Gelir Çeşitliliği ve Kredi Kullanımının Performansa Etkisi: Türk Aracı Kurumları Üzerine Kantitatif Bir Yaklaşım
Öz
Bu çalışma, 2005–2024 döneminde Türkiye sermaye piyasasında faaliyet gösteren aracı kurumların finansal performansını, çok kriterli karar verme (ÇKKV) tekniklerinden IDOCRIW (kriter ağırlıklandırma) ve COBRA (alternatif sıralama) yöntemleri aracılığıyla değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Aracı kurumların gelirlerinin büyük bir kısmını (%60–75) alım satım komisyonlarından elde etmeleri ve komisyon dışı gelirlerin (%25–40) sınırlı kalması, sektörün sürdürülebilirliği açısından ciddi bir kırılganlık göstermektedir. Bu çerçevede, çalışma aracı kurumların performansını yatırımcı davranışları, kaldıraç kullanımı ve gelir yapısı ekseninde kapsamlı şekilde analiz etmektedir. Çalışmada kullanılan veri seti, Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği (TSPB) tarafından yayımlanan istatistikler temel alınarak oluşturulmuştur. Karar matrisi altı temel kriter üzerinden şekillendirilmiştir: kredi sözleşmeli yatırımcı oranı, kredi kullanan yatırımcı oranı, kredi kullanım oranı, kredili işlem oranı, komisyon gelir oranı ve faiz gelir oranı. Bu kriterler hem yatırımcı risk iştahı hem de aracı kurumların gelir çeşitliliği açısından kritik öneme sahiptir. IDOCRIW yöntemiyle belirlenen kriter ağırlıkları, COBRA yöntemiyle yıl bazlı performans sıralamalarında kullanılmıştır. IDOCRIW sonuçlarına göre, "müşterilerden alınan faiz geliri/satış gelirleri" kriteri %65,22 ile en yüksek ağırlığa sahip olurken, "kredi kullanan yatırımcı sayısı/pay senedi yatırımcı sayısı" yalnızca %2,76 ağırlıkla en düşük değere sahip olmuştur. Bu durum, faiz gelirlerinin aracı kurum performansı üzerinde baskın rol oynadığını göstermektedir. COBRA yöntemiyle yapılan sıralamada 2009 yılı en yüksek performansı gösterirken, 2024 yılı en düşük performansa sahip yıl olarak belirlenmiştir. 2009 yılındaki yükseliş, komisyon gelirlerindeki artış ve faiz gelirlerindeki azalma ile açıklanabilirken, 2024 yılındaki düşüş yüksek işlem hacmine rağmen gelir yapısının sürdürülemezliğini ortaya koymaktadır. Sıralamaların güvenilirliği, VIKOR, TOPSIS, ARAS, EDAS ve MABAC gibi diğer mesafe tabanlı ÇKKV yöntemleriyle karşılaştırılarak Spearman sıra korelasyon analizi ile test edilmiştir. Analizler, COBRA yöntemi ile diğer yöntemler arasında yüksek düzeyde korelasyon (ρ > 0,80) olduğunu ortaya koymuştur. TODIM yöntemi ise diğerlerinden belirgin şekilde farklı sıralama üretmiş ve korelasyon göstermemiştir. Ayrıca duyarlılık analizleri kapsamında, en yüksek ağırlığa sahip kriterin ağırlığı %90 oranında azaltıldığında sıralamalarda küçük sapmalar gözlemlenmiş, ancak genel sıralama yapısının korunduğu görülmüştür. Alternatif ağırlıklandırma yöntemleri (MEREC, CRITIC, NMD) ile yapılan analizler de IDOCRIW yönteminin tutarlılığını desteklemiştir. Çalışmanın sonuçları, aracı kurumların sadece komisyon gelirine dayalı yapılarından uzaklaşarak danışmanlık, portföy yönetimi ve halka arz gibi katma değerli hizmetlere yönelmesi gerektiğini göstermektedir. Ayrıca, yatırımcı davranışlarının izlenmesi ve kaldıraçlı işlemlerin daha dikkatli yönetilmesi operasyonel risklerin azaltılmasına katkı sağlayacaktır. Düzenleyici kurumların, gelir çeşitliliğini teşvik eden politikalar geliştirmesi sektörel sürdürülebilirlik açısından kritik öneme sahiptir. Bu çalışma, mikro düzeyde bireysel firma analizlerinin ötesine geçerek, makro düzeyde sektörel bir değerlendirme sunmakta ve karar alıcılar ile politika yapıcılar için ampirik temelli stratejik bilgiler sağlamaktadır. Modelin esnekliği ve yöntemlerin tutarlılığı dikkate alındığında, IDOCRIW tabanlı COBRA yaklaşımının sermaye piyasalarında performans değerlendirmeleri için etkin ve güvenilir bir araç sunduğu sonucuna ulaşılmıştır.
