Geleneksel Şiir Formunda Modern Düşüncenin Yankısı: Mehmed Memduh Paşa’nın “Millet Gazeli” Üzerine Bir İnceleme

Öz

Bu çalışma, Tanzimat Dönemi şiir anlayışı çerçevesinde Mehmed Memduh Paşa’nın “Millet Gazeli” adlı eserini tematik, biçimsel ve ideolojik yönleriyle incelemektedir. Gazelde adalet, millet, birlik, hürriyet ve ilim gibi dönemin öne çıkan kavramları, klasik divan şiiri geleneğine bağlı kalarak imgeler ve edebî sanatlarla işlenmiştir. Beş beyitten oluşan gazel, metne odaklanan bir yaklaşımla değerlendirilmiş; beyitler hem kendi bağlamında hem de dönemin siyasal ve toplumsal koşullarıyla ilişkilendirilerek ele alınmıştır. Çözümleme sürecinde nitel yöntem benimsenmiş; beyitler günümüz Türkçesine aktarılmış, içerdiği kavramlar ve temalar yorumlanmıştır. Şiirin yüzeydeki anlamına ek olarak ideolojik yapısı da analiz edilmiştir. Kuramsal zeminde Louis Althusser’in ideoloji ve ideolojik devlet aygıtları kuramı esas alınmış; şiirin biçimsel yapısı içinde toplumsal düzeni yansıtan anlatılar incelenmiştir. Memduh Paşa’nın devlet adamı kimliğinden kaynaklanan sorumluluk bilinci, gazelin genel atmosferine yansımaktadır. Eser, bireysel bir estetik ifadenin ötesinde dönemin düşünsel yönelimlerini yansıtan ortak bir anlatı niteliği taşımaktadır. Gazelde yer alan tezat, isti‘âre, teşbih, mübalağa ve tenasüp gibi sanatlar, siyasal ve toplumsal gerçeklikleri ifade etme aracına dönüşmüştür. “Millet Gazeli”, klasik şiir formlarının Tanzimat dönemi düşüncesiyle yeniden nasıl anlam kazandığını gösteren bir örnek olarak öne çıkmaktadır. Çalışma, 19. yüzyıl Türk şiirine çok katmanlı bir bakış sunar ve dönemin ideolojik dönüşümünü edebî düzlemde kavramaya olanak tanır.

Anahtar Kelimeler

• Tanzimat şiiri
• gazel
• Mehmed Memduh Paşa
• millet kavramı

Etik Beyan

Bu çalışmada “Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi” kapsamında uyulması belirtilen tüm kurallara uyulmuştur. Yönergenin ikinci bölümü olan “Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiğine Aykırı Eylemler” başlığı altında belirtilen eylemlerden hiçbiri gerçekleştirilmemiştir. Araştırma, kamuya açık bir edebî metnin nitel çözümlemesine dayandığından etik kurul izni gerektirmemektedir.

An Echo of Modern Thought in A Traditional Poetic Form: Mehmed Memduh Pasha’s “Millet Gazeli”

Öz

This study examines Mehmed Memduh Pasha’s Millet Gazel within the framework of Tanzimat-era poetic thought, focusing on its thematic, formal, and ideological dimensions. The gazel addresses key concepts of the period, such as justice, nation, unity, liberty, and knowledge, through imagery and literary devices while remaining faithful to the classical Ottoman Divan poetry tradition. Consisting of five couplets, the poem is analyzed using a text-centered qualitative approach in which each couplet is interpreted in relation to its internal meaning and the political and social conditions of the period. The analysis involves translating the couplets into modern Turkish and examining the concepts and themes they convey. Beyond the poem’s surface meaning, its ideological structure is also explored through Louis Althusser’s theory of ideology and ideological state apparatuses, allowing the poem’s reflection of social order to be evaluated. Memduh Pasha’s sense of responsibility derived from his identity as a statesman shapes the overall tone of gazel. The poem functions not merely as an individual aesthetic expression but as a shared narrative reflecting the intellectual orientations of its time. In this respect, Millet Gazeli demonstrates how classical poetic forms acquired new meanings within Tanzimat thought and offers a perspective on nineteenth-century Turkish poetry.

