. 555-80, doi:10.17218/hititsbd.1711227.
Vancouver
1.Huseyin Ergun. Gelir Çeşitliliği ve Kredi Kullanımının Performansa Etkisi: Türk Aracı Kurumları Üzerine Kantitatif Bir Yaklaşım. Hitit Sosyal Bilimler Dergisi. 01 Ağustos 2025;18(2):555-80. doi:10.17218/hititsbd.1711227
  Hitit Sosyal Bilimler Dergisi  Creative Commons Atıf-GayriTicari 4.0 Uluslararası Lisansı (CC BY NC) ile lisanslanmıştır.