Anahtar Kelimeler
The Impact of Revenue Diversification and Credit Utilization on Performance: A Quantitative Approach on Turkish Brokerage Firms
Abstract
This study evaluates the financial performance of brokerage houses operating in Türkiye’s capital markets during the period 2005-2024 using multi-criteria decision-making (MCDM) techniques, namely IDOCRIW for criteria weighting and COBRA for alternative ranking. The motivation stems from the structural fragility in the sector, where brokerage houses remain highly dependent on trading commissions—comprising 60–75% of their service revenues—while generating only 25-40% from non-commission income streams. This concentration indicates a lack of revenue diversification and undermines long-term financial sustainability. Accordingly, the study provides a comprehensive framework for analyzing performance through the lenses of investor behavior, leverage usage, and income structure. The dataset was compiled from the Turkish Capital Markets Association (TSPB) and consists of six key financial indicators: the ratio of investors with margin agreements, ratio of margin users, margin utilization rate, ratio of margin trading volume to equity volume, commission income to sales ratio, and interest income to sales ratio. These indicators offer insights into both institutional performance and investor risk appetite. IDOCRIW, which integrates Entropy and CILOS methods to determine objective weights, was used to compute the relative importance of the criteria. The COBRA method was then applied to rank the performance of each year within the dataset. According to the IDOCRIW results, the most significant factor was “interest income from clients as a share of sales revenue” which received the highest weight of 65.22%. In contrast, the “ratio of margin users to equity investors” had the lowest weight at 2.76%. These findings underscore the decisive role of credit-based income in brokerage performance. COBRA rankings indicated that 2009 was the best-performing year, primarily due to a 37% increase in commission income and a 34% decrease in interest income compared to the previous year. Meanwhile, 2024 showed the lowest performance despite record trading volumes and rising investor numbers, revealing deeper structural vulnerabilities. To test the robustness of the results, alternative rankings using other distance-based MCDM methods-VIKOR, TOPSIS, ARAS, EDAS, and MABAC-were compared. Spearman rank correlation analysis revealed strong correlations (ρ > 0.80) between COBRA and these methods, supporting the validity of the results. The TODIM method, which incorporates gain/loss sensitivity, produced significantly different rankings and did not correlate meaningfully with the others. Sensitivity analysis was also conducted to test the model’s stability: reducing the weight of the dominant K6 criterion by up to 90% caused only minor shifts in rankings, indicating that the overall evaluation framework remains consistent under changing assumptions. Further comparisons with other weighting methods such as MEREC, CRITIC, and NMD confirmed the consistency and reliability of the IDOCRIW-based model. The findings suggest that brokerage houses must reduce their dependency on commission income by expanding into high value-added services such as investment advisory, portfolio management, and IPO consultancy. Additionally, close monitoring of investor behavior and prudent leverage management are essential for mitigating operational risks. Regulatory bodies should promote income diversification through incentives and develop stricter oversight mechanisms to ensure sustainability. The study also recommends caution regarding zero-commission marketing strategies, which may distort competition and conceal hidden costs. Unlike previous research focused on firm-level analysis, this study adopts a macro-level approach by providing a year-based sectoral evaluation. The proposed IDOCRIW-COBRA framework offers practical implications for decision-makers, investors, and policymakers by presenting an empirically grounded model for sector-wide performance measurement.
Keywords