Anahtar Kelimeler

• Tanzimat poetry
• ghazal
• Mehmed Memduh Pasha
• concept of nation

Kaynakça

1. Alpay, A. (2018). Tanzimat şiirinde birey ve toplum anlayışı. Ankara Üniversitesi Yayınları.
2. Althusser, L. (1971). Ideology and ideological state apparatuses. In B. Brewster (Ed.), Lenin and philosophy and other essays (pp. 127–186). Monthly Review Press.
3. Andı, M. F. (2012). Tanzimat sonrası Türk şiirinde nazım şekli olarak gazel. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 26, 1–10.
4. Aytaş, G. (2014). Namık Kemal’in Hürriyet Kasidesi’nde metin ve bağlam ilişkisi. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(25), 83–90.
5. Aydın, A. (2007). Batılılaşma döneminde Şinasi ve Fransız etkisi. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 17(2), 105–131.
6. Bakır, T. (2019). Tanzimat gazetelerinde dil sadeleşmesi ve Şinasi’nin katkıları. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (97), 45–62.
7. Culler, J. (2011). Literary theory: A very short introduction (2nd ed.). Oxford University Press.
8. Çakır, E. A. (2022). Namık Kemal’in hürriyet kavramına bakışı. Sosyal Bilimler Metinleri, 2022(1), 65–72.

9. Çakır, M. (2009). Mazlûm-zâde Mehmed Memdûh Paşa’nın poetikası. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 39, 75–83.
10. Çelik, M. (2022). Divan edebiyatı eleştirilerinin Tanzimat edebiyatında edebî akımların gelişimine etkisi [Yüksek lisans tezi, Atatürk Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
11. Demircan, S. (2015). Tanzimat edebiyatı: Şiir–roman. CBÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 13(1), 542–558.
12. Eagleton, T. (2008). How to read a poem. Blackwell Publishing.
13. Enginün, İ. (2006). Yeni Türk edebiyatı: Tanzimat’tan Cumhuriyet’e. Dergâh Yayınları.
14. Erdem, Ç., & Çetinkaya, S. B. (2019). Tanzimat Dönemi’nde edebi muhalefet. The Journal of International Scientific Researches, 4(1), 41–50.
15. Gürsoy, M. (2023). Tanzimat şiirinde geleneğin izlerini taşıyan Allah ve âlem algısı. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 16(93), 114–127.
16. Halman, T. S. (1985). Çağdaş Türk şiiri antolojisi. Cem Yayınevi.
17. İnal, A. (2023). Tanrı imgesi bağlamında Tanzimat şiirinin tarihselliği. Journal of Turkish Literature and Culture Studies, 6(2), 113–134.
18. Kaplan, M. (1995). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türk edebiyatı. Dergâh Yayınları.
19. Kandemir, M. D. (2023). Namık Kemal / “Lisan-ı Osmanî” makalesi üzerine inceleme [PDF]. Academia.edu. https://www.academia.edu/104348536
20. Kerman, Z. (1991). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e şiir. Akçağ Yayınları.
21. Korkmaz, R., & Akar, Y. (2021). Tanzimat şiirinde kültürel ikilem. Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları, 13(25), 197–230.
22. Mehmed Memduh. (1332). Dîvân-ı eş‘âr. Matbaa-i Hayriye ve Şürekâsı Matbaası.
23. Okay, O. (2002). Batılılaşma Dönemi Türk edebiyatı. Dergâh Yayınları.
24. Parla, J. (1990). Tanzimat ve edebiyat: Bir yenileşme sürecinin değerlendirilmesi. İletişim Yayınları.
25. Tarlan, A. N. (1981). Edebiyat meseleleri. Ötüken Yayınları.
26. Yavuz, M. (2016). Mehmed Memdûh Fâik Bey: Hayatı, sanatı, eserleri [Yüksek lisans tezi, Erzincan Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